Εχθροί και ασθένειες της αμυγδαλιάς: αναγνώριση από τα συμπτώματα, με διαγνωστικό εργαλείο

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Η αμυγδαλιά στην Ελλάδα χάνει παραγωγή από τρία κυρίως αίτια: το ευρύτομο, που καταστρέφει το ίδιο το εδώδιμο μέρος του καρπού, την πολυστίγμωση, που αποφυλλώνει το δέντρο μέσα στο καλοκαίρι, και τον τετράνυχο, που πληρώνεται την επόμενη χρονιά. Και τα τρία έχουν το ίδιο χαρακτηριστικό: όταν το σύμπτωμα γίνει ορατό, η επέμβαση έχει ήδη χάσει τον χρόνο της. Το άρθρο αυτό καλύπτει το σύνολο των εχθρών και των ασθενειών της καλλιέργειας, με έμφαση σε αυτά τα τρία και στη μετασυλλεκτική προσβολή από εφέστια, και περιλαμβάνει διαδραστικό εργαλείο αναγνώρισης από τα συμπτώματα.

1. Εργαλείο αναγνώρισης από τα συμπτώματα

2. Ασθένειες και εχθροί που μπερδεύονται μεταξύ τους

Κάθε γραμμή είναι ένα ζεύγος που μπερδεύεται στην πράξη, μαζί με το ένα γνώρισμα που τα χωρίζει χωρίς εργαστήριο.

Πηγές: 2 4 8 23 25 40

3. Το ευρύτομο της αμυγδαλιάς

Το Eurytoma amygdali Enderlein (Hymenoptera: Eurytomidae) είναι ο σοβαρότερος εχθρός της καλλιέργειας στην Ελλάδα [8]. Δεν είναι κάμπια και δεν είναι σκαθάρι: είναι υμενόπτερο, συγγενές των σφηκών, και όλη η ζωή της προνύμφης του περνά μέσα σε ένα και μόνο αμύγδαλο.

Μία γενιά τον χρόνο, και μια ουρά που διαρκεί χρόνια

Το ευρύτομο έχει μία γενιά τον χρόνο [8]. Τα ενήλικα εμφανίζονται την άνοιξη. Το θηλυκό, με τη βοήθεια του ωοθέτη, διαπερνά το περικάρπιο του ανώριμου αμυγδάλου, που εκείνη την εποχή είναι ακόμη πράσινο και μαλακό, και εναποθέτει ένα αυγό στον σπερματικό ιστό. Η νεαρή προνύμφη τρέφεται πρώτα από τον σπερματικό ιστό και αργότερα από το ενδοσπέρμιο και το έμβρυο [8].

Στη Βόρεια Ελλάδα, στις περιοχές Θεσσαλονίκης και Χαλκιδικής, η προνύμφη συμπληρώνει την ανάπτυξή της από τις αρχές Ιουνίου ως τα τέλη Ιουλίου. Έπειτα παραμένει σε διάπαυση μέσα στο προσβεβλημένο αμύγδαλο ως τα τέλη Δεκεμβρίου με τέλη Ιανουαρίου [8].

Εδώ βρίσκεται το πρώτο πρακτικό πρόβλημα: ένα ποσοστό του πληθυσμού, που ποικίλλει ανάλογα με την περιοχή, παραμένει μέσα στα προσβεβλημένα αμύγδαλα για δύο ή περισσότερα χρόνια [8]. Η διάπαυση δεν είναι ενιαία: εργαστηριακά αποδείχθηκε ότι ολοκληρώνεται σε δύο διαδοχικά στάδια, και ότι η έντασή της διαφέρει ανάλογα με την ποικιλία μέσα στην οποία βρίσκεται η προνύμφη, ύστερα από οκτώ εβδομάδες στους 20 °C ολοκλήρωσαν το πρώτο στάδιο τα περισσότερα άτομα από καρπούς Truoito, αλλά λιγότερα από τα μισά από καρπούς Ρέτσου [15]. Η πρακτική συνέπεια είναι απλή: ένας μουμιοποιημένος καρπός δεν παύει να είναι επικίνδυνος επειδή πέρασε ένας χειμώνας.

Πόσες βαθμοημέρες; Η ειλικρινής απάντηση

Το πλησιέστερο μοντέλο που υπάρχει αφορά άλλο είδος: για το ευρύτομο της βερικοκιάς, Eurytoma maslovskii, στην Κορέα, το κατώτερο όριο για την έξοδο του ενηλίκου στο χωράφι υπολογίστηκε στους 7,3 °C με θερμική σταθερά 336,7 βαθμοημέρες από την 1η Ιανουαρίου, και οι προβλέψεις απείχαν έως τρεις ημέρες από την παρατηρούμενη έξοδο [26]. Παρατίθεται εδώ ως δείγμα του τι θα έμοιαζε ένα τέτοιο μοντέλο, όχι ως σύσταση: το είδος, ο ξενιστής και το κλίμα είναι διαφορετικά.

Η διπλή διάπαυση που περιγράφηκε παραπάνω εξηγεί πιθανότατα γιατί δεν έχει κατασκευαστεί απλό μοντέλο ενός ορίου: ο χρόνος ολοκλήρωσης της διάπαυσης βρέθηκε σε αρκετές περιπτώσεις να έχει διτροπική κατανομή και να εξαρτάται από την ποικιλία [15].

Πότε βγαίνουν τα ενήλικα, οι αριθμοί που υπάρχουν

Η νύμφωση γίνεται στα τέλη του χειμώνα ή στις αρχές της άνοιξης, και το ενήλικο βγαίνει από τον καρπό ανοίγοντας με τις γνάθους του κυκλική οπή διαμέτρου ενός με δύο χιλιοστών στο περικάρπιο [8].

Η διαφορά ανάμεσα στα «15 έως 17 ημέρες» της Τουρκίας και στο «μέσα Μαρτίου ως τέλη Μαΐου» της Ισπανίας δεν είναι αντίφαση: το πρώτο είναι καμπύλη εξόδου ενός οπωρώνα, το δεύτερο άθροισμα πολλών θέσεων και υψομέτρων. Τα δύο δεν συγκρίνονται.

Παρακολούθηση: κλωβοί και φερομόνη

Η καθιερωμένη μέθοδος είναι ο κλωβός εκκόλαψης. Συλλέγονται μουμιοποιημένα αμύγδαλα πριν από την άνθηση και τοποθετούνται σε κλωβό μικρού ύψους κάτω από τα δέντρα, και ο κλωβός ελέγχεται ώστε να διαπιστωθεί πότε εμφανίζονται τα πρώτα ενήλικα [8]. Στην τουρκική εργασία χρησιμοποιήθηκαν κλωβοί από τούλι μήκους 110 εκατοστών και διαμέτρου 30 εκατοστών, με 200 προσβεβλημένους καρπούς ανά κλωβό και εννέα κλωβούς ανά οπωρώνα, σε τρία δέντρα και σε τρεις εκθέσεις [11]. Ο έλεγχος γίνεται κάθε δύο ή τρεις ημέρες από τα μέσα Μαρτίου.

Ο περιορισμός της μεθόδου είναι γνωστός: η ημερομηνία εξόδου από τους κλωβούς διαφέρει κατά μερικές ημέρες από αυτήν του φυσικού πληθυσμού, και επηρεάζεται από την ημερομηνία συλλογής των καρπών και από τη θέση των κλωβών μέσα στον οπωρώνα [8].

Το ενήλικο: πόσο ζει και πόσα αυγά αφήνει

Η ωοτοκία ξεκινά μία ή δύο ημέρες μετά την έξοδο. Η διάτρηση του περικαρπίου και η εναπόθεση ενός αυγού διαρκούν εννέα έως τριάντα τέσσερα λεπτά. Στο ύπαιθρο, με τις διακυμάνσεις του καιρού, η γονιμότητα μετρήθηκε περίπου στα 23 αυγά ανά θηλυκό και η διάρκεια ζωής στις 4 έως 25 ημέρες· σε ελεγχόμενες συνθήκες στους 23 °C η γονιμότητα έφτασε τα 129 αυγά [16]. Η διαφορά των δύο αριθμών είναι πενταπλάσια και δείχνει πόσο εξαρτάται ο πληθυσμός από τον καιρό της πτήσης· ο αριθμός που αφορά το χωράφι είναι ο πρώτος. Τα αρσενικά εμφανίζονται δύο έως τέσσερις ημέρες πριν από τα θηλυκά και η αναλογία φύλων είναι περίπου ένα αρσενικό προς δύο θηλυκά [10].

Η ωοαποτρεπτική φερομόνη, και γιατί έχει σημασία

Μετά την ωοτοκία, το θηλυκό αποθέτει στην επιφάνεια του καρπού μια ωοαποτρεπτική φερομόνη, που επιτρέπει στα θηλυκά να αναγνωρίζουν ποιοι καρποί έχουν ήδη προσβληθεί και να ωοτοκούν μόνο στους υπόλοιπους [9]. Το αποτέλεσμα είναι ομοιόμορφη κατανομή των αυγών και βέλτιστη αξιοποίηση των διαθέσιμων καρπών από το έντομο.

Για τον παραγωγό αυτό σημαίνει κάτι συγκεκριμένο: η προσβολή δεν συγκεντρώνεται σε λίγους καρπούς αλλά απλώνεται. Δεν υπάρχει «εστία» που να μπορεί να απομονωθεί, και ένα δείγμα καρπών από οποιοδήποτε σημείο του δέντρου είναι αντιπροσωπευτικό.

Οι ζημιές και οι ποικιλίες

Σε ορισμένες ποικιλίες, όπως η Texas (Mission), η ίδια η ωοτοκία προκαλεί έντονη πρόωρη καρπόπτωση [12]. Η κύρια όμως ζημιά είναι η κατανάλωση και η καταστροφή του σπέρματος από την προνύμφη.

Λεπτόφλοιες ποικιλίες όπως η Ρέτσου προσβάλλονται κάθε χρόνο και μπορεί να απολέσουν έως και το 90% της παραγωγής. Αντίθετα, πολλές ποικιλίες όπως η Ferragnes φαίνονται αρκετά ανθεκτικές [8]. Ο μηχανισμός δεν είναι χημικός αλλά μηχανικός: όταν εμφανίζονται τα θηλυκά την άνοιξη, το περικάρπιο των ποικιλιών αυτών έχει ήδη αναπτυχθεί πολύ και το ενδοκάρπιο είναι ήδη πολύ σκληρό, γεγονός που παρεμποδίζει τη διείσδυση του ωοθέτη [8].

Αντιμετώπιση: πρώτα η συλλογή των μουμιοποιημένων καρπών

Το κύριο προληπτικό μέτρο είναι η συλλογή και καταστροφή των μουμιοποιημένων αμυγδάλων που παραμένουν τον χειμώνα επάνω στα δέντρα με την προνύμφη μέσα τους [8]. Η συλλογή δεν γίνεται μηχανικά με δόνηση, γιατί στις περισσότερες ποικιλίες οι προσβεβλημένοι καρποί δεν πέφτουν. Απαιτείται συλλογή με το χέρι ή με ραβδισμό, νωρίς, διότι οι χειμερινοί μήνες οι βροχές και οι άνεμοι ρίχνουν πολλούς από τους προσβεβλημένους καρπούς στο έδαφος, από όπου είναι πολύ δύσκολο να συλλεχθούν. Οι καρποί καταστρέφονται με κάψιμο ή με άλλο τρόπο που θανατώνει τις προνύμφες πριν εξέλθουν τα ενήλικα την επόμενη άνοιξη [8].

Σε ισπανικές φυτείες, όπου τα μουμιοποιημένα αμύγδαλα απομακρύνθηκαν, συγκομίστηκε το 96% των εδώδιμων αμυγδάλων, έναντι 18% εκεί όπου δεν απομακρύνθηκαν [27]. Ο αριθμός προέρχεται από περίληψη δημοσίευσης και δεν συνοδεύεται από περιγραφή του πειραματικού σχεδίου· παρατίθεται ως τάξη μεγέθους και όχι ως ακριβής προσδοκία. Το μέτρο αποδίδει μόνο όταν εφαρμόζεται σε όλα τα κτήματα μιας περιοχής φροντισμένα, γιατί το ενήλικο πετά.

Χημική αντιμετώπιση: η στόχευση είναι το ενήλικο

Η θανάτωση της προνύμφης μέσα στον καρπό είναι πρακτικά ανέφικτη, αφού δεν υπάρχουν πλέον διασυστηματικά εντομοκτόνα εγκεκριμένα στην αμυγδαλιά [8]. Επιπλέον, επειδή η ίδια η ωοτοκία προκαλεί την καρπόπτωση στις ευπαθείς ποικιλίες, η στρατηγική πρέπει να είναι ενηλικοκτόνος και όχι προνυμφοκτόνος: στόχος είναι να αποτραπεί η ωοτοκία, όχι να θανατωθεί η προνύμφη μετά από αυτήν [12].

Έτσι ο ψεκασμός στοχεύει στα ενήλικα κατά τη διάρκεια των τριών έως τεσσάρων εβδομάδων που διαρκεί η πτήση, με μεσοδιαστήματα δεκατεσσάρων ημερών [8].

Ο ψεκασμός γίνεται σε ηλιόλουστο καιρό και στις θερμές ώρες της ημέρας, όταν τα ενήλικα είναι δραστήρια, όχι σε συννεφιά, οπότε παραμένουν ακίνητα [39].

Πηγές: 8 9 10 11 12 13 14 15 16 26 27 28 39

4. Η πολυστίγμωση

Η πολυστίγμωση, γνωστή διεθνώς ως red leaf blotch, είναι η επικρατέστερη ασθένεια του φυλλώματος της αμυγδαλιάς σε όλες τις μεσογειακές περιοχές καλλιέργειας [4].

Το όνομα: τι άλλαξε και γιατί έχει σημασία

Η παλαιότερη ελληνική και μεσογειακή βιβλιογραφία αναφέρει ως αίτιο τον Polystigma ochraceum ή τον Polystigma fulvum. Το έγκυρο όνομα για το παθογόνο της αμυγδαλιάς είναι Polystigma amygdalinum P.F. Cannon, όπως καθιερώθηκε στη μονογραφία του γένους [1] και όπως χρησιμοποιείται σε όλη τη σύγχρονη βιβλιογραφία [3][4][5]. Ο Polystigma rubrum, το είδος τύπος του γένους, σχηματίζει τα πορτοκαλοκόκκινα στρώματά του σε φύλλα Prunus spinosa και P. domestica, όχι σε αμυγδαλιά.

Δεν πρόκειται για λεπτομέρεια ονοματολογίας. Όποιος αναζητεί βιβλιογραφία με το παλιό όνομα χάνει όλη την έρευνα της τελευταίας δεκαπενταετίας, και μαζί της το εύρημα που αλλάζει το πρόγραμμα ψεκασμών.

Μονοκυκλική: μία μόλυνση τον χρόνο

Το παθογόνο διαχειμάζει στα πεσμένα μολυσμένα φύλλα, όπου σχηματίζονται περιθήκια. Την άνοιξη απελευθερώνονται ασκοσπόρια που μολύνουν τα νεαρά φύλλα. Αυτή είναι η μοναδική μόλυνση της χρονιάς: η ασθένεια είναι μονοκυκλική και περιορίζεται στο φύλλωμα [5].

Τα νηματοειδή σπόρια που είναι ορατά μέσα στις κηλίδες το καλοκαίρι δεν είναι κονίδια. Σε ελεγχόμενο πείραμα δεν βλάστησαν in vitro και φύλλα αμυγδαλιάς που εμβολιάστηκαν με αυτά δεν μολύνθηκαν ποτέ· πρόκειται για σπερμάτια απαραίτητα για τη σεξουαλική διαδικασία και όχι για αγενή σπόρια [2]. Το ίδιο πείραμα έδειξε ότι ο μύκητας είναι πιθανότατα ομοθαλλικός: μεμονωμένες κηλίδες που προήλθαν από μόλυνση ενός ασκοσπορίου παρήγαγαν περιθήκια εξίσου άφθονα με τις συγχωνευμένες.

Το παράθυρο της μόλυνσης και η λανθάνουσα περίοδος

Η απελευθέρωση των ασκοσπορίων ξεκινά με την άνθηση και συνεχίζεται για τέσσερις με πέντε εβδομάδες, με μέγιστο στην πτώση των πετάλων [6]. Οι δημοσιευμένες ημερομηνίες διαφέρουν αισθητά ανά περιοχή, γι' αυτό το παράθυρο ορίζεται φαινολογικά και όχι ημερολογιακά:

Η λανθάνουσα περίοδος είναι 30 έως 40 ημέρες [7], Η λανθάνουσα περίοδος είναι 30 έως 40 ημέρες [7], με άλλη εργασία να δίνει 30 έως 35 ημέρες [4]. Οι δύο εκτιμήσεις συγκλίνουν.. Οι εκτιμήσεις συγκλίνουν. Ο παραγωγός βλέπει τον Μάιο ή τον Ιούνιο μια μόλυνση που έγινε τον Μάρτιο ή τον Απρίλιο.

Οι κηλίδες ξεκινούν ως στίγματα και εξελίσσονται σε πλάκες 10 έως 22 χιλιοστών αποτελούμενες από στρώματα του μύκητα αναμεμιγμένα με ιστό του ξενιστή. Είναι αρχικά κίτρινες και διαδοχικά γίνονται πορτοκαλί, κόκκινες, καστανές και τελικά σκούρες, αποκτώντας κρούστα υφή [4]. Η προσβολή προκαλεί υπερτροφία του ελάσματος και τα μολυσμένα φύλλα πέφτουν, με πρόωρη αποφύλλωση στις σοβαρές επιδημίες.

Ποιος καιρός φέρνει την ασθένεια

Σε τετραετή παρακολούθηση στην Απουλία, οι συσχετίσεις κατά Spearman της σοβαρότητας της ασθένειας με τις συσσωρευμένες τιμές Νοεμβρίου έως Απριλίου ήταν [5]:

Το λειτουργικό όριο για την ενεργοποίηση ψεκασμού που προτείνεται από την ισπανική ομάδα είναι ελάχιστη μέση θερμοκρασία 10 έως 15 °C σε συνδυασμό με βροχόπτωση άνω των 15 χιλιοστών [3].

Πόσοι ψεκασμοί, και πότε

Σε πενταετείς δοκιμές στη Λέριδα της Ισπανίας συγκρίθηκαν δύο στρατηγικές [3]:

Στους αψέκαστους μάρτυρες η προσβολή έφτανε 60 έως 90% σε συχνότητα και 20 έως 40% σε ένταση. Η κατάταξη των δραστικών ουσιών κατά αποτελεσματικότητα ήταν [3]:

Παλαιότερη ιρανική εργασία είχε βρει ότι το carbendazim και το thiophanate-methyl στα 500 µg/ml αύξησαν το επίπεδο της προσβολής [6]. Το εύρημα αυτό δεν πρέπει να αγνοείται όταν επιλέγεται βενζιμιδαζολικό για άλλη ασθένεια την ίδια περίοδο.

Μείωση του αρχικού μολύσματος

Επειδή το μόλυσμα προέρχεται αποκλειστικά από τα περσινά πεσμένα φύλλα, κάθε μέτρο που καταστρέφει τα φύλλα αυτά μειώνει την ασθένεια της επόμενης χρονιάς: χειμερινό όργωμα για ενσωμάτωση των φύλλων και ψεκασμός των πεσμένων φύλλων με ουρία. Στην ελληνική πράξη αναφέρονται δόσεις ουρίας της τάξης του 10 έως 12%, χωρίς όμως δημοσιευμένο πείραμα που να τις τεκμηριώνει, παρατίθενται ως πρακτική, όχι ως σύσταση.

Ποικιλίες: τι δείχνουν τα δεδομένα για τις δικές μας

Η μεγαλύτερη δημοσιευμένη αξιολόγηση ποικιλιών στη Μεσόγειο έγινε στην Ανδαλουσία, σε δέκα πειραματικούς αγρούς από το 2004 ως το 2012, με 40 ποικιλίες [4]. Η σοβαρότητα δίνεται ως ποσοστό σε σχέση με τον μάρτυρα, Marcona για τις πρώιμες, Guara για τις όψιμες.

Στην ιταλική δοκιμή η Ferragnès εμφάνισε 1,5% συχνότητα προσβολής και η Guara 46,7%, με την Lauranne στο 42,7% [5]. Η Guara είναι το ένα σταθερό σήμα σε όλα τα μεσογειακά σύνολα δεδομένων: ευπαθής στην Ιταλία, ευπαθής στην Ανδαλουσία, ιδιαίτερα ευπαθής στην Καταλωνία.

Πηγές: 1 2 3 4 5 6 7 29 39

5. Τετράνυχος και ακάρεα

Στη μεσογειακή αμυγδαλιά ο Tetranychus urticae κυριαρχεί συντριπτικά. Σε τετραετή καταγραφή σε αμυγδαλεώνα της νοτιοδυτικής Ισπανίας, από 4.508 άτομα τετρανυχιδών το 96,7% ανήκε σε Tetranychus, το 2,7% στο Eutetranychus banksii και μόλις το 0,6% στο Bryobia rubrioculus. Οι πληθυσμοί κορυφώθηκαν από τον Ιούλιο ως τον Σεπτέμβριο [30].

Πόσες γενιές, πόσες βαθμοημέρες

Για τον τετράνυχο, σε αντίθεση με το ευρύτομο και την πολυστίγμωση, υπάρχουν δημοσιευμένα μοντέλα βαθμοημερών, αλλά διαφωνούν μεταξύ τους. Η βάση φαινολογικών μοντέλων του UC IPM δημοσιεύει δύο, το ένα δίπλα στο άλλο [31]:

Η διαφορά ανάμεσα στα δύο μοντέλα του κοινού τετρανύχου είναι 1,7 °C στη βάση και 41% στις βαθμοημέρες. Για πρακτική χρήση το ασφαλές είναι να δηλώνεται εύρος: βάση περίπου 10 έως 12 °C και περίπου 120 έως 170 βαθμοημέρες ανά γενιά, με ρητή αναφορά ότι οι πηγές διαφωνούν. Στην πράξη, στη ζέστη του καλοκαιριού η γενιά ολοκληρώνεται σε λιγότερο από μία εβδομάδα και στην Καλιφόρνια συμπληρώνονται οκτώ έως δέκα γενιές τη σεζόν [18]· αντίστοιχη καταγραφή για ελληνικούς αμυγδαλεώνες δεν εντοπίστηκε.

Το όριο επέμβασης: δειγματοληψία παρουσίας και απουσίας

Το σύστημα του UC IPM για την αμυγδαλιά δεν μετράει άτομα αλλά φύλλα. Πριν από την 1η Ιουλίου δειγματίζονται οι εστίες, οι σκονισμένες και οι υδατικά καταπονημένες θέσεις, όπου ο τετράνυχος εμφανίζεται πρώτος. Μετά την 1η Ιουλίου δειγματίζεται ολόκληρος ο οπωρώνας. Ελάχιστο δείγμα: πέντε δέντρα, δεκαπέντε φύλλα ανά δέντρο, δηλαδή εβδομήντα πέντε φύλλα, τυχαία, από το εσωτερικό και το εξωτερικό της κόμης. Εξετάζονται και οι δύο όψεις κάθε φύλλου με φακό, και καταγράφεται ο αριθμός των φύλλων που φέρουν τετρανύχους ή αυγά, και ο αριθμός των φύλλων που φέρουν αρπακτικά, όχι ο αριθμός των ατόμων [17].

Όταν το άθροισμα πέφτει ανάμεσα στις δύο στήλες, δειγματίζονται περισσότερα δέντρα. Σε ποσοστά, στα 75 φύλλα το όριο επέμβασης είναι περίπου 53% προσβεβλημένα φύλλα όταν υπάρχουν αρπακτικά και περίπου 32% όταν δεν υπάρχουν [32]. Η ύπαρξη αρπακτικών σχεδόν διπλασιάζει την ανοχή.

Η παρακολούθηση γίνεται τουλάχιστον κάθε δύο εβδομάδες από τον Μάρτιο ως τις αρχές Μαΐου, με έμφαση στο εσωτερικό και χαμηλό τμήμα της κόμης, και τουλάχιστον εβδομαδιαία από τον Μάιο ως τον Αύγουστο [33].

Τι κοστίζει πραγματικά η προσβολή

Το μοναδικό πείραμα ακαρεοημερών που έγινε σε αμυγδαλιά έδωσε αποτέλεσμα που αξίζει να ειπωθεί ακριβώς όπως είναι: οι τετράνυχοι δεν μείωσαν σημαντικά την ανάπτυξη ούτε την παραγωγή της τρέχουσας χρονιάς. Την επόμενη περίοδο όμως, η επιμήκυνση των κορυφαίων βλαστών και το μέσο μέγεθος φύλλου μειώθηκαν σημαντικά στις 300 και 424 ακαρεοημέρες, και η αύξηση της παραγωγής από τη μία χρονιά στην άλλη μειώθηκε σημαντικά στις 424 ακαρεοημέρες, μέσω μειωμένης καρπόδεσης [19].

Νερό και σκόνη: το ισχυρότερο εργαλείο που υπάρχει

Σε αμυγδαλιές υπό υδατική καταπόνηση, η ανάπτυξη του τετρανύχου από αυγό σε αυγό ήταν 11% ταχύτερη. Οι θερμοκρασίες της επιφάνειας των φύλλων στα καταπονημένα δέντρα ήταν κατά μέσο όρο 2,1 °C υψηλότερες, και δέντρα σε 55% της εξατμισοδιαπνοής είχαν σημαντικά υψηλότερες απογευματινές θερμοκρασίες από εκείνα στο 85 έως 100%. Οι συσσωρευμένες βαθμοώρες δεν διέφεραν ανάμεσα στις μεταχειρίσεις, πράγμα που δείχνει ότι η επιτάχυνση ήταν καθαρά θερμοκρασιακό φαινόμενο και όχι θρεπτικό [20].

Αυτός είναι ο αριθμός πίσω από τη σύσταση «σωστή άρδευση και κατάβρεγμα των χωματόδρομων»: η ελλειμματική άρδευση στο 55% της εξατμισοδιαπνοής ανεβάζει τη θερμοκρασία της κόμης κατά περίπου 2 °C και επιταχύνει μια γενιά τετρανύχου κατά περίπου 11%.

Ανθεκτικότητα: γιατί το καλιφορνέζικο πρόγραμμα δεν αντιγράφεται

Το εύρημα αυτό ανατρέπει παλαιότερη αισιοδοξία: το 1987, εργαστηριακή επιλογή για ανθεκτικότητα στην αβαμεκτίνη σε καλιφορνέζικους πληθυσμούς τετρανύχων αμυγδαλιάς απέτυχε, δεν υπήρξε καμία απόκριση στην επιλογή. Οι ίδιοι οι συγγραφείς όμως σημείωναν ότι αυτό δεν αποκλείει την εμφάνιση ανθεκτικότητας σε άλλους πληθυσμούς. Η πραγματικότητα του αγρού στη Μεσόγειο τους δικαίωσε [34].

Σημείωση για την εναλλαγή: η fenpyroximate ανήκει στην ίδια ομάδα δράσης IRAC 21A με τη fenazaquin, στην οποία ήδη καταγράφονται δείκτες 189 έως 310 στην Κύπρο. Δεν είναι πραγματική εναλλαγή. Το ίδιο ισχύει για τα ζεύγη cyflumetofen με spirodiclofen (και τα δύο IRAC 23) και hexythiazox με clofentezine (και τα δύο IRAC 10A) [17].

Τα αρπακτικά

Το Galendromus (Metaseiulus) occidentalis έχει μήκος περίπου 0,36 χιλιοστά, είναι απιοειδές, υπόλευκο ή χρωματισμένο από το τελευταίο του γεύμα, και δεν φέρει σκούρες κηλίδες, αυτό είναι το διακριτικό γνώρισμα από τον Tetranychus, που φέρει πάντοτε. Ολοκληρώνει από αυγό σε ενήλικο σε έξι έως δώδεκα ημέρες, συμπληρώνει οκτώ έως δέκα γενιές τον χρόνο, ζει περίπου τριάντα ημέρες και εναποθέτει περίπου είκοσι ένα αυγά. Επιβιώνει καλύτερα σε σχετική υγρασία 50% και άνω [35].

Ο εξάστικτος θρίπας, Scolothrips sexmaculatus, καταναλώνει ως προνύμφη περίπου δέκα αυγά ή άτομα την ημέρα και ως ενήλικο περίπου εξήντα ακάρεα την ημέρα, και ολοκληρώνει από αυγό σε ενήλικο σε περίπου δέκα ημέρες [36].

Το άλλο άκαρι: Aculus

Το εριόφυες Aculus fockeui προκαλεί κατσάρωμα των φύλλων την άνοιξη και ασημένια όψη μέχρι το καλοκαίρι, που μπορεί να καλύψει ολόκληρη την επιφάνεια του φύλλου. Το δέντρο χάνει σφρίγος και ρίχνει πρόωρα τα φύλλα του. Η ασημένια όψη το ξεχωρίζει από το χάλκωμα του τετρανύχου, και το κατσάρωμα ήδη από την άνοιξη από τη θερινή εμφάνιση του τετρανύχου.

Πηγές: 17 18 19 20 21 30 31 32 33 34 35 36

6. Μονίλια, ανθράκωση και οι ασθένειες της άνθησης

Μονίλια, φαιά σήψη

Ο Monilia laxa προκαλεί νεκρώσεις και ξηράνσεις στα άνθη, και μέσω των ανθέων προσβάλλει τους κλαδίσκους, τους κλάδους και τα φύλλα [40]. Τα πρώτα συμπτώματα εμφανίζονται στα άνθη που προσβάλλονται από τα πέταλα ή τα σέπαλα: αρχίζουν ως στίγμα, μαραίνονται, αποκτούν καστανό μεταχρωματισμό και ξηραίνονται ολόκληρα, ενώ σταδιακά τον ίδιο δρόμο ακολουθούν η ταξιανθία και ο κλαδίσκος.

Οι υψηλές σχετικές υγρασίες σε περιόδους βροχοπτώσεων την άνοιξη αποτελούν την πρωταρχική αιτία εμφάνισης έντονων συμπτωμάτων. Σε υψηλές υγρασίες τα προσβεβλημένα όργανα καλύπτονται από τεφρόχρωμες εξανθήσεις του παθογόνου, ορατές με γυμνό μάτι [40].

Η αντιμετώπιση στηρίζεται σε καλλιεργητικά μέτρα και σε ψεκασμούς. Καλλιεργητικά, το κλάδεμα με τον οποίο απομακρύνονται οι εστίες διαχείμασης που βρίσκονται σε κλάδους και κλαδίσκους. Κατάλληλη εποχή είναι πριν από την πτώση των φύλλων, διότι τότε είναι εμφανή τα αποξηραμένα όργανα [40]. Οι ψεκασμοί εφαρμόζονται σε τρία βλαστικά στάδια: με την έκπτυξη των οφθαλμών, στη ρόδινη κορυφή και κατά την πλήρη άνθηση, και επαναλαμβάνονται σε περιόδους χαμηλών θερμοκρασιών με παρατεταμένες βροχοπτώσεις που επιμηκύνουν την περίοδο της άνθησης.

Αναλυτικά για τη βιολογία και τις συνθήκες μόλυνσης στα πυρηνόκαρπα, στο άρθρο Μονίλια πυρηνοκάρπων.

Ανθράκωση

Η ανθράκωση, από είδη του γένους Colletotrichum, θεωρείται επανεμφανιζόμενη ασθένεια σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου, ως συνέπεια της εγκατάστασης νέων αμυγδαλεώνων σε μη παραδοσιακές περιοχές με κλιματικές και εδαφικές συνθήκες που ευνοούν την ανάπτυξη. Έχει περιγραφεί και στην Ελλάδα [23].

Τα χαρακτηριστικά συμπτώματα εμφανίζονται στα πράσινα αμύγδαλα: βυθισμένες, στρογγυλές, πορτοκαλί ή καστανές κηλίδες διαμέτρου 5 έως 12 χιλιοστών που παράγουν άφθονο κόμμι. Στα προχωρημένα στάδια σχηματίζεται λευκωπό μυκήλιο και πορτοκαλί μάζες κονιδίων. Οι καρποί μουμιοποιούνται και πέφτουν πρόωρα, ενώ όσοι μένουν στην κόμη το φθινόπωρο και τον χειμώνα αποτελούν την κύρια πηγή μολύσματος για την επόμενη χρονιά [23].

Η ασθένεια είναι πολυκυκλική, σε αντίθεση με την πολυστίγμωση. Οι πρωτογενείς μολύνσεις ξεκινούν από τα τέλη του χειμώνα ως τις αρχές της άνοιξης με τις πρώτες βροχές. Η σποριοποίηση, η μόλυνση και η ανάπτυξη ευνοούνται από υγρό καιρό και ήπιες θερμοκρασίες από 10 ως 25 °C, με άριστο περίπου στους 25 °C. Τα κονίδια διασπείρονται με τις σταγόνες της βροχής και οι δευτερογενείς μολύνσεις συνεχίζονται όλη την άνοιξη ώσπου να σταματήσουν οι βροχές [23].

Η ευπάθεια του καρπού μειώνεται σημαντικά με την ωρίμανση: το στάδιο του καρπιδίου είναι το πιο ευαίσθητο. Το ίδιο ισχύει και για τα φύλλα, όπου τα νεότερα είναι τα πιο ευπαθή [23].

Ο πίνακας προέρχεται από συγκεντρωτική επισκόπηση των μελετών σε Καλιφόρνια, Αυστραλία και Ισπανία [23]. Σημειώνεται ότι όλες οι εμπορικές ποικιλίες είναι ευπαθείς· η κατάταξη δείχνει διαφορές βαθμού, όχι ανοσία. Και ένα εύρημα με άμεσο ελληνικό ενδιαφέρον: η Ferragnès, που είναι η καλύτερη επιλογή απέναντι στην πολυστίγμωση και στο ευρύτομο, κατατάσσεται ευπαθής στην ανθράκωση. Δεν υπάρχει ποικιλία που τα κερδίζει όλα.

Στις χρονιές επιδημίας η ασθένεια μπορεί να προκαλέσει απώλεια που φτάνει έως και το 80% της συγκομιδής [23]. Στην Ισπανία, ψεκασμοί με folpet ή με εμπορικό μίγμα boscalid και pyraclostrobin με έναρξη στη ρόδινη κορυφή ήταν οι αποτελεσματικότεροι, ενώ εφαρμογές σκευασμάτων χαλκού το φθινόπωρο αμέσως μετά την πτώση των φύλλων μείωσαν σημαντικά τη σοβαρότητα της επόμενης χρονιάς [23]. Θεραπευτικές εφαρμογές δεν δουλεύουν: από 23 μυκητοκτόνα που δοκιμάστηκαν, κανένα δεν ανέστειλε τη μόλυνση όταν εφαρμόστηκε 24 ώρες μετά τον εμβολιασμό [23].

Πηγές: 23 40

7. Κηλιδώσεις του φυλλώματος

Κορύνεο

Ο Wilsonomyces carpophilus προκαλεί νεκρώσεις οφθαλμών, νεκρωτικές κηλίδες σε φύλλα, βλαστούς και καρπούς, και μικρά έλκη στους βλαστούς. Το παθογνωμονικό σύμπτωμα είναι η πτώση των ιστών της κηλίδας και η εμφάνιση του συμπτώματος «τρύπες από σκάγια». Στις κηλίδες των βλαστών παρουσιάζεται κομμίωση. Η υγρασία και οι βροχοπτώσεις είναι ο βασικός παράγοντας εμφάνισης και διασποράς [40].

Επισημαίνεται ότι οι μολύνσεις σε βλαστούς και οφθαλμούς παραμένουν για περισσότερες από μία βλαστικές περιόδους και επειδή παράγουν για μεγάλο χρονικό διάστημα σε μια βλαστική περίοδο, μπορούν να μολύνουν διαρκώς [40]. Οι επεμβάσεις με χαλκούχα συνιστώνται με την πτώση των φύλλων το φθινόπωρο και επαναλαμβάνονται τον χειμώνα· την άνοιξη, με την πτώση των πετάλων, επαναλαμβάνεται μετά από τρεις εβδομάδες.

Η Texas είναι σημαντικά περισσότερο ευπαθής στο κορύνεο από τον μάρτυρα, με σχετική σοβαρότητα 281,7% [4]. Είναι η μοναδική από τις ευρέως καλλιεργούμενες στην Ελλάδα ποικιλίες με τόσο ακραία τιμή, και δικαιολογεί ξεχωριστή προσοχή στο φθινοπωρινό πρόγραμμα.

Σκωρίαση

Από είδη Tranzschelia. Εκδηλώνεται με κηλίδες στα φύλλα όπου δημιουργούνται αρχικά κίτρινες φλύκταινες και αργότερα καστανόμαυρα σωροί. Χαρακτηριστικό είναι το κιτρίνισμα των φύλλων και η φυλλόπτωση τους θερινούς μήνες. Ο μύκητας επιβιώνει με ουρεδοσπόρια επάνω στους βλαστούς και στα φύλλα στο έδαφος, και τα πεσμένα φύλλα αποτελούν την κύρια πηγή μολυσμάτων για την επόμενη περίοδο. Ευνοείται από ανεμόβροχο που διασπείρει τα μολύσματα και από σχετικά υψηλές θερμοκρασίες, μεταξύ 20 και 25 °C. Η αντιμετώπιση επιτυγχάνεται με δύο ή τρεις ψεκασμούς [40].

Εξώασκος

Ο Taphrina deformans προκαλεί υπερπλασίες και κατσαρώματα των τρυφερών φύλλων που οδηγούν σε παραμόρφωση με έντονη πάχυνση του ελάσματος κατά την έκπτυξη των οφθαλμών, με φυλλόπτωση και εξασθένηση των δέντρων. Το παθογόνο διαχειμάζει κυρίως υπό μορφή βλαστοσπορίων στα λέπια των οφθαλμών. Η αντιμετώπιση εξασφαλίζεται με ένα μόνο ψεκασμό με χαλκούχο ή διθειοκαρβαμιδικό όταν τα δέντρα βρίσκονται στον λήθαργο, που συνιστάται να εφαρμόζεται μετά την πτώση των φύλλων έως την περίοδο διόγκωσης των οφθαλμών [40].

Κλαδοσπορίωση

Από τον Venturia carpophila. Χαρακτηριστικές κηλιδώσεις που θυμίζουν προσβολές φουζικλαδίου μηλοειδών, με καστανόμαυρες ή μελανές βελουδινές εξανθήσεις σε φύλλα, βλαστούς και καρπούς, και φυλλόπτωση. Το παθογόνο διαχειμάζει υπό μορφή μυκηλίου σε προσβεβλημένους βλαστούς, όπου σχηματίζονται μονοκύτταρα κονίδια ικανά να προκαλέσουν την άνοιξη τις νέες μολύνσεις. Όταν η ασθένεια είναι σοβαρή στους καρπούς, συνιστάται ψεκασμός του φυλλώματος κατά τη διάρκεια τεσσάρων έως έξι εβδομάδων μετά την πτώση των σεπάλων [40].

Ωίδια

Από Podosphaera tridactyla και συγγενή είδη. Τα αρχικά συμπτώματα είναι ελαφρές χλωρώσεις που καταστρέφουν τα νεαρά φύλλα, και με την εξέλιξη αναπτύσσεται η λευκωπή αλευρώδης εξάνθηση του παθογόνου. Σε αντίθεση με όλες τις άλλες ασθένειες της αμυγδαλιάς, τα ωίδια ευνοούνται από ξηροθερμικές συνθήκες. Η αντιμετώπιση επιτυγχάνεται με ψεκασμούς κατά τα στάδια της πτώσης των πετάλων, μία ή δύο εβδομάδες αργότερα, και τρεις εβδομάδες μετά το δεύτερο, με εγκεκριμένα σκευάσματα [40].

Σήψη της σάρκας

Από τον Rhizopus stolonifer. Προκαλεί νέκρωση βλαστών και καρποφόρου ξύλου και μειωμένη απόδοση και ποιότητα. Είναι σοβαρή όταν εκδηλώνονται βροχές ανάμεσα στο σχίσιμο του περικαρπίου και στη συγκομιδή. Οι προσβεβλημένοι καρποί μαυρίζουν και φέρουν τεράστιους αριθμούς σπορίων. Ορισμένοι παραμένουν προσκολλημένοι στη ράχη με κομμίωση και δεν μπορούν να τιναχθούν στη συγκομιδή. Οι καρποί αυτοί μουμιοποιούνται, παραμένουν στα δέντρα και χρησιμεύουν ως θέσεις διαχείμασης για εχθρούς όπως το Ectomyelois ceratoniae, ενώ φιλοξενούν και μολύσματα ειδών Aspergillus [24].

Πηγές: 4 24 40

8. Έλκη κλαδίσκων και βραχιόνων

Φόμοψη, έλκος των κλαδίσκων

Το Fusicoccum amygdali, συν. Phomopsis amygdali, με τέλεια μορφή Botryosphaeria dothidaea, προσβάλλει κλαδίσκους, φύλλα και καρπούς. Σε φθινοπωρινές μολύνσεις παρατηρείται την άνοιξη περιορισμένη έκπτυξη οφθαλμών, ετήσιοι κλαδίσκοι και κακεκτική βλάστηση που οδηγεί αργότερα στη νέκρωσή τους. Παρατηρούνται επίσης έλκη και νέκρωση κλαδίσκων, κηλίδωση φύλλων και κομμίωση στα έλκη, με μάρανση και εν συνεχεία ξήρανση των κλαδίσκων. Πυκνίδια του παθογόνου σχηματίζονται πάνω στα έλκη και στα προσβεβλημένα φύλλα [40].

Η απελευθέρωση και η διασπορά των μολυσμάτων ευνοείται από την υγρασία και κυρίως από τις βροχοπτώσεις του φθινοπώρου και της άνοιξης. Το παθογόνο διαχειμάζει με μυκήλιο και πυκνίδια σε προσβεβλημένα φύλλα και έλκη κλαδίσκων [40].

Η αντιμετώπιση στηρίζεται πρωτίστως σε καλλιεργητικά μέτρα που αποβλέπουν στην απομάκρυνση των προσβεβλημένων κλαδίσκων, ενέργεια που περιορίζει στο μέγιστο τα μολύσματα των οργάνων διαχείμασης. Συνιστώνται επίσης δύο ή τρεις χημικές επεμβάσεις το φθινόπωρο κατά την πτώση των φύλλων, οπότε προστατεύονται οι ουλές, και κατά την έκπτυξη των οφθαλμών την άνοιξη ανάλογα με τις βροχοπτώσεις [40].

Ευτυπίωση, νέκρωση βραχιόνων

Το Eutypa lata προσβάλλει βραχίονες ηλικιωμένων δέντρων πυρηνοκάρπων σε μεγάλες τομές κλαδέματος. Τα χαρακτηριστικά συμπτώματα είναι διογκωμένα έλκη στους βραχίονες με βυθίσεις, σχισίματα και κομμίωση που έχουν ως αρχή τις θέσεις τομών κλαδέματος. Η ανάπτυξη και επέκταση των ελκών έχει ως αποτέλεσμα κακεξία, έντονο καστανό μεταχρωματισμό του ξύλου και αποξηράνσεις βραχιόνων [40].

Βασικός παράγοντας που ευνοεί την ασθένεια είναι η δημιουργία πληγών την περίοδο του κλαδέματος όταν επικρατούν υγρές συνθήκες λόγω βροχοπτώσεων. Το παθογόνο μπορεί να επιβιώσει πολυχρόνια σε πολλά διαφορετικά δέντρα, καλλιεργούμενα ή μη, ακόμη και σε νεκρά ξύλα, υπό μορφή περιθηκίων. Η αντιμετώπιση συνίσταται σε αφαίρεση των νεκρών βραχιόνων και σε επάλειψη των πληγών [40].

9. Λαιμός, ρίζες και αγγειακές ασθένειες

Φυτόφθορα: σήψεις λαιμού και ρίζας

Πολλά είδη του γένους Phytophthora έχουν διαπιστωθεί σε περιοχές καλλιέργειας αμυγδαλιάς στην Ελλάδα: ενδεικτικά αναφέρονται P. cactorum, P. citrophthora, P. cryptogea, P. megasperma, P. nicotianae var. parasitica, P. syringae [40]. Σε πρόσφατες αυστραλιανές καταγραφές προστέθηκαν και τα P. acerina, P. hedraiandra, P. multivora και P. niederhauserii [25].

Η συμπτωματολογική εικόνα περιλαμβάνει έλκη, κομμίωση, ημιπληγία και αποπληξία. Η προσβολή σε νεαρά δενδρύλλια εξελίσσεται ταχύτατα και ενωρίς την άνοιξη οδηγεί σε ξήρανση. Καταστροφή πολλών δέντρων κατά μήκος της γραμμής φύτευσης είναι συχνά μια ένδειξη της νόσου [40]. Η μόλυνση των δέντρων κατά μήκος της γραμμής φύτευσης ευνοείται από άρδευση με αυλάκια, λόγω της μεταφοράς των μολυσμάτων από ασθενή σε υγιή δέντρα· αλλά και η άρδευση με καταιονισμό είναι επικίνδυνη, ιδίως σε δέντρα με τραύματα γύρω από τον κορμό [40].

Ο μηχανισμός είναι απλός: τα Phytophthora είναι ωομύκητες, όχι αληθινοί μύκητες, και εξαπλώνονται μέσω του νερού με κινητά ζωοσπόρια που κολυμπούν ενεργά προς τις ζωντανές ρίζες. Η διάρκεια της στάσιμης υγρασίας στον οπωρώνα είναι κρίσιμη. Παράγουν επίσης χλαμυδοσπόρια που επιβιώνουν στο έδαφος για χρόνια ώσπου να εμφανιστούν ευνοϊκές συνθήκες [25].

Η αντιμετώπιση είναι κατά βάση προληπτική και ξεκινά από τη φύτευση [25][40]:

• Επιλογή θέσης που δεν κατακλύζεται. Το επιφανειακό νερό μεταφέρει μόλυσμα.
• Προετοιμασία εδάφους: σε βαρύ ή κακώς στραγγιζόμενο έδαφος, φύτευση σε αναχώματα ή σε γραμμές με κλίση ώστε το νερό να απομακρύνεται από τον κορμό.
• Επιλογή υποκειμένου: τα υποκείμενα με καταγωγή δαμασκηνιάς είναι κατά κανόνα ανθεκτικότερα στον αποικισμό από Phytophthora, ενώ τα υβρίδια ροδακινιάς και αμυγδαλιάς είναι συχνά ευπαθή.
• Φύτευση με το σημείο εμβολιασμού αρκετά πάνω από το έδαφος. Το εμβόλιο είναι πολύ ευαίσθητο.
• Διαχείριση νερού: αποφυγή διαβροχής του κορμού, απομάκρυνση των σταλακτών από τη βάση καθώς το δέντρο μεγαλώνει, αποφυγή λιμνάσματος.
• Αντικατάσταση της άρδευσης με αυλάκια από στάγδην άρδευση, που βελτιώνει την κατάσταση σε νεαρούς αμυγδαλεώνες και θεωρείται από τα σημαντικότερα μέτρα πρόληψης [40].

Χημικά, στην Αυστραλία είναι καταχωρημένα για την αμυγδαλιά σκευάσματα φωσφορώδους οξέος και metalaxyl. Το φωσφορώδες οξύ εφαρμόζεται το φθινόπωρο ή την άνοιξη όταν το δέντρο έχει φύλλωμα, και η έρευνα δείχνει ότι οι διαφυλλικοί ψεκασμοί είναι αποτελεσματικότεροι από τις εδαφικές εφαρμογές στην αμυγδαλιά [25]. Πρόκειται για αυστραλιανές εγκρίσεις και όχι για ελληνικές.

Σηψιρριζίες

Οι σηψιρριζίες οφείλονται σε βασιδιομύκητες του γένους Armillaria, με κοινότερο τον A. mellea, και στον ασκομύκητα Rosellinia necatrix. Τα χαρακτηριστικά συμπτώματα περιλαμβάνουν σηψιρριζία, μάρανση και αποπληξία. Προσβολή δενδρυλλίων με εντοπισμό του παθογόνου στη βάση του κορμού ή στο κεντρικό κυλινδρικό τους σύστημα οδηγεί σύντομα σε έντονη μάρανση και ξήρανση [40].

Σε προσβολές δέντρων μεγάλης ηλικίας από Armillaria παρατηρείται ξηρή σήψη στον φλοιό των ριζών, αποφλοίωση και αποκάλυψη του κεντρικού κυλίνδρου, με συμπτώματα κομμίωσης. Η παρουσία μυκηλιακών πλακών και ριζομόρφων και σπανιότερα των καρποφόρων, μανιτάρια του μύκητα γύρω από τη βάση του κορμού, αποτελούν σημαντικά διαγνωστικά στοιχεία. Στη Rosellinia παρατηρείται ξηρή σήψη των ριζών με παρουσία γκριζόμαυρων μυκηλίων στις δευτερογενείς ρίζες [40].

Η υψηλή εδαφική υγρασία, η εξασθένηση των δέντρων από νεροκρατήματα, καθώς και ζημιές από έντομα ή καλλιεργητικές πρακτικές βοηθούν την ανάπτυξη των σηψιρριζιών. Μολύσματα στα υπολείμματα των δασικών εκτάσεων που ήταν μολυσμένα αποσυντίθενται αργά και προσβάλλουν γρήγορα τα νέα δενδρύλλια. Δεν εγκαθίστανται νέα δενδροκομεία σε εδάφη όπου έγινε εκχέρσωση χωρίς πλήρη και επιμελή απομάκρυνση των ριζών [40].

Βερτισιλλίωση

Ο Verticillium dahliae ευρίσκεται στο έδαφος και μολύνει από τις λεπτές ρίζες, σε συνέχεια ακολουθεί τα αγγεία του ξύλου με αποτέλεσμα την καθολική επίδραση στην εμφάνιση του δέντρου. Τα χαρακτηριστικά συμπτώματα είναι καστανός μεταχρωματισμός του ξύλου, μαράνσεις και αποπληξίες, αλλά και αναρρώσεις [40].

Η αντιμετώπιση είναι προληπτική. Δεν εγκαθίστανται νέοι δενδρώνες σε εκτάσεις που προηγουμένως καλλιεργήθηκαν με ετήσιες καλλιέργειες ευπαθείς στο παθογόνο, όπως βαμβάκι, τομάτα, μελιτζάνα και πιπεριά. Το παθογόνο επιβιώνει στα φυτικά υπολείμματα ευπαθών ξενιστών και σε πολλά ζιζάνια υπό μορφή μικροσκληρωτίων, ανθεκτικών για 10 έως 15 χρόνια στο έδαφος, οπότε κανένα πρόγραμμα αμειψισποράς δεν μπορεί να εφαρμοστεί για την απαλλαγή του εδάφους [40]. Η ηλιοαπολύμανση έχει δοκιμαστεί επιτυχώς και συνιστάται σε μολυσμένα εδάφη το καλοκαίρι πριν από την εγκατάσταση της φυτείας, σε λωρίδες πλάτους περίπου δύο μέτρων για δύο μήνες [40].

Πηγές: 25 40

10. Βακτηριολογικές ασθένειες, ιώσεις και φυτοπλάσματα

Υπερπλαστικό έλκος της αμυγδαλιάς

Το Pseudomonas amygdali φαίνεται ότι προσβάλλει μόνο την αμυγδαλιά. Η ασθένεια, γνωστή από δεκαετίες στη χώρα μας, απαντά σήμερα σε πολλά νησιά του Αιγαίου αλλά και στην Αττική, σε διάσπαρτα δέντρα. Έχει αναφερθεί επίσης στην Τουρκία και στο Αφγανιστάν [40].

Χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι τα έλκη σε κλαδίσκους, βραχίονες και στον κορμό, που οδηγούν στις αποξηράνσεις τους. Τα έλκη αντιδιαστέλλονται από αυτά της Monilia laxa διότι είναι εξογκωμένα και ανοικτά και παραμένουν ενεργά για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Οι βροχοπτώσεις είναι βασικός παράγοντας διασποράς των βακτηρίων που παρασύρονται με τα σταγονίδια της βροχής από τα έλκη και μολύνουν τις αμυγδαλιές από πρόσφατες πληγές ή από τις ουλές των φύλλων το φθινόπωρο. Το παθογόνο δεν επιβιώνει επιφυτικά αλλά μόνο στα έλκη· πέραν των βροχοπτώσεων, η διασπορά του από περιοχή σε περιοχή επιτυγχάνεται με το πολλαπλασιαστικό υλικό [40].

Επισημαίνεται ότι μεταξύ των κυριότερων ποικιλιών η Texas είναι ανθεκτική, ενώ οι ποικιλίες Truoito και Ρέτσου είναι πολύ ευπαθείς [40].

Βακτηριακό έλκος των πυρηνοκάρπων

Το Pseudomonas syringae pv. morsprunorum προσβάλλει όλα τα πυρηνόκαρπα. Τα χαρακτηριστικά συμπτώματα είναι το έλκος σε κλάδους και η έκκριση κόμμεος. Ακολουθεί μεταχρωματισμός του φλοιού κάτω από τα έλκη και ξηράνσεις των υπερκείμενων οργάνων με νεκρώσεις οφθαλμών, κλαδίσκων και κλάδων, ως και καστανό μεταχρωματισμό του φλοιού και του ξύλου. Τέλος η κακεκτική βλάστηση και οι ημιπληγίες ή αποπληξίες συνιστούν την πλήρη συμπτωματολογική εικόνα. Η ευαισθησία των ιστών στο παθογόνο εκδηλώνεται το φθινόπωρο με έντονα ή ήπια συμπτώματα, ανάλογα με τον εκάστοτε πληθυσμό των βακτηρίων [40].

Η αντιμετώπιση εξασφαλίζεται με ψεκασμούς με βορδιγάλειο πολτό ή οξυχλωριούχο χαλκό το φθινόπωρο με την έναρξη πτώσης των φύλλων και με μια επανάληψη όταν έχουν πέσει το 75%. Το κλάδεμα πρέπει να εκτελείται το φθινόπωρο πριν από την έναρξη των βροχοπτώσεων [40]. Αναλυτικά στο άρθρο Το βακτηριακό έλκος των πυρηνοκάρπων.

Καρκίνος των πυρηνοκάρπων

Το Agrobacterium tumefaciens έχει ευρύτατο κύκλο ξενιστών, καθώς προσβάλλει πάνω από 600 είδη φυτών. Το κλασικό σύμπτωμα είναι όγκοι, που μπορούν να φθάσουν μέχρι τα 25 εκατοστά και είναι αποτέλεσμα ανεξέλεγκτου πολλαπλασιασμού των κυττάρων. Η παρουσία των όγκων στο ριζικό σύστημα και στη βάση του δέντρου οδηγεί σε γενική κακεξία με ημιπληγίες και ξηράνσεις κλάδων και βραχιόνων. Διαδίδεται με προσβεβλημένο πολλαπλασιαστικό υλικό και σε τοπικό επίπεδο με χώμα, νερό και εργαλεία [40].

Η αντιμετώπιση στηρίζεται στην αξιοποίηση του εξειδικευμένου βακτηριακού ανταγωνιστή K84, που ανήκει στο μη παθογόνο είδος Agrobacterium radiobacter και αποτελεί το πιο επιτυχημένο παράδειγμα βιολογικής αντιμετώπισης στη φυτοπαθολογία. Η προληπτική αντιμετώπιση στηρίζεται στο ριζοπότισμα των νεαρών δενδρυλλίων κατά τη μεταφύτευση με βακτηριακά αιωρήματα [40].

Βακτηριακή κηλίδωση

Το Xanthomonas arboricola pv. pruni προσβάλλει πυρηνόκαρπα και αμυγδαλιά. Τα μολυσμένα φύλλα αναπτύσσουν μικρά καστανά στίγματα, συχνά στην αιχμή και κατά μήκος των χειλέων· σε παλαιότερες κηλίδες ο νεκρός ιστός πέφτει ή γίνεται κουρελιασμένος, και τα συμπτώματα των φύλλων μοιάζουν ενίοτε με κορύνεο. Οι μολυσμένοι καρποί αναπτύσσουν καστανές κυκλικές κηλίδες, συχνά με καστανή κομμίωση, και τα κελύφη και τα σπέρματα λεκιάζονται από την κομμίωση, με αποτέλεσμα μείωση της ποιότητας [24]. Στην Αυστραλία οι ποικιλίες Fritz και Ne Plus βρέθηκαν ιδιαίτερα ευπαθείς [24].

Αδροβακτηρίωση των πυρηνοκάρπων

Η Xylella fastidiosa είναι σοβαρότατη ασθένεια που δεν έχει διαπιστωθεί στη χώρα μας, ενδεχομένως όμως βρίσκεται προ των πυλών. Το παθογόνο απαντά σε παγκόσμια κλίμακα και έχει ευρύτατο κύκλο ξενιστών, μεταξύ των οποίων τα πυρηνόκαρπα, τα εσπεριδοειδή, η άμπελος αλλά και πολλά δασικά και καλλωπιστικά, ενώ πρόσφατα αναφέρθηκε σε αμυγδαλιά και ελιά στην Ιταλία [40]. Αναλυτικά στο άρθρο Xylella fastidiosa.

Φυτοπλάσματα

Ο ευρωπαϊκός ίκτερος των πυρηνοκάρπων, από το Candidatus Phytoplasma prunorum, αναπτύσσεται αποκλειστικά στην ηθμώδη μοίρα της δεσμίδας, δηλαδή στο φλοίωμα. Ειδικά στην αμυγδαλιά εμφανίζονται κατά τη θερινή περίοδο χλωρώσεις και καρουλιάσματα στο έλασμα και διογκώσεις των νεύρων στα φύλλα, με πρώιμη φυλλόπτωση. Η μετάδοση πραγματοποιείται μέσω του εντόμου Cacopsylla pruni. Τα συμπτώματα δεν επαρκούν για την πιστοποίηση του παθογόνου στον αγρό και απαιτείται εργαστηριακή διάγνωση [40]. Αναλυτικά στο άρθρο Οι ιώσεις που προσβάλλουν την κερασιά στην Ελλάδα, όπου καλύπτεται και ο ίκτερος των πυρηνοκάρπων.

Η σκούπα της μάγισσας της αμυγδαλιάς, από το Candidatus Phytoplasma phoenicium, είναι αναδυόμενο φυτόπλασμα που προσβάλλει αμυγδαλιά, ροδακινιά και νεκταρινιά και στον Λίβανο έχει προκαλέσει την καταστροφή τουλάχιστον 100.000 πυρηνοκάρπων μέσα σε δέκα χρόνια. Τα συμπτώματα είναι πρώιμη άνθιση, βραχυγονάτωση και σαρωθροειδής βλάστηση που καταλήγει σε ξηράνσεις βλαστών και κορυφών. Η αντιμετώπιση είναι η χρησιμοποίηση πιστοποιημένου φυτωρικού ή πολλαπλασιαστικού υλικού και η αποφυγή εισαγωγής από χώρες της Μέσης Ανατολής και το Ιράν [40].

Ιώσεις

Η νεκρωτική δακτυλιωτή κηλίδωση (PNRSV) πήρε το όνομά της από το χαρακτηριστικό σύμπτωμα της διάτρησης των φύλλων που προσβάλλονται κατά την έκπτυξη: αποτελούνται δακτυλιωτές κηλίδες που σταδιακά νεκρώνονται και πέφτουν, θυμίζοντας το σύμπτωμα «τρύπες από σκάγια» του κορύνεου. Η ασθένεια παρουσιάζει οξεία φάση μετά τη μόλυνση και χρόνια με ηπιότερα συμπτώματα. Η φυλή almond calico, που έχει διαπιστωθεί και στην Ελλάδα, προκαλεί έντονα χλωρωτικά συμπτώματα και περιορισμένη βλάστηση λόγω νέκρωσης των οφθαλμών [40].

Ο νανισμός της δαμασκηνιάς (PDV) προκαλεί κακεκτική βλάστηση με μικρά μεσογονάτια διαστήματα ή συμπτώματα μωσαϊκού. Στην αμυγδαλιά η εικόνα χαρακτηρίζεται από ποικιλοχρώσεις, περινεύριες ή δακτυλιωτές χλωρώσεις, παραμορφώσεις και κακεκτική βλάστηση. Επειδή και οι δύο ιοί μεταδίδονται και με γύρη και με σπέρματα, η μετάδοσή τους είναι ευχερέστερη. Η διάγνωση επιτυγχάνεται μόνο στο εργαστήριο με φυτά δείκτες και με τη μέθοδο ELISA [40].

Πηγές: 24 40

11. Ξυλοφάγοι και λοιποί εχθροί

Καπνώδης ή μυλωνάς

Ο Capnodis tenebrionis είναι από τους σοβαρότερους εχθρούς των πυρηνοκάρπων και της αμυγδαλιάς σε ξηροθερμικές θέσεις. Οι προνύμφες ανοίγουν πλατιές στοές στον λαιμό και στις κύριες ρίζες, καταστρέφοντας τον φλοιό και τον αγωγό ιστό. Το δέντρο εμφανίζει αρχικά μειωμένη βλάστηση και στη συνέχεια ξηραίνεται, συχνά απότομα μέσα σε μία περίοδο. Η ξηρασία και η υδατική καταπόνηση είναι ο ισχυρότερος προδιαθεσικός παράγοντας. Η προνύμφη είναι άποδη, υπόλευκη, με χαρακτηριστικά πολύ διογκωμένο προθώρακα. Αναλυτικά στο άρθρο Ο καπνώδης ή μυλωνάς.

Κόσσος

Ο Cossus cossus είναι ξυλοφάγο λεπιδόπτερο που ανοίγει φαρδιές στοές μέσα στο ξύλο του κορμού και των βραχιόνων. Αναγνωρίζεται από τα χονδρά πριονίδια στην είσοδο της στοάς, από τη χαρακτηριστική οσμή και από τη μεγάλη υπόλευκη έως ροδόχρωμη κάμπια. Αναλυτικά στο άρθρο Ο κόσσος: ο ξυλοφάγος που κοστίζει δέντρα.

Ανάρσια

Η Anarsia lineatella διαχειμάζει ως προνύμφη πρώτου ή δεύτερου σταδίου μέσα σε μικρά θαλάμια στους βλαστούς. Την άνοιξη οι προνύμφες προσβάλλουν πρώτα τις τρυφερές κορυφές των βλαστών, που ξηραίνονται και γέρνουν, και στη συνέχεια τους καρπούς, αφήνοντας στοές με αφοδεύματα. Η προσβολή στον καρπό συγχέεται με εκείνη των αποθηκευτικών λεπιδοπτέρων, αλλά η ανάρσια αφήνει και το χαρακτηριστικό ίχνος στους βλαστούς, ενώ η εφέστια όχι.

Σκολύτες και φλοιοφάγα

Τα σκολυτοειδή είναι κατά κανόνα δευτερογενείς εχθροί: εγκαθίστανται σε δέντρα ήδη εξασθενημένα από ξηρασία, από ασθένειες του λαιμού ή από κακή θρέψη. Η παρουσία πολλών οπών εξόδου σε κλάδους δεν θεραπεύεται με εντομοκτόνο· δείχνει ότι πρέπει να αναζητηθεί η πρωτογενής αιτία της εξασθένησης. Τα προσβεβλημένα κλαδιά αφαιρούνται και καταστρέφονται πριν από την έξοδο των ενηλίκων.

Βρωμούσες

Τα πεντατομίδια τσιμπούν τον νεαρό καρπό και προκαλούν κομμίωση και παραμόρφωση, ενώ αργότερα στη σεζόν μπορούν να λεκιάσουν το σπέρμα. Για την καφέ βρωμούσα, Halyomorpha halys, αναλυτικά στο άρθρο Η καφέ Βρωμούσα, BMSB.

12. Εφέστια και μετασυλλεκτική προσβολή

Ποια είδη μετράνε πραγματικά

Τέσσερα λεπιδόπτερα συγχέονται στην πράξη. Η πρακτική κλείδα από τα μπροστινά πτερά [37]:

Στην πράξη τα ενήλικα φτάνουν τριμμένα στην παγίδα. Το αξιόπιστο γνώρισμα είναι στην προνύμφη: η Cadra cautella ξεχωρίζει από την Plodia interpunctella από την παρουσία στρογγυλών, μαύρων πινακουλίων [57].

Αγρός ή αποθήκη;

Το ερώτημα έχει πρακτική σημασία, γιατί καθορίζει πού αρχίζει η υγιεινή. Η κατάταξη που χρησιμοποιείται διεθνώς είναι σαφής ως προς το πού αναπαράγονται [57]:

• Αναπαράγονται μέσα στην αποθήκη: Plodia interpunctella, Cadra cautella, Ephestia elutella, το σκουλήκι της χαρουπιάς Ectomyelois ceratoniae.
• ΔΕΝ αναπαράγονται στην αποθήκη: το Amyelois transitella (navel orangeworm), που είναι εχθρός του αγρού και απλώς μεταφέρεται με το προϊόν.

Ο διαχωρισμός όμως δεν είναι απόλυτος. Ο κώδικας ορθής πρακτικής του Codex για τα ξερά σύκα δίνει ρητή οδηγία να καλύπτονται οι τελάρες ξήρανσης ώστε να αποτρέπεται η ωοτοκία της εφέστιας, δηλαδή η ωοτοκία γίνεται πριν το προϊόν φτάσει στην αποθήκη, στο ύπαιθρο [22].

Το Amyelois transitella, που στην Καλιφόρνια είναι ο κυρίαρχος εχθρός, δεν είναι εγκατεστημένο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αν και έχει αναχαιτιστεί στην Ιταλία σε καρύδια εισαγωγής από την Καλιφόρνια και στην Αυστρία. Πληροί όμως τα κριτήρια για να θεωρηθεί δυνητικά επιβλαβής οργανισμός καραντίνας της Ένωσης, και οι ευρωπαϊκές συνθήκες θα μπορούσαν να υποστηρίξουν την εγκατάστασή του [58]. Ο μεσογειακός αντίστοιχος ρόλος καλύπτεται από το σκουλήκι της χαρουπιάς Ectomyelois ceratoniae, που στην Αυστραλία καταγράφεται να διαχειμάζει ακριβώς μέσα στους μουμιοποιημένους καρπούς που αφήνει η σήψη της σάρκας [24].

Βιολογία: οι αριθμοί που καθορίζουν τη θερμοκρασία της αποθήκης

Για την Cadra cautella, η κλασική μελέτη σε ελεγχόμενες συνθήκες έδωσε [41]:

Το κατώτερο θερμοκρασιακό όριο δίνεται περίπου στους 15 °C στα 70% σχετικής υγρασίας, ενώ άλλες πηγές το τοποθετούν κάτω από τους 14 °C και μια τρίτη δίνει όρια ανά στάδιο από 8,5 ως 13 °C. Δεν συμβιβάζονται σε έναν αριθμό: η ασφαλής διατύπωση είναι περίπου 13 έως 15 °C. Το θηλυκό εναποθέτει περίπου 250 αυγά, χαλαρά μέσα στο προϊόν.

Για την Ephestia kuehniella υπάρχει η μοναδική δημοσιευμένη θερμική σταθερά αυτής της ομάδας: κατώτερο όριο 9 °C και θερμική σταθερά 1.111 βαθμοημερών για τη συνολική ανάπτυξη, με ταχύτερη ανάπτυξη στους 30 °C και καμία ολοκλήρωση στους 10 ή στους 32,5 °C [42]. Άλλη πηγή δίνει την πιο χρήσιμη αντιπαράθεση για τον αποθηκάριο:: μία γενιά τον χρόνο σε αθέρμαντη αποθήκη, τέσσερις έως έξι γενιές σε θερμαινόμενο μύλο [37].

Το οικονομικό επιχείρημα: εντομολογική ζημιά και αφλατοξίνη

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η μετασυλλεκτική εντομολογία δεν είναι δευτερεύον θέμα στην αμυγδαλιά.

Σε μελέτη αποθηκευμένων αραχίδων, οι συσχετίσεις της αφθονίας κάθε είδους με την αφλατοξίνη ήταν: Cadra cautella r = 0,91, Tribolium confusum r = 0,86, Ephestia elutella r = 0,86, Plodia interpunctella r = 0,75. Η συσχέτιση εντομολογικά προσβεβλημένων καρπών με την αφλατοξίνη ήταν r = 0,86 [44]. Οι μηχανισμοί είναι τρεις: τα έντομα μεταφέρουν ζωντανά σπόρια αφλατοξινογόνων μυκήτων καθώς μετακινούνται μέσα στην αποθήκη, η ζημιά ανοίγει διόδους εισόδου, και ο μεταβολισμός και η αναπνοή τους ανεβάζουν τοπικά τη θερμοκρασία και την υγρασία. Το δεδομένο αφορά αραχίδες και όχι αμύγδαλα, αλλά είναι η μοναδική πηγή που δίνει συσχετίσεις ανά είδος.

Για την αμυγδαλιά ειδικά, υπάρχει άμεση πειραματική απόδειξη: αυγά Amyelois transitella επιπάστηκαν με Aspergillus flavus και οι προνύμφες διέσπειραν τον μύκητα στα σπέρματα καθώς τρέφονταν και άνοιγαν στοές. Τα προσβεβλημένα αμύγδαλα εμφάνισαν σημαντικά αυξημένο αποικισμό και αφλατοξίνη σε σχέση με τους αψέκαστους μάρτυρες, και η αφλατοξίνη εμφανίστηκε ακόμη και απουσία ορατής μυκηλιακής ανάπτυξης [45].

Ο κώδικας ορθής πρακτικής του Codex για τα ακρόδρυα το διατυπώνει ρητά: πρέπει να λαμβάνονται ειδικές προφυλάξεις ώστε να απορρίπτονται οι καρποί με εντομολογική ζημιά και οι πρώιμα σχισμένοι, διότι συνδέονται με υψηλό κίνδυνο. Οι στόχοι αποθήκευσης που θέτει είναι ενεργότητα νερού κάτω από 0,70 στους 25 °C, σχετική υγρασία κάτω από 70% όπου είναι δυνατόν, και θερμοκρασία 0 έως 10 °C όπου είναι δυνατόν [47].

Αντιμετώπιση με αριθμούς

Θερμοκρασία

Προστατευτική ψύξη: η αποθήκευση στους 20 °C ή χαμηλότερα σταματά την ανάπτυξη των περισσότερων αποθηκευτικών εντόμων, και η αποθήκευση στους 10 °C προστατεύει το προϊόν από προσβολή. Για την ποιότητα των ακροδρύων η άριστη ψυκτική αποθήκευση είναι 0 έως 5 °C [43].

Απεντόμωση με ψύχος: στους 0 έως 10 °C απαιτούνται διάστηματα άνω των δύο εβδομάδων. Σε συγκεκριμένες μετρήσεις, στους 0 °C το ανθεκτικότερο στάδιο χρειάστηκε περίπου 10,4 ημέρες για 95% θνησιμότητα και στους 5 °C περίπου 16 ημέρες· στους 10 °C οι προνύμφες αποδείχθηκαν εξαιρετικά ανθεκτικές, με 127 ημέρες για το ένα είδος και 100 για το άλλο [43].

Θερμική μεταχείριση: για την Cadra cautella ειδικά, πλήρης θνησιμότητα επιτεύχθηκε μετά από έκθεση στους 60 °C για 10 έως 33 λεπτά, ανάλογα με το στάδιο και τη σχετική υγρασία [43]. Ο γενικός εμπειρικός κανόνας που κυκλοφορεί, 30 δευτερόλεπτα στους 60 °C, είναι πολύ αισιόδοξος για πραγματικό προϊόν, όπου η διείσδυση της θερμότητας είναι αργή.

Τροποποιημένες ατμόσφαιρες

Για την Cadra cautella σε 99,9% CO₂ στους 25 °C, οι χρόνοι για 99% θνησιμότητα ήταν ενήλικα 37,5 ώρες, νύμφες 78,1 ώρες, προνύμφες 99,9 ώρες [48]. Σε σύγκριση CO₂ και όζοντος σε προνύμφες E. cautella, στις 24 ώρες το όζον στα 22 ppm έδωσε 100% θνησιμότητα και στους 25 και στους 35 °C, ενώ το 100% CO₂ στους 35 °C έδωσε 97,3 έως 100%. Στις 72 ώρες όλα τα αέρια έδωσαν 100% και στις δύο θερμοκρασίες [49].

Σε ερμητική αποθήκευση ξερών σύκων σε δεξαμενές 2,5 τόνων, το οξυγόνο έπεσε στο 0,8% και το CO₂ ανέβηκε στο 96%, δίνοντας πλήρη θνησιμότητα εντόμων και ακάρεων μετά από πέντε ημέρες [50].

Φωσφίνη και η ανθεκτικότητα

Απαιτούνται κατά κανόνα εκθέσεις τεσσάρων ή περισσότερων ημερών, ανάλογα με τη θερμοκρασία, και δεν συνιστάται χρήση κάτω από 5 °C. Τα αυγά και οι νύμφες είναι συνήθως τα δυσκολότερα στάδια, ενώ οι προνύμφες και τα ενήλικα υποκύπτουν ευκολότερα [51].

Στην Ελλάδα, σε 53 πληθυσμούς επτά ειδών από εγκαταστάσεις αποθήκευσης, το 37,7% βρέθηκαν ανθεκτικοί στη φωσφίνη, με όλους τους πληθυσμούς Rhyzopertha dominica ανθεκτικούς. Στη μελέτη όμως δεν περιλήφθηκε κανένα λεπιδόπτερο [53]. Πρόκειται για κενό δεδομένων, όχι για απόδειξη απουσίας ανθεκτικότητας στα σκουλήκια της αποθήκης.

Παγίδες φερομόνης

Το κύριο συστατικό της φερομόνης φύλου είναι το (Z,E)-9,12-δεκατετραδιενυλ οξικό (ZETA) και είναι κοινό σε Plodia interpunctella, Ephestia cautella και Ephestia kuehniella [54].

Στη σύγχυση των φύλων, καταγράφηκε 82% μείωση των αρσενικών P. interpunctella που συλλαμβάνονταν σε παγίδες με ασύζευκτα θηλυκά, με ρυθμούς εκπομπής βιομηχανικών εξατμιστήρων 2 έως 3 mg την ημέρα ανά 100 κυβικά μέτρα χώρου [56]. Χρήσιμη λεπτομέρεια: ελκυστικά υψηλού φορτίου, 10 mg, εξακολουθούσαν να συλλαμβάνουν περισσότερα αρσενικά από τα τυπικά του 1 mg ακόμη και υπό σύγχυση, οπότε η παρακολούθηση δεν χάνεται μέσα σε χώρο υπό σύγχυση [56].

Πηγές: 22 24 37 38 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59

13. Το ετήσιο πρόγραμμα σε έναν πίνακα

Ο πίνακας συνοψίζει πότε κρίνεται κάθε πρόβλημα. Δεν είναι πρόγραμμα ψεκασμών: είναι πρόγραμμα παρατήρησης και απόφασης. Οι δραστικές ουσίες, οι δόσεις και τα μεσοδιαστήματα προκύπτουν αποκλειστικά από τις εγκρίσεις του ΥΠΑΑΤ και από την ετικέτα.

14. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο. Σε κάθε πηγή δηλώνεται αν χρησιμοποιήθηκε πλήρες κείμενο ή μόνο περίληψη.

• [1] Cannon, P.F. (1996). Systematics and diversity of the Phyllachoraceae associated with Rosaceae, with a monograph of Polystigma. Mycological Research 100(12):1409–1427. Πηγή για το έγκυρο όνομα Polystigma amygdalinum και την αντικατάσταση των P. ochraceum και P. fulvum. Δεν διαβάστηκε· η παραπομπή επιβεβαιώθηκε από δύο ανεξάρτητους καταλόγους αναφορών.
• [2] Habibi, A. και Banihashemi, Z. (2016). Mating system and role of pycnidiospores in biology of Polystigma amygdalinum, the causal agent of almond red leaf blotch. Phytopathologia Mediterranea 55(1):98–108. Πηγή για το ότι τα νηματοειδή σπόρια είναι σπερμάτια, δεν βλαστάνουν και δεν μολύνουν, και για τον ομοθαλλισμό. Περίληψη.
• [3] Torguet, L., Zazurca, L., Martínez, G., Pons-Solé, G., Luque, J. και Miarnau, X. (2022). Evaluation of Fungicides and Application Strategies for the Management of the Red Leaf Blotch Disease of Almond. Horticulturae 8(6):501. Πηγή για την κατάταξη των μυκητοκτόνων κατά αποτελεσματικότητα, για το όριο βροχής 15 mm με 10 έως 15 °C, και για τη μείωση από 5–9 σε 2–4 ψεκασμούς. Πλήρες κείμενο.
• [4] Ollero-Lara, A., Agustí-Brisach, C., Lovera, M., Roca, L.F., Arquero, O. και Trapero, A. (2019). Field susceptibility of almond cultivars to the four most common aerial fungal diseases in southern Spain. Crop Protection 121:18–27. Πηγή για τη σχετική ευπάθεια των Texas, Ferragnès, Tuono, Guara και Marcona σε πολυστίγμωση, κορύνεο, μονίλια και εξώασκο, και για τη λανθάνουσα περίοδο 30 έως 35 ημερών και τις κηλίδες 10 έως 22 mm. Πλήρες κείμενο.
• [5] Lucchese, P.G. και συνεργάτες (2026). Field Susceptibility of Almond Cultivars to Red Leaf Blotch Caused by Polystigma amygdalinum in Apulia (Italy) and Influence of Environmental Conditions. Plants 15(2):188. Πηγή για τη μονοκυκλικότητα, για τις συσχετίσεις με βροχή, υγρασία και θερμοκρασίες 10 έως 20 °C, για τη συχνότητα προσβολής Ferragnès 1,5% έναντι Guara 46,7%, και για το φαινολογικό παράθυρο διαφυγής των όψιμων ποικιλιών. Πλήρες κείμενο.
• [6] Banihashemi, Z. (1990). Biology and control of Polystigma ochraceum, the cause of almond red leaf blotch. Plant Pathology 39(2):309–315. Πηγή για την απελευθέρωση ασκοσπορίων από την άνθηση επί 4 έως 5 εβδομάδες με μέγιστο στην πτώση πετάλων, για τη διέγερση της προσβολής από carbendazim και thiophanate-methyl, και για το πρόγραμμα ενός ψεκασμού στην πτώση πετάλων με δύο επαναλήψεις ανά 14 ημέρες. Περίληψη.
• [7] Zúñiga, E. και συνεργάτες (2018). A qPCR-based method for detection and quantification of Polystigma amygdalinum, the cause of red leaf blotch of almond. Phytopathologia Mediterranea. Πηγή για τη λανθάνουσα περίοδο 30 έως 40 ημερών και για την ανίχνευση του παθογόνου σε ασυμπτωματικά φύλλα. Περίληψη.
• [8] Κουλούσης, Ν.Α. (2013). Το ευρύτομο της αμυγδαλιάς, ο σοβαρότερος εχθρός της καλλιέργειας στη χώρα μας. Γεωργία–Κτηνοτροφία, τεύχος 10/2013, σελ. 34–38. Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Ζωολογίας και Παρασιτολογίας, Τμήμα Γεωπονίας Α.Π.Θ. Πηγή για τη μορφολογία και τη βιολογία του ευρυτόμου, για τη μία γενιά τον χρόνο, για την ολοκλήρωση της ανάπτυξης της προνύμφης από αρχές Ιουνίου ως τέλη Ιουλίου στη Β. Ελλάδα, για την πολυετή διάπαυση, για τις απώλειες ανά ποικιλία και για τη στρατηγική αντιμετώπισης. Πλήρες κείμενο.
• [9] Kouloussis, N.A. και Katsoyannos, B.I. (1991). Host discrimination and evidence for a host marking pheromone in Eurytoma amygdali. Entomologia Experimentalis et Applicata 58(2):165–174. Πηγή για την ωοαποτρεπτική φερομόνη και την ομοιόμορφη κατανομή των αυγών. Παραπομπή από τον κατάλογο αναφορών της πηγής [8].
• [10] Duval, H. και Millan, M.M. (2010). Emergence dates of Eurytoma amygdali Enderlein adults in the south-east of France and control strategy. Options Méditerranéennes A-94:175–180. Πηγή για τις ημερομηνίες εξόδου σε τρεις θέσεις και τρία έτη, για τη διάρκεια πτήσης 12 έως 27 ημερών, για την πρωτανδρία των 2 έως 4 ημερών και για τα αποτελέσματα ενός και δύο ψεκασμών έναντι μάρτυρα 64 έως 82%. Πλήρες κείμενο.
• [11] Çağlar, Ö. και Işıkber, A.A. (2021). Adıyaman İli Ticari Badem Bahçelerinde Badem İçkurdu (Eurytoma amygdali End.)'nun Pupa Gelişiminin ve Ergin Çıkış Zamanın Belirlenmesi. KSÜ Tarım ve Doğa Dergisi 24(6):1279–1289. Πηγή για τη διάρκεια του νυμφικού σταδίου, για την πρώτη έξοδο 24 έως 27 Μαρτίου στο στάδιο του καρπιδίου σαν φακή, για την κορύφωση στις 3 Απριλίου και για τη διάρκεια εξόδου 15 έως 17 ημερών. Ρητά δηλώνεται ότι δεν υπολογίστηκαν βαθμοημέρες. Πλήρες κείμενο.
• [12] Tzanakakis, M.E., Papadopoulos, N.T., Katsoyannos, B.I., Drakos, G.N. και Manolakis, E. (1997). Premature fruit drop caused by Eurytoma amygdali (Hymenoptera: Eurytomidae) on three almond varieties. Journal of Economic Entomology 90(6):1635–1640. Πηγή για την πρόωρη καρπόπτωση από την ίδια την ωοτοκία στις Texas και Ferragnès αλλά όχι στην Truoito, και για τη σύσταση αλλαγής σε ενηλικοκτόνο στρατηγική. Περίληψη.
• [13] Krokos, F.D., Konstantopoulou, M.A. και Mazomenos, B.E. (2001). Alkadienes and Alkenes, Sex Pheromone Components of the Almond Seed Wasp Eurytoma amygdali. Journal of Chemical Ecology 27(11):2169–2181. Πηγή για την ταυτοποίηση των δύο αλκαδιενίων ως συστατικών της φερομόνης φύλου. Περίληψη.
• [14] Mazomenos, B.E., Athanassiou, C.G., Kavallieratos, N. και συνεργάτες (2004). Evaluation of the Major Female Eurytoma amygdali Sex Pheromone Components for Male Attraction in Field Tests. Journal of Chemical Ecology 30(6):1245–1255. Πηγή για το βέλτιστο μίγμα 7 προς 3 στα 10 mg ανά παγίδα και για την πρώτη αναφορά προσέλκυσης αρσενικών με συνθετική φερομόνη σε είδος Eurytomidae. Περίληψη.
• [15] Margaritopoulos, J.T. και Tzanakakis, M.E. (2006). Diapause completion in the almond seed wasp, Eurytoma amygdali, following early low temperature treatment. European Journal of Entomology 103(4):733–742. Πηγή για τα δύο διαδοχικά στάδια διάπαυσης, για τη διτροπική κατανομή του χρόνου ολοκλήρωσης και για τη διαφορά ανάμεσα σε καρπούς Truoito και Ρέτσου. Περίληψη.
• [16] Plaut, H.N. (1971). On the biology of the adult of the almond wasp, Eurytoma amygdali End., in Israel. Bulletin of Entomological Research 61(2):275–281. Πηγή για τη γονιμότητα των 23 αυγών ανά θηλυκό σε συνθήκες υπαίθρου έναντι 129 σε ελεγχόμενες συνθήκες, για τη διάρκεια ζωής 4 έως 25 ημερών στο ύπαιθρο, για την έναρξη ωοτοκίας μία ή δύο ημέρες μετά την έξοδο και για τη διάρκεια της ωοτοκίας 9 έως 34 λεπτά ανά αυγό. Περίληψη.
• [17] UC Statewide IPM Program. Almonds, Webspinning Spider Mites, φύλλο δειγματοληψίας παρουσίας και απουσίας, UC ANR Publication 3431. Πηγή για το πλήρες πρωτόκολλο δειγματοληψίας και τον πίνακα ορίων απόφασης με και χωρίς αρπακτικά. Πλήρες κείμενο.
• [18] UC Statewide IPM Program. Webspinning Spider Mites, Almond, UC IPM Pest Management Guidelines: Almond, UC ANR Publication 3431. Πηγή για τις 8 έως 10 γενιές τον χρόνο, για τον κατάλογο των ακαρεοκτόνων με τις ομάδες IRAC και για τον κανόνα εναλλαγής. Πλήρες κείμενο.
• [19] Welter, S.C., Barnes, M.M., Ting, I.P. και Hayashi, J.T. (1984). Impact of various levels of late-season spider mite (Acari: Tetranychidae) feeding damage on almond growth and yield. Environmental Entomology 13(1):52–55. Πηγή για το ότι η ζημιά δεν εκδηλώνεται στην τρέχουσα χρονιά, για τις 300 και 424 ακαρεοημέρες και για το ότι επηρεάστηκε η καρπόδεση και όχι η διαφοροποίηση των ανθοφόρων οφθαλμών. Περίληψη.
• [20] Oi, D.H., Sanderson, J.P., Youngman, R.R. και Barnes, M.M. (1989). Developmental times of the Pacific spider mite (Acari: Tetranychidae) on water-stressed almond trees. Environmental Entomology 18(2):208–212. Πηγή για την επιτάχυνση της γενιάς κατά 11% και για την αύξηση της θερμοκρασίας φύλλου κατά 2,1 °C υπό υδατική καταπόνηση στο 55% της εξατμισοδιαπνοής. Περίληψη.
• [21] Acaricide Resistance in Tetranychus urticae (Acari: Tetranychidae) Populations From Cyprus (2013). Journal of Economic Entomology 106(4):1848 και εξής. Πηγή για τους δείκτες ανθεκτικότητας στην αβαμεκτίνη έως 3.822, στην ακρινάθριν έως 903 και στη fenazaquin έως 310, και για τη διατηρούμενη ευαισθησία στη bifenazate. Περίληψη· ο κατάλογος συγγραφέων δεν επιβεβαιώθηκε.
• [22] Codex Alimentarius. CAC/RCP 65-2008, Code of Practice for the Prevention and Reduction of Aflatoxin Contamination in Dried Figs. Πηγή για την οδηγία κάλυψης των επιφανειών ξήρανσης ώστε να αποτρέπεται η ωοτοκία της εφέστιας, και για τις συνθήκες αποθήκευσης. Πλήρες κείμενο.
• [23] López-Moral, A., Agustí-Brisach, C., Lovera, M., Arquero, O. και Trapero, A. (2020). Almond Anthracnose: Current Knowledge and Future Perspectives. Plants 9(8):945. Πηγή για τα συμπτώματα και τις διαστάσεις των κηλίδων, για το δευτερογενές σύνδρομο των τοξινών και την αδυναμία απομόνωσης από τα φύλλα, για την πολυκυκλικότητα και τις θερμοκρασίες 10 έως 25 °C, για τον πίνακα ευπάθειας ποικιλιών, για την απώλεια έως 80% και για τα αποτελέσματα των μυκητοκτόνων. Πλήρες κείμενο.
• [24] Gouk, C. (2016). Almond diseases and disorders. Acta Horticulturae 1109:249–254. Πηγή για τη σήψη της σάρκας από Rhizopus stolonifer, για τους καρπούς που δεν τινάζονται, για τους μουμιοποιημένους καρπούς ως θέσεις διαχείμασης του Ectomyelois ceratoniae και ως φορείς μολυσμάτων Aspergillus, και για τη βακτηριακή κηλίδωση. Πλήρες κείμενο.
• [25] Oswald, B. και Sosnowski, M. Phytophthora diseases of almonds. SARDI, University of Adelaide, στο πλαίσιο του προγράμματος Hort Innovation AL22002. Πηγή για τα είδη Phytophthora σε αμυγδαλιά, για το απότομο όριο του νεκρωμένου ιστού, για τα εναέρια έλκη και τον ρόλο της διχάλας των βραχιόνων, για την επιλογή υποκειμένου και τη διαχείριση νερού, και για το φωσφορώδες οξύ και το metalaxyl. Πλήρες κείμενο.
• [26] Nguyen, H.N., Lee, I.J., Kim, H.J. και Hong, K.J. (2022). Temperature-Dependent Development of the Post-Diapause Periods of the Apricot Seed Wasp Eurytoma maslovskii: An Implication for Spring Emergence Prediction Models. Insects 13(8):722. Πηγή για το μοντέλο βαθμοημερών του συγγενικού είδους, με όριο 7,3 °C και θερμική σταθερά 336,7 βαθμοημερών από την 1η Ιανουαρίου. Αφορά ΑΛΛΟ είδος σε άλλον ξενιστή και παρατίθεται μόνο ως παράδειγμα. Σελίδα εκδότη με τον πίνακα θερμικών παραμέτρων.
• [27] Phenology, biological and cultural control of the new almond pest Eurytoma amygdali (Hymenoptera, Eurytomidae) in Spain (2024). Spanish Journal of Agricultural Research 22(4), άρθρο 20852. Πηγή για την πτήση από τα μέσα Μαρτίου ως τα τέλη Μαΐου ως περιφερειακό σύνολο, και για τη σύγκριση 96% έναντι 18% εδώδιμων αμυγδάλων με και χωρίς απομάκρυνση των μουμιοποιημένων καρπών. Περίληψη· ο κατάλογος συγγραφέων δεν ανακτήθηκε και το πειραματικό σχέδιο δεν ελέγχθηκε.
• [28] Study on the resistance of different almond varieties to Eurytoma amygdali Enderlein. Journal of Entomological Society of Iran 42(1). Πηγή για τα λιγότερα τσιμπήματα ωοθέτη στις Sahand και Ferragnes. Περίληψη· ο κατάλογος συγγραφέων δεν ανακτήθηκε.
• [29] Pons-Solé, G., Miarnau, X., Torguet, L., Lázaro, E., Vicent, A. και Luque, J. (2023). Airborne inoculum dynamics of Polystigma amygdalinum and progression of almond red leaf blotch disease in Catalonia, NE Spain. Annals of Applied Biology 183(1):33–42. Πηγή για τη διασπορά ασκοσπορίων κυρίως Απρίλιο έως Ιούνιο στην Καταλωνία και για τη συσχέτιση με υγρές και ήπιες ημέρες. Περίληψη.
• [30] González-Zamora, J.E. (2022). Pest mites and their interaction with Phytoseiidae and other arthropod predators in an almond orchard in South-West Spain. Experimental and Applied Acarology 88(2):165–177. Πηγή για την κυριαρχία του Tetranychus με 96,7% επί 4.508 ατόμων, για την κορύφωση Ιούλιο έως Σεπτέμβριο και για την αφθονία του Euseius stipulatus στον μεσογειακό αμυγδαλεώνα. Πλήρες κείμενο μέσω ανοικτού αποθετηρίου.
• [31] UC IPM Phenology Model Database. Twospotted Spider Mite και European Red Mite. Πηγή για τα δύο ασύμφωνα μοντέλα βαθμοημερών του κοινού τετρανύχου (Carey και Bradley 1982, Herbert 1982) και για το μοντέλο του ερυθρού τετρανύχου (Herbert 1981). Πλήρες κείμενο.
• [32] Tollerup, K. και Higbee, B. (2020). Evaluation of a «Preventative» Strategy to Manage Spider Mites on Almond. Insects 11(11):772. Πηγή για τα όρια 32% και 53% προσβεβλημένων φύλλων χωρίς και με αρπακτικά, και για την περιορισμένη αποτελεσματικότητα της προληπτικής στρατηγικής. Πλήρες κείμενο.
• [33] UC Statewide IPM Program. Monitor for Spider Mites, Bloom to Postbloom, Almond και Monitor Spider Mites, Fruit Development. Πηγή για τη συχνότητα δειγματοληψίας και για τον κανόνα της αναλογίας 1 προς 10 και του μισού των προσβεβλημένων φύλλων. Πλήρες κείμενο.
• [34] Hoy, M.A. και Conley, J. (1987). Selection for Abamectin Resistance in Tetranychus urticae and T. pacificus (Acari: Tetranychidae). Journal of Economic Entomology 80(1):221–225. Πηγή για την αποτυχία επιλογής ανθεκτικότητας στην αβαμεκτίνη σε καλιφορνέζικους πληθυσμούς αμυγδαλιάς το 1987 και για την επιφύλαξη των ίδιων των συγγραφέων. Περίληψη.
• [35] UC IPM Natural Enemies Gallery. Western Predatory Mite. Πηγή για το μέγεθος, την απουσία σκούρων κηλίδων, τον κύκλο 6 έως 12 ημερών, τις 8 έως 10 γενιές και τα 21 αυγά ανά θηλυκό. Πλήρες κείμενο.
• [36] UC IPM Natural Enemies Gallery. Sixspotted Thrips. Πηγή για την κατανάλωση 10 ακάρεων την ημέρα από την προνύμφη και 60 από το ενήλικο, και για τον κύκλο των 10 ημερών. Πλήρες κείμενο.
• [37] FAO. Towards integrated commodity and pest management in grain storage, Introduction to general taxonomy and biology of stored-product insect pests, FAO X5048E. Πηγή για την κλείδα των μπροστινών πτερύγων των τεσσάρων ειδών, για τα 250 αυγά ανά θηλυκό και για τη μία γενιά σε αθέρμαντη έναντι τεσσάρων ως έξι σε θερμαινόμενη εγκατάσταση. Πλήρες κείμενο.
• [38] Mohandass, S., Arthur, F.H., Zhu, K.Y. και Throne, J.E. (2007). Biology and management of Plodia interpunctella (Lepidoptera: Pyralidae) in stored products. Journal of Stored Products Research 43(2):302–311. Πηγή για τον κύκλο 22,6 ημερών σε πίτουρο έναντι 31,3 ως 38,2 ημερών σε αμύγδαλα, φιστίκια και καρύδια στους 28,3 °C, και για την επαγωγή διάπαυσης στους 20 °C και κάτω. Πλήρες κείμενο.
• [39] ΥΠΑΑΤ, Περιφερειακά Κέντρα Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου. Γεωργικές Προειδοποιήσεις για την καλλιέργεια της αμυγδαλιάς, δελτία Βόλου και Καβάλας. Πηγή για το ελληνικό παράθυρο μολύνσεων πολυστίγμωσης από την έκπτυξη των πρώτων φύλλων ως τα μέσα Ιουνίου, και για τη διάρκεια δραστηριότητας του ευρυτόμου και τη σύσταση ψεκασμού στις θερμές ώρες ηλιόλουστης ημέρας. Επίσημα ελληνικά δελτία· δεν είναι εργασία με κριτές.
• [40] Οι ασθένειες της αμυγδαλιάς (2013). Γεωργία–Κτηνοτροφία, τεύχος 10/2013, σελ. 22–33, αφιέρωμα «καρποί με κέλυφος», ΑγροΤύπος. Πηγή για τη συμπτωματολογία, τις συνθήκες ανάπτυξης, την επιβίωση και την αντιμετώπιση των μυκητολογικών, βακτηριολογικών και ιολογικών ασθενειών της αμυγδαλιάς στην Ελλάδα, και για τις ελληνικές παρατηρήσεις ανάρρωσης από βερτισιλλίωση στη Μαγνησία. Πλήρες κείμενο. Σημειώνεται ότι το άρθρο χρησιμοποιεί τα ξεπερασμένα ονόματα Polystigma fulvum και P. ochraceum, βλέπε πηγή [1].
• [41] Burges, H.D. και Haskins, K.P.F. (1965). Life-cycle of the tropical warehouse moth, Cadra cautella (Wlk.), at controlled temperatures and humidities. Bulletin of Entomological Research 55(4):775–789. Πηγή για τον κύκλο 29 έως 30 ημερών στους 30 έως 32 °C, για τις 145 ημέρες στους 15,5 °C, για τα όρια θερμοκρασίας και υγρασίας και για τη διάρκεια ζωής των ενηλίκων. Πλήρες κείμενο.
• [42] Pakyari, H., Amir-Maafi, M., Moghadamfar, Z. και Zalucki, M. (2019). Estimating development and temperature thresholds of Ephestia kuehniella: toward improving a mass production system. Bulletin of Entomological Research 109(4):435–442. Πηγή για το κατώτερο όριο 9 °C και τη θερμική σταθερά 1.111 βαθμοημερών, και για την απουσία ολοκλήρωσης ανάπτυξης στους 10 και στους 32,5 °C. Περίληψη· η τιμή είναι εκτίμηση γραμμικού μοντέλου και όχι βαθμονομημένη στον αγρό.
• [43] Johnson, J.A. και Valero, K.A. Control of Pests of Dried Fruits and Tree Nuts by Temperature Treatments, USDA-ARS, και Johnson, J.A. (2007). Survival of Indianmeal moth and navel orangeworm at low temperatures. Journal of Economic Entomology 100(4):1482–1488. Πηγή για τη θνησιμότητα της Cadra cautella στους 60 °C σε 10 έως 33 λεπτά, για τους χρόνους 95% θνησιμότητας στους 0, 5 και 10 °C, για την προστατευτική ψύξη στους 20 και στους 10 °C, και για το ότι οι προνύμφες σε διάπαυση είναι το ανθεκτικότερο στάδιο. Πλήρες κείμενο.
• [44] Peanut Aflatoxin: Impact of Postharvest Insect Infestation and Storage Systems (2024). Insects 15(11):836. Πηγή για τις συσχετίσεις αφθονίας εντόμων και αφλατοξίνης ανά είδος, με Cadra cautella r = 0,91, και για τους μηχανισμούς μεταφοράς σπορίων. Αφορά αραχίδες και όχι αμύγδαλα. Πλήρες κείμενο· ο κατάλογος συγγραφέων δεν επιβεβαιώθηκε.
• [45] Palumbo, J.D., Mahoney, N.E., Light, D.M. και συνεργάτες (2014). Spread of Aspergillus flavus by navel orangeworm (Amyelois transitella) on almond. Plant Disease 98(9):1194–1199. Πηγή για την πειραματική διασπορά του A. flavus από τις προνύμφες μέσα στα αμύγδαλα και για την εμφάνιση αφλατοξίνης ακόμη και απουσία ορατής μυκηλιακής ανάπτυξης. Περίληψη.
• [46] Almond Board of California (2022). Industry Backgrounder, International Aflatoxin Tolerances. Πηγή για τα όρια αφλατοξινών ανά αγορά. Πλήρες κείμενο. Το ισχύον ενωσιακό νομοθέτημα είναι ο Κανονισμός (ΕΕ) 2023/915, μεταγενέστερος του εγγράφου αυτού· επιβεβαίωση των ορίων απευθείας στον Κανονισμό.
• [47] Codex Alimentarius. CAC/RCP 59-2005, Code of Practice for the Prevention and Reduction of Aflatoxin Contamination in Tree Nuts. Πηγή για τη ρητή απαίτηση απόρριψης των εντομολογικά προσβεβλημένων και πρώιμα σχισμένων καρπών και για τους στόχους αποθήκευσης, ενεργότητα νερού κάτω από 0,70, σχετική υγρασία κάτω από 70%, θερμοκρασία 0 έως 10 °C. Πλήρες κείμενο.
• [48] Husain, M., Sukirno, S., Mehmood, K., Tufail, M., Rasool, K.G., Alwaneen, W.S. και Aldawood, A.S. (2017). Effectiveness of carbon dioxide against different developmental stages of Cadra cautella and Tribolium castaneum. Environmental Science and Pollution Research 24(14):12787–12795. Πηγή για τους χρόνους 99% θνησιμότητας σε 99,9% CO₂, ενήλικα 37,5, νύμφες 78,1 και προνύμφες 99,9 ώρες. Περίληψη.
• [49] Husain, M., Rasool, K.G., Tufail, M., Alhamdan, A.M.A., Mehmood, K. και Aldawood, A.S. (2015). Comparative efficacy of CO₂ and ozone gases against Ephestia cautella larvae under different temperature regimes. Journal of Insect Science 15(1):126. Πηγή για το 100% θνησιμότητας με όζον 22 ppm στις 24 ώρες και για το 100% με όλα τα αέρια στις 72 ώρες. Πλήρες κείμενο.
• [50] Navarro, S. και Athanassiou, C.G. (2012). The use of modified and controlled atmospheres for the disinfestation of stored products. Journal of Pest Science 85. Πηγή για την ερμητική αποθήκευση ξερών σύκων με 0,8% οξυγόνο και 96% CO₂ και πλήρη θνησιμότητα στις πέντε ημέρες, και για τους χρόνους LT99 σε 60 και 80% CO₂. Πλήρες κείμενο· ο τόμος και οι σελίδες δεν επιβεβαιώθηκαν.
• [51] FAO. Manual of Fumigation for Insect Control, Phosphine, FAO Plant Production and Protection Paper 54. Πηγή για τις απαιτούμενες εκθέσεις τεσσάρων ή περισσότερων ημερών, για τη μη χρήση κάτω από 5 °C και για το ότι τα αυγά και οι νύμφες είναι τα δυσκολότερα στάδια. Πλήρες κείμενο.
• [52] Gautam, S.G. και Opit, G.P. Phosphine resistance in eggs of Tribolium castaneum and Plodia interpunctella from almond storage facilities in the Central Valley of California. IOBC-WPRS Bulletin. Πηγή για την ανθεκτικότητα στη φωσφίνη όλων των πληθυσμών που ελέγχθηκαν από αποθήκες αμυγδάλων, με συχνότητες 4 έως 20%, και για τη διακρίνουσα δόση των 109,8 ppm σε αυγά. Περίληψη· έτος, τόμος και σελίδες δεν επιβεβαιώθηκαν.
• [53] Assessment of phosphine resistance in major stored-product insects in Greece using two diagnostic protocols (2024). Insects 15(10):802. Πηγή για το 37,7% ανθεκτικών πληθυσμών σε 53 ελληνικούς πληθυσμούς επτά ειδών, και για το ότι δεν περιλήφθηκε κανένα λεπιδόπτερο. Πλήρες κείμενο· ο κατάλογος συγγραφέων δεν επιβεβαιώθηκε.
• [54] Ding, B.-J., Wang, H.-L., Al-Saleh, M.A., Löfstedt, C. και Antony, B. (2022). Bioproduction of (Z,E)-9,12-tetradecadienyl acetate (ZETA), the major pheromone component of Plodia, Ephestia, and Spodoptera species in yeast. Pest Management Science 78(3):1048–1059. Πηγή για το ότι το ZETA είναι το κοινό κύριο συστατικό της φερομόνης και των τριών ειδών αποθήκης. Πλήρες κείμενο.
• [55] Diversity and Seasonal Dynamics of Stored-Product Insects in a Feed Manufacturing Facility in Greece (2025). Insects 16(12):1209. Πηγή για το 45,11% των 9.047 εντόμων που ήταν λεπιδόπτερα σε ελληνική εγκατάσταση και για την αδυναμία διαχωρισμού των ειδών με ελκυστικό ZETA. Πλήρες κείμενο· ο κατάλογος συγγραφέων δεν επιβεβαιώθηκε.
• [56] Ryne, C. και συνεργάτες, όπως συνοψίζονται στη βιβλιογραφία σύγχυσης φύλων για αποθηκευτικά λεπιδόπτερα. Πηγή για το 82% μείωσης των συλλήψεων αρσενικών, για τους ρυθμούς εκπομπής 2 έως 3 mg την ημέρα ανά 100 κυβικά μέτρα, και για τη διατήρηση της παρακολούθησης με ελκυστικά υψηλού φορτίου υπό σύγχυση. Δευτερογενής απόδοση· οι πρωτότυπες εργασίες δεν αναγνώστηκαν.
• [57] Burks, C.S. και Johnson, J.A. (2012). Biology, Behavior, and Ecology of Stored Fruit and Nut Insects, κεφάλαιο 3 στο Stored Product Protection, K-State Research and Extension S156. Πηγή για τα στρογγυλά μαύρα πινακούλια που ξεχωρίζουν την Cadra cautella από την Plodia interpunctella, και για τον διαχωρισμό των ειδών σε όσα αναπαράγονται μέσα στην αποθήκη και σε όσα όχι. Πλήρες κείμενο.
• [58] EFSA PLH Panel (2021). Pest categorisation of Amyelois transitella. EFSA Journal 19(6):6666. Πηγή για το ότι το είδος δεν είναι εγκατεστημένο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, για τις αναχαιτίσεις σε Ιταλία και Αυστρία και για το ότι πληροί τα κριτήρια δυνητικά επιβλαβούς οργανισμού καραντίνας. Περίληψη.
• [59] USDA APHIS ITP, LepIntercept. Pyralidae, Cadra cautella (Walker). Πηγή για τους πάνω από 300 καταγεγραμμένους ξενιστές, για τη ρητή επισήμανση ότι η κοινή ονομασία «almond moth» δεν σημαίνει ότι το αμύγδαλο είναι κύριος ξενιστής, και για τα μορφολογικά γνωρίσματα της προνύμφης. Πλήρες κείμενο.