Xylella fastidiosa, ένα βακτήριο που απειλεί συνολικά την ελληνική δενδροκομία και όχι μόνο

Ελαιώνας με συμπτώματα του συνδρόμου αιφνίδιας παρακμής της ελιάς — Εικόνα 1. Ελαιώνας με το σύνδρομο αιφνίδιας παρακμής της ελιάς.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Το Xylella fastidiosa είναι ενωσιακός επιβλαβής οργανισμός καραντίνας και το παθογόνο που ερήμωσε τους ελαιώνες της Νότιας Απουλίας. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση το έδαφος θεωρείται ελεύθερο από το βακτήριο, με εξαίρεση περιορισμένα τμήματα της Ιταλίας, της Γαλλίας, της Ισπανίας και της Πορτογαλίας, με βάση τις ετήσιες επίσημες επισκοπήσεις που γίνονται από το 2014 [4]. Στην Ελλάδα δεν έχει διαπιστωθεί η παρουσία του [28], και η ελληνική ελαιοκομική έκταση είναι κατά 99,2 έως 99,8% κλιματικά κατάλληλη για το υποείδος που προκαλεί το σύνδρομο της Απουλίας [20]. Η υποψία κρούσματος αναγγέλλεται υποχρεωτικά και αμέσως στην αρμόδια αρχή· η διάγνωση δεν γίνεται με το μάτι ούτε από ιδιώτη [1] [26].

21 εκατ.ελαιόδεντρα
μολύνθηκαν στην Απουλία

8.000 km²η μολυσμένη
περιοχή στην Απουλία

755είδη-ξενιστές
στη βάση της EFSA

0θεραπείες
του μολυσμένου φυτού

Οι δύο πρώτοι αριθμοί είναι εκτίμηση της Coldiretti και όχι επίσημη καταγραφή [29]· ο τρίτος αφορά την έκδοση 14 της βάσης ξενιστών της EFSA, της 29ης Ιουνίου 2026 [8].

Περιεχόμενα

Το βακτήριο και η ιστορία του
Πώς αρρωσταίνει το φυτό, οι βιομεμβράνες
Οι φορείς, εκεί κρίνεται η μάχη
Το σύνδρομο αιφνίδιας παρακμής της ελιάς
Τα συμπτώματα στις άλλες καλλιέργειες
Πόσο μεγάλο είναι το πρόβλημα σήμερα
Πού βρίσκεται η Ελλάδα και τι επιβάλλει ο νόμος
Αντιμετώπιση, γιατί δεν υπάρχει θεραπεία
Τι πραγματικά δουλεύει
Τι κάνει ο παραγωγός
Πηγές

1. Το βακτήριο και η ιστορία του

Το Xylella fastidiosa περιγράφηκε και ονοματοδοτήθηκε ως νέο γένος και νέο είδος το 1987, από είκοσι πέντε στελέχη που είχαν απομονωθεί από δέκα διαφορετικές ασθένειες: την ασθένεια του Pierce στο αμπέλι, την ασθένεια phony της ροδακινιάς, τη μάρανση της βίνκας και τις περιφερειακές ξηράνσεις της αμυγδαλιάς, της δαμασκηνιάς, της φτελιάς, του πλατάνου, της δρυός και της μουριάς [10]. Το 1987 δηλαδή δεν είναι το έτος που αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά ως παθογόνο, αλλά το έτος που απέκτησε το σημερινό του όνομα και τα δέκα αυτά νοσήματα συνδέθηκαν με ένα και μόνο βακτήριο.

Στη βάση δεδομένων του EPPO το είδος κατατάσσεται στον κατάλογο A2 των οργανισμών καραντίνας [6]. Στην Ευρώπη οι γνωστές εστίες εντοπίστηκαν με τη σειρά: Ιταλία, Οκτώβριος 2013, στην Απουλία· Γαλλία, Ιούλιος 2015, στην Κορσική και στην ηπειρωτική Προβηγκία· Ισπανία, Νοέμβριος 2016, στις Βαλεαρίδες και από τον Ιούνιο του 2017 στο Αλικάντε· Γερμανία, Ιούλιος 2016, σε πικροδάφνη στη Σαξονία, εστία που κηρύχθηκε επισήμως εκριζωμένη τον Μάρτιο του 2018 [7]. Η Πορτογαλία καταγράφεται σήμερα ως χώρα με περιορισμένη εξάπλωση, μαζί με την Ιταλία [5].

Τα υποείδη και οι ξενιστές τους, εδώ γίνονται τα περισσότερα λάθη

Το είδος διακρίνεται σε υποείδη. Σύμφωνα με το δελτίο του EPPO, μόνο δύο από αυτά είναι επισήμως έγκυρα ταξινομικά, τα fastidiosa και multiplex, ενώ τα pauca, sandyi, morus και tashke δεν έχουν αναγνωριστεί επίσημα από την αρμόδια επιτροπή ταξινομίας των φυτοπαθογόνων βακτηρίων [6]. Στην πράξη η επιστημονική κοινότητα δουλεύει με τρία κύρια υποείδη: fastidiosa, multiplex και pauca [18], και αυτά ακριβώς τα τρία είναι που κατονομάζονται στα παραρτήματα της ενωσιακής νομοθεσίας για τον καθορισμό των «καθορισμένων φυτών» ανά υποείδος [2].

Υποείδος	Ξενιστές που του αποδίδονται
fastidiosa	Αμπέλι και καφές
multiplex	Πολλά ξυλώδη είδη, όπως φτελιά, σφενδάμι, δρυς και πλάτανος, καθώς και βατόμουρο, ελιά και ροδακινιά
pauca	Αμυγδαλιά, εσπεριδοειδή, καφές και ελιά
morus	Μουριά
sandyi	Πικροδάφνη

Ο πίνακας προέρχεται από το εγχειρίδιο φυτοπροστασίας του Ειρηνικού Βορειοδυτικού [11]. Ο πίνακας χρειάζεται προσοχή σε δύο σημεία. Πρώτον, η ελιά εμφανίζεται σε δύο υποείδη, στο multiplex και στο pauca. Δεύτερον, η ασθένεια phony της ροδακινιάς αποδίδεται στο υποείδος multiplex [24], όχι στο υποείδος της Απουλίας. Η αντιστοίχιση ξενιστή και υποείδους δεν είναι διακοσμητική λεπτομέρεια: καθορίζει ποια φυτά θεωρούνται «καθορισμένα» και άρα ποια απομακρύνονται σε περίπτωση ανίχνευσης [2].

Το στέλεχος της Απουλίας: subsp. pauca, τύπος αλληλουχίας ST53

Το στέλεχος που ευθύνεται για το σύνδρομο αιφνίδιας παρακμής της ελιάς στην Απουλία είναι το ST53 του υποείδους pauca [6]. Στην Ιταλία έχει καταγραφεί και το ST87 του υποείδους multiplex [6]. Στη Γαλλία κυριαρχεί το υποείδος multiplex, με μία περίπτωση pauca στο Μεντόν, ενώ στην Ισπανία έχουν ανιχνευθεί και τα τρία υποείδη [7].

Η σημαντικότερη εξέλιξη μετά το 2019: στις αρχές του 2024, στο Sencelles της κεντρικής Μαγιόρκας, βρέθηκε το ίδιο ST53 του υποείδους pauca που ευθύνεται για το σύνδρομο της Απουλίας. Μέσα σε ακτίνα περίπου ενός χιλιομέτρου βρέθηκαν θετικά πάνω από 184 φυτά οκτώ ειδών, ανάμεσά τους 124 αγριελιές και 40 καλλιεργούμενες ελιές, με νεκρωτικές εστίες στις αγριελιές [21]. Το στέλεχος της ελιάς δηλαδή δεν είναι πια αποκλειστικά ιταλικό πρόβλημα.

Πηγές: 2 5 6 7 10 11 18 21 24

2. Πώς αρρωσταίνει το φυτό, οι βιομεμβράνες

Το βακτήριο είναι αρνητικό κατά Gram και περιορισμένο στο ξύλωμα, με αργή και απαιτητική ανάπτυξη σε θρεπτικό υπόστρωμα [10]. Αποικίζει τα αγγεία του ξυλώματος σε ρίζες, βλαστούς και φύλλα και εμποδίζει τη μεταφορά νερού και θρεπτικών στοιχείων σχηματίζοντας βακτηριακά συσσωματώματα, τις βιομεμβράνες [18].

Η βιομεμβράνη: γιατί το φυτό διψάει ενώ ποτίζεται

Μέσα στα αγγεία του ξύλου το βακτήριο σχηματίζει συσσωματώματα που φράζουν τη διαδρομή του νερού. Η έλλειψη νερού και στοιχείων που προκύπτει είναι υπεύθυνη για τα συμπτώματα στο φύλλωμα [18]. Το φυτό δεν πεθαίνει από τοξίνη, πεθαίνει από δίψα, με το έδαφος υγρό.

Η δομή αυτή είναι και ο λόγος που δεν υπάρχει θεραπεία: δεν πρόκειται για βακτήριο που κυκλοφορεί ελεύθερα και χτυπιέται από ένα σκεύασμα επαφής, αλλά για οργανωμένη αποικία μέσα σε ιστό όπου κανένα σκεύασμα επιφανείας δεν φτάνει. Η σύγχρονη ανασκόπηση το διατυπώνει ρητά: πρόκειται για παθογόνο ταχείας εξάπλωσης «χωρίς διαθέσιμη αποτελεσματική θεραπεία» [18].

Οι αριθμοί που κυκλοφορούν για τον χρόνο ωρίμανσης της βιομεμβράνης και για το πλήθος των πρωτεϊνών της δεν επιβεβαιώθηκαν σε πηγή προσβάσιμη στο πλήρες κείμενο και γι' αυτό δεν αναφέρονται εδώ.

Ο μηχανισμός της ανθεκτικότητας της Leccino Στις ευαίσθητες ποικιλίες οι αποφράξεις των αγγείων του ξυλώματος είναι συχνότερες, με τυλώσεις, κόμμι και εναπόθεση πηκτίνης, και η έμφραξη αυτή συμβαδίζει με την ένταση των συμπτωμάτων. Στη Leccino οι αποφράξεις είναι λιγότερες και οι βακτηριακοί πληθυσμοί έως και εκατό φορές χαμηλότεροι από ό,τι στις ευαίσθητες ποικιλίες [18]. Η ανθεκτικότητα δηλαδή δεν στηρίζεται σε ισχυρότερη έμφραξη των αγγείων, αλλά στο ότι το βακτήριο πολλαπλασιάζεται λιγότερο μέσα σε αυτά [17].

Η μόλυνση δεν εκδηλώνεται αμέσως. Σε ελεγχόμενες συνθήκες, νεαρά φυτά ελιάς της εξαιρετικά ευαίσθητης ποικιλίας Cellina di Nardò εμφάνισαν τα πρώτα συμπτώματα περίπου δώδεκα μήνες μετά τον ενοφθαλμισμό [12]. Η λανθάνουσα αυτή περίοδος είναι ο λόγος για τον οποίο μια εστία μπορεί να μεγαλώσει αθόρυβα πριν φανεί.

Πηγές: 10 12 18

3. Οι φορείς, εκεί κρίνεται η μάχη

Το βακτήριο μεταδίδεται αποκλειστικά από έντομα που τρέφονται από το ξύλωμα, με ημιεμμένοντα τρόπο [11]. Στην Ευρώπη ο Philaenus spumarius χαρακτηρίζεται ως ο μόνος αποδεδειγμένα αποτελεσματικός φορέας σε φυσικές συνθήκες, εξαιρετικά πολυφάγος και μονογονικός, δηλαδή με μία γενεά τον χρόνο [6]. Ως φορείς έχουν επιβεβαιωθεί επίσης, σε πειραματικές συνθήκες, τα Neophilaenus campestris και Philaenus italosignus [6]. Στην ελληνική ενημέρωση υπόχρεων της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας τα ίδια δύο είδη, P. spumarius και N. campestris, αναφέρονται ως εκείνα με τον σημαντικότερο ρόλο [28].

Πόσα από τα έντομα του αγρού μεταφέρουν το βακτήριο, και τι σημαίνει αυτό

Στην πρώτη ιταλική εργασία μετάδοσης, ενήλικα P. spumarius που συλλέχθηκαν τον Νοέμβριο του 2013 από την ποώδη βλάστηση μολυσμένων ελαιώνων της Απουλίας βρέθηκαν 67% θετικά σε PCR, σαράντα στα εξήντα άτομα. Στις δοκιμές μετάδοσης τα ίδια έντομα μόλυναν δύο στα πέντε φυτά βίνκας και κανένα από τα επτά φυτά ελιάς μέσα σε τριάντα ημέρες [14].

Σε μεταγενέστερη εργασία, το ποσοστό των μολυσμένων P. spumarius στον αγρό κυμάνθηκε από 25% έως 71%, και η μετάδοση πέτυχε σε όλα τα δοκιμαζόμενα φυτά εκτός από το αμπέλι [15].

Η νύμφη δεν πετάει και είναι το παράθυρο για την αντιμετώπιση

Οι νύμφες του P. spumarius αναπτύσσονται επάνω στην ποώδη βλάστηση του εδάφους και όχι στα δένδρα. Είναι δηλαδή συγκεντρωμένος και προσβάσιμος στόχος, σε αντίθεση με τα ενήλικα που πετούν. Η ενωσιακή νομοθεσία το αναγνωρίζει και απαιτεί, μέσα στις οριοθετημένες περιοχές, αγρονομικές πρακτικές ελέγχου του πληθυσμού του φορέα «σε όλα τα στάδιά του», με αποτελεσματικές χημικές, βιολογικές ή μηχανικές επεμβάσεις στην καταλληλότερη εποχή του έτους [2].

Οι έρευνες έδειξαν και το μέγεθος της διαφοράς. Σε ελαιώνες του Αμπρούτσο, στην κεντρική Ιταλία, στα τέλη της άνοιξης και μετά την κορύφωση του πληθυσμού, η κατεργασία του εδάφους μείωσε την πυκνότητα του P. spumarius κατά 60%, ενώ η συχνή κοπή της βλάστησης μόλις κατά 20% σε σχέση με τους μάρτυρες [16].

Το φρεζάρισμα στη σωστή στιγμή είναι δηλαδή τριπλάσια αποτελεσματικό από το κόψιμο. Τα νούμερα προέρχονται από ιταλικούς ελαιώνες· αντίστοιχη ελληνική μέτρηση δεν εντοπίστηκε δημοσιευμένη, και ο χρονισμός στην Ελλάδα θα έπρεπε να δεθεί με την τοπική φαινολογία του εντόμου.

Οι επιπτώσεις των μέτρων στην ωφέλιμη εντομοπανίδα Η αποψίλωση της φυτοκάλυψης και οι ψεκασμοί κατά των φορέων δεν είναι χωρίς κόστος για την ωφέλιμη πανίδα του ελαιώνα. Σε περιοχή χωρίς το βακτήριο, όπως το σύνολο της ελληνικής επικράτειας σήμερα [28], τα μέτρα αυτά δεν επιβάλλονται από τη νομοθεσία, γιατί η υποχρέωση ελέγχου του φορέα ενεργοποιείται μέσα στις οριοθετημένες περιοχές [2]. Η μηχανική διαχείριση της φυτοκάλυψης έχει νόημα εκεί όπου υπάρχει εστία.

Πηγές: 2 6 11 14 15 16 28

4. Το σύνδρομο αιφνίδιας παρακμής της ελιάς

Τα συμπτώματα εμφανίζονται με τη μορφή ξήρανσης που ξεκινά από τις κορυφές και προχωρεί προς τα μέσα, και μοιάζουν με τροφοπενία ή με υδατική καταπόνηση. Στην πορεία ξηραίνονται οι κορυφές του δένδρου και τελικά όλο το φυτό. Στο ελληνικό ενημερωτικό υλικό του Υπουργείου η εικόνα περιγράφεται ως «χλώρωση, καψάλισμα των φύλλων, νέκρωση των κορυφών και των κλαδιών» και τελικά θάνατος του φυτού [27].

Εικόνα 2. Συμπτώματα σε νεαρά κλαδιά ελιάς.

Ποιο είναι το αίτιο, η απάντηση άλλαξε από το 2019

Όταν εμφανίστηκε το σύνδρομο, συζητήθηκε ως σύμπλοκο βακτηρίου, μυκήτων και ξυλοφάγων εντόμων. Το ερώτημα έχει απαντηθεί πειραματικά. Ενοφθαλμισμοί με το σαλεντινό απομονωθέν De Donno, που ανήκει στο υποείδος pauca, έδειξαν ότι το βακτήριο πολλαπλασιάζεται, εισβάλλει συστημικά και αναπαράγει τα συμπτώματα του αγρού, ικανοποιώντας τα αιτήματα του Koch [12]. Το βακτήριο δηλαδή αρκεί από μόνο του.

Αυτό δεν σημαίνει ότι στον αγρό δρα μόνο του. Σε επισκοπήσεις στο Σαλέντο καταγράφηκαν τρία πρότυπα: δένδρα μολυσμένα μόνο με το βακτήριο, δένδρα μολυσμένα μόνο με μύκητες του γένους Neofusicoccum, και δένδρα με συν-μόλυνση, που ήταν η συχνότερη περίπτωση. Τα Neofusicoccum mediterraneum και N. stellenboschiana προκαλούν αυτοτελώς ξήρανση κλάδων και κλαδίσκων, και ο χρωματισμός του ξύλου προέρχεται αποκλειστικά από τη μυκητολογική προσβολή [13]. Στην ίδια εργασία η Zeuzera pyrina αναφέρεται ως παρούσα στις πρώτες επισκοπήσεις, χωρίς όμως να της αποδίδεται αιτιολογικός ρόλος [13].

Ο συστημικός αποικισμός του ξυλώματος και τα όρια του κλαδέματος

Το βακτήριο αποικίζει ολόκληρο το ξύλωμα, από τη ρίζα ως τα φύλλα [18]. Η κοπή της κόμης δεν αφαιρεί το παθογόνο. Η ίδια διαπίστωση έχει διατυπωθεί ρητά και για την πικροδάφνη: το κλάδεμα των συμπτωματικών κλάδων δεν σώζει το φυτό, επειδή το βακτήριο έχει ήδη εξαπλωθεί σε όλο το ξύλωμα [25].

Η ίδια λογική ισχύει και στο αμπέλι: τα πρέμνα με εμμένοντα συμπτώματα «είναι απίθανο να ανακάμψουν ή να δώσουν αξιόλογη παραγωγή», και η σύσταση είναι η απομάκρυνσή τους [22].

Εικόνα 3. Δένδρα ελιάς μετά την προσβολή από την ασθένεια.

Πηγές: 12 13 18 22 25 27

5. Τα συμπτώματα στις άλλες καλλιέργειες

Πέρα από την ελιά, στο ελληνικό ενημερωτικό υλικό του Υπουργείου κατονομάζονται ως ξενιστές η άμπελος, η αμυγδαλιά, η ροδακινιά, η βερικοκιά, η δαμασκηνιά και τα εσπεριδοειδή, καθώς και ορισμένα καλλωπιστικά [27].

Αμπέλι, η ασθένεια του Pierce

Στα χρόνια προσβεβλημένα πρέμνα τα φύλλα κιτρινίζουν ή κοκκινίζουν κατά μήκος του περιθωρίου και τα περιθώρια ξηραίνονται σε ομόκεντρες ζώνες. Οι σταφυλές συρρικνώνονται και σταφιδιάζουν. Τα ξερά φύλλα πέφτουν αφήνοντας τον μίσχο κολλημένο στην κληματίδα, εικόνα που περιγράφεται διεθνώς ως matchsticks, ενώ στο ξύλο των νέων κληματίδων μένουν πράσινες νησίδες μέσα στον ώριμο καστανό φλοιό [22]. Στην Καλιφόρνια οι φορείς είναι διαφορετικοί από τους ευρωπαϊκούς: κυανοπράσινο, πράσινο και ερυθροκέφαλο τζιτζικάκι, και από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 το Homalodisca vitripennis [22].

Ροδακινιά, η ασθένεια phony peach

Αίτιο είναι το υποείδος multiplex. Τα συμπτώματα είναι βραχέα μεσογονάτια διαστήματα, επίπεδη και πυκνή κόμη, σκούρα πράσινα ή χάλκινα φύλλα, πρώιμη έκπτυξη και μικρότεροι καρποί χαμηλότερης ποιότητας. Η διαφορά στη βλάστηση είναι ποσοτική και ορατή: ένα υγιές δένδρο δίνει περίπου 1,2 έως 1,8 μέτρα νέας βλάστησης τον χρόνο, ενώ ένα προσβεβλημένο 15 εκατοστά ή λιγότερο. Τα δένδρα παρακμάζουν επί χρόνια χωρίς να πεθαίνουν απότομα. Φορείς είναι τα Homalodisca vitripennis και Oncometopia orbona, και θεραπεία δεν υπάρχει: η διαχείριση στηρίζεται σε υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό και σε απομάκρυνση των συμπτωματικών δένδρων [24].

Εικόνα 4. Βλαστοί ροδακινιάς με τα συμπτώματα της ασθένειας, βραχείς βλαστοί, κοντά μεσογονάτια, πυκνή βλάστηση.

Αμυγδαλιά, η περιφερειακή ξήρανση των φύλλων

Το περιθωριακό κάψιμο των φύλλων ξεκινά ήδη από τον Ιούνιο στις καλιφορνέζικες συνθήκες. Ανάμεσα στο καστανό νεκρό περιθώριο και στον εσωτερικό πράσινο ιστό εμφανίζεται χρυσοκίτρινη ζώνη, το διαγνωστικό στοιχείο που ξεχωρίζει την εικόνα από την απλή αλάτωση. Τα συμπτώματα ξεκινούν συχνά από έναν βραχίονα και καταλαμβάνουν σταδιακά ολόκληρη την κόμη. Τα δένδρα γίνονται καχεκτικά και λιγότερο παραγωγικά, αλλά συνήθως επιβιώνουν για πολλά χρόνια [23].

Εικόνα 5. Συμπτώματα της ασθένειας σε φύλλα αμυγδαλιάς. Η περιφερειακή ξήρανση μοιάζει με τοξικότητα αλάτων, γι' αυτό και η μακροσκοπική διάγνωση δεν αρκεί.

Πικροδάφνη, η περιφερειακή ξήρανση των καλλωπιστικών

Τα φύλλα κιτρινίζουν και γέρνουν, ενώ τα περιθώριά τους παίρνουν εντονότερο κίτρινο ή καστανό χρώμα· η χλώρωση προχωρά από την κορυφή ή τα περιθώρια προς τα μέσα, εικόνα που διαφοροποιείται από την απλή καταπόνηση από ξηρασία. Θεραπεία δεν υπάρχει, και η σύσταση είναι η έγκαιρη απομάκρυνση των προσβεβλημένων φυτών ώστε να μειωθούν οι πηγές μολύσματος [25].

Το κοινό νήμα όλων των συμπτωμάτων Σε κάθε καλλιέργεια η εικόνα μοιάζει με κάτι άλλο: τροφοπενία, τοξικότητα αλάτων, υδατική καταπόνηση, ηλιακό έγκαυμα. Στην αμυγδαλιά η διάκριση από την αλάτωση στηρίζεται σε μία μόνο λεπτομέρεια, τη χρυσοκίτρινη ζώνη [23]· στο αμπέλι στα matchsticks και στις πράσινες νησίδες [22]. Καμία από αυτές τις ενδείξεις δεν αποτελεί διάγνωση. Η διάγνωση ενός οργανισμού καραντίνας γίνεται εργαστηριακά και από την αρμόδια αρχή [1] [26].

Πηγές: 1 22 23 24 25 26 27

6. Πόσο μεγάλο είναι το πρόβλημα σήμερα

Ο κατάλογος των ξενιστών δεν είναι κλειστός και ανανεώνεται τακτικά. Στην έκδοση 14 της βάσης ξενιστών της EFSA, της 29ης Ιουνίου 2026, με βιβλιογραφική αναζήτηση έως τον Δεκέμβριο του 2025, οι αριθμοί είναι:

Κριτήριο καταχώρισης	Είδη	Γένη	Οικογένειες
Επιβεβαίωση με δύο τουλάχιστον μεθόδους ανίχνευσης, ή θετικό με αλληλούχιση ή απομόνωση σε καλλιέργεια	471	213	72
Με οποιαδήποτε μέθοδο ανίχνευσης	755	329	93

Οι αριθμοί αυτοί [8] αντικαθιστούν τα 463 και 727 είδη που κυκλοφορούσαν από την έκδοση με βιβλιογραφία έως το τέλος του 2024. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στη σελίδα της για τα μέτρα κατά της ασθένειας, χρησιμοποιεί τη συντηρητικότερη διατύπωση ότι το βακτήριο «έχει ανιχνευθεί ή απομονωθεί από περισσότερα από 500 φυτικά είδη παγκοσμίως» [4].

Τα μεγέθη ανά χώρα

Ιταλία. Κατά την εκτίμηση της Coldiretti, μολύνθηκαν 21 εκατομμύρια ελαιόδεντρα σε 8.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, δηλαδή στο 40% της έκτασης της περιφέρειας, με ρυθμό εξάπλωσης περίπου 20 χιλιομέτρων τον χρόνο από το 2013, όταν η προσβεβλημένη έκταση ήταν ακόμη 80 τετραγωνικά χιλιόμετρα [29]. Η ίδια τάξη μεγέθους, «πάνω από 21 εκατομμύρια ελαιόδεντρα, ανάμεσά τους χιλιάδες μνημειακά δένδρα», επαναλαμβάνεται και σε επιστημονική εργασία για την αγροτική ανασυγκρότηση του Σαλέντο [34]. Πρόκειται για εκτίμηση οργάνωσης παραγωγών και όχι για επίσημη απογραφή· η παλαιότερη τιμή των 183.000 εκταρίων δεν εντοπίστηκε σε καμία πηγή και αποσύρεται.
Ισπανία, ηπειρωτική. Στο Αλικάντε, όπου το παθογόνο ανιχνεύθηκε για πρώτη φορά το καλοκαίρι του 2017, η μολυσμένη περιοχή είναι περίπου 3.000 εκτάρια μέσα σε οριοθετημένη περιοχή σχεδόν 140.000 εκταρίων, και έχουν εκριζωθεί 187.400 αμυγδαλιές σε 2.620 εκτάρια. Έχει ανιχνευθεί αποκλειστικά ο τύπος αλληλουχίας ST6 του υποείδους multiplex [30]. Η ίδια οριοθετημένη περιοχή καταγραφόταν στα 137.995 εκτάρια, με μολυσμένες ζώνες 2.864 εκταρίων, τον Μάρτιο του 2022 [31].
Ισπανία, Βαλεαρίδες. Είχαν καταγραφεί 1.306 μολυσμένα φυτά, από τα οποία 746 στη Μαγιόρκα, 346 στην Ίμπιζα και 214 στη Μενόρκα [31]. Το 2024 προστέθηκε η εστία του ST53 στο Sencelles [21].

Στη βάση του EPPO η Ιταλία και η Πορτογαλία καταγράφονται ως χώρες με περιορισμένη εξάπλωση, ενώ η Γαλλία και η Ισπανία ως παροδικά παρούσες, με περιορισμένη εξάπλωση στην Κορσική και στις Βαλεαρίδες αντίστοιχα [5].

Η οικονομική προβολή, και το ελληνικό νούμερο μέσα σε αυτήν Ευρωπαϊκή μελέτη υπολόγισε τις απώλειες για την ιταλική ελαιοκομία σε 1,9 έως 5,2 δισεκατομμύρια ευρώ στην πεντηκονταετία χωρίς αναφύτευση, και σε 0,6 έως 1,6 δισεκατομμύρια ευρώ με αναφύτευση ανθεκτικών ποικιλιών. Η ίδια μελέτη υπολόγισε το ποσοστό της ελαιοκομικής έκτασης κάθε χώρας που είναι κλιματικά κατάλληλη για το υποείδος pauca: Ελλάδα 99,2 έως 99,8%, Ιταλία 95,5 έως 98,9%, Ισπανία 84,6 έως 99,1% [20]. Το ελληνικό ποσοστό είναι το υψηλότερο των τριών.

Πηγές: 4 5 8 20 21 29 30 31 34

7. Πού βρίσκεται η Ελλάδα και τι επιβάλλει ο νόμος

Η κατάσταση σήμερα, με την πηγή της

Σε ενημέρωση υπόχρεων της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, με ημερομηνία 7 Φεβρουαρίου 2024, διατυπώνεται ρητά: «Στη χώρα μας μέχρι σήμερα δεν έχει διαπιστωθεί η παρουσία του επιβλαβούς βακτηρίου καραντίνας X. fastidiosa» [28]. Στη βάση δεδομένων του EPPO η Ελλάδα δεν εμφανίζεται καν στον πίνακα κατανομής του οργανισμού, δηλαδή δεν υπάρχει καμία καταγραφή παρουσίας [5]. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διατυπώνει τη γενική εικόνα ως εξής: το έδαφος της Ένωσης θεωρείται ελεύθερο από το Xylella fastidiosa, με εξαίρεση περιορισμένα τμήματα σε Ιταλία, Γαλλία, Ισπανία και Πορτογαλία, με βάση τις ετήσιες επίσημες επισκοπήσεις από το 2014 [4].

Η δήλωση αυτή έχει ημερομηνία λήξης. Ισχύει για όσο οι ετήσιες επισκοπήσεις συνεχίζουν να βγάζουν αρνητικά αποτελέσματα. Το Υπουργείο διατηρεί σχέδιο έκτακτης ανάγκης για τον οργανισμό, σε δεύτερη έκδοση του 2024, και καταγράφει τις επισκοπήσεις σε ειδική πλατφόρμα [26].

Το ισχύον νομικό πλαίσιο

Το γενικό πλαίσιο είναι ο Κανονισμός (ΕΕ) 2016/2031 για τα προστατευτικά μέτρα κατά των επιβλαβών για τα φυτά οργανισμών [4]. Το άρθρο 5 παράγραφος 1 ορίζει ότι ένας ενωσιακός επιβλαβής οργανισμός καραντίνας «δεν εισάγεται, δεν διακινείται, δεν διατηρείται, δεν πολλαπλασιάζεται και δεν ελευθερώνεται στο έδαφος της Ένωσης» [1].

Τα ειδικά μέτρα για τη Xylella καθορίζονται από τον Εκτελεστικό Κανονισμό (ΕΕ) 2020/1201 της 14ης Αυγούστου 2020, ο οποίος κατήργησε την Εκτελεστική Απόφαση (ΕΕ) 2015/789 [2]. Ο κανονισμός αυτός έχει τροποποιηθεί επανειλημμένα· η τελευταία τροποποίηση είναι ο Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2025/2231 της 3ης Νοεμβρίου 2025, ο οποίος επικαιροποίησε τον κατάλογο των μολυσμένων ζωνών που υπάγονται σε μέτρα περιορισμού και τέθηκε σε ισχύ στις 24 Νοεμβρίου 2025 [3].

Οι ζώνες και οι ακτίνες, τα νούμερα που ισχύουν

Στοιχείο	Τι ορίζει η ισχύουσα νομοθεσία
Οριοθετημένη περιοχή	Συγκροτείται χωρίς καθυστέρηση μόλις επιβεβαιωθεί επισήμως η παρουσία του οργανισμού, και αποτελείται από μολυσμένη ζώνη και περιβάλλουσα ζώνη ασφαλείας
Μολυσμένη ζώνη	Ακτίνα τουλάχιστον 50 μέτρων γύρω από το φυτό που βρέθηκε μολυσμένο
Ζώνη ασφαλείας για εκρίζωση	Πλάτος τουλάχιστον 2,5 χιλιομέτρων
Ζώνη ασφαλείας για περιορισμό	Πλάτος τουλάχιστον 5 χιλιομέτρων
Μειωμένη ζώνη ασφαλείας	Μπορεί να περιοριστεί σε τουλάχιστον 1 χιλιόμετρο, εφόσον πληρούνται σωρευτικά αυστηροί όροι δειγματοληψίας, επισκόπησης σε ακτίνα 2,5 χιλιομέτρων και ελέγχου των φορέων δύο φορές τον χρόνο
Εκρίζωση	Άμεση απομάκρυνση, από τη μολυσμένη ζώνη, των μολυσμένων φυτών, των συμπτωματικών ή ύποπτων, και όλων των φυτών του ίδιου είδους ανεξάρτητα από την κατάσταση της υγείας τους
Έλεγχος φορέων	Αγρονομικές πρακτικές κατά του φορέα σε όλα τα στάδιά του, με χημικές, βιολογικές ή μηχανικές επεμβάσεις
Επισκοπήσεις	Ετήσιες επισκοπήσεις των φυτών-ξενιστών σε όλη την επικράτεια κάθε κράτους μέλους
Φυτοϋγειονομικό διαβατήριο	Απαιτείται για τη διακίνηση των καθορισμένων φυτών, με ένδειξη «Infected Zone - XYLEFA» ή «Buffer Zone - XYLEFA» κατά περίπτωση

Όλα τα παραπάνω προέρχονται από το ενοποιημένο κείμενο του Εκτελεστικού Κανονισμού 2020/1201, όπως ισχύει από τις 24 Νοεμβρίου 2025 [2]· οι ίδιες ακτίνες των 50 μέτρων, των 2,5 και των 5 χιλιομέτρων επαναλαμβάνονται και στη σελίδα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής [4]. Οι ακτίνες του 1 και των 10 χιλιομέτρων που κυκλοφορούν ακόμη σε ελληνικά ενημερωτικά κείμενα ανήκουν στην καταργημένη Απόφαση 2015/789 και δεν ισχύουν.

Υποχρεωτική αναγγελία, και ποιος κάνει τη διάγνωση

Ο Κανονισμός 2016/2031 δεν αφήνει περιθώριο επιλογής. Το άρθρο 14 παράγραφος 1 ορίζει ότι ο επαγγελματίας που υποπτεύεται ή αντιλαμβάνεται την παρουσία ενωσιακού οργανισμού καραντίνας σε φυτά υπό τον έλεγχό του «ειδοποιεί αμέσως την αρμόδια αρχή». Το άρθρο 15 παράγραφος 1 επεκτείνει την ίδια υποχρέωση σε κάθε πρόσωπο πέραν του επαγγελματία: όποιος αντιληφθεί την παρουσία ή έχει λόγο να την υποπτευθεί, «ειδοποιεί αμέσως την αρμόδια αρχή» [1].

Στην Ελλάδα, αρμόδιες αρχές είναι τα Περιφερειακά Κέντρα Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων [26]. Το ενημερωτικό υλικό του Υπουργείου το διατυπώνει με τον ίδιο τρόπο: σε περίπτωση υποψίας, άμεση επικοινωνία με τις αρμόδιες φυτοϋγειονομικές υπηρεσίες [27].

Η διάγνωση και η αναγγελία ενός οργανισμού καραντίνας γίνονται μόνο από την αρμόδια αρχή. Ο παραγωγός, ο γεωπόνος του αγροτικού καταστήματος και το ιδιωτικό εργαστήριο δεν ανακοινώνουν κρούσμα και δεν λαμβάνουν μέτρα μόνοι τους. Η δειγματοληψία, η εργαστηριακή επιβεβαίωση, η οριοθέτηση της περιοχής και η εκρίζωση προβλέπονται ρητά ως ενέργειες της υπηρεσίας [2]. Η υποχρέωση του ιδιώτη σταματά, και ξεκινά, στην αναγγελία.

Γιατί η Ελλάδα είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένη

Το πρώτο και ισχυρότερο επιχείρημα είναι κλιματικό και μετρημένο: το 99,2 έως 99,8% της ελληνικής ελαιοκομικής έκτασης βρίσκεται σε συνθήκες κλιματικά κατάλληλες για το υποείδος που προκάλεσε την καταστροφή της Απουλίας, το υψηλότερο ποσοστό ανάμεσα στις τρεις μεγάλες ελαιοπαραγωγές χώρες της Ένωσης [20].

Το δεύτερο είναι γεωγραφικό. Το ίδιο το ενημερωτικό υλικό του Υπουργείου κατατάσσει την Ελλάδα, μαζί με την Ιβηρική Χερσόνησο και την Ιταλία, στις χώρες που λόγω των κλιματικών συνθηκών διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο εξάπλωσης του βακτηρίου [27].

Το τρίτο είναι δομικό και δεν έχει δημοσιευμένη μέτρηση: οι αιωνόβιοι ελαιώνες σε δύσβατες περιοχές, χωρίς γραμμικές φυτεύσεις και χωρίς μηχανική προσβασιμότητα, δυσκολεύουν κάθε επιχείρηση εκρίζωσης. Καταγράφεται εδώ ως παρατήρηση της πράξης και όχι ως τεκμηριωμένο μέγεθος.

Πηγές: 1 2 3 4 5 20 26 27 28

8. Αντιμετώπιση, γιατί δεν υπάρχει θεραπεία

Δεν υπάρχει θεραπεία του μολυσμένου φυτού. Η αξιολόγηση της EFSA το διατύπωσε ρητά ήδη από τον Απρίλιο του 2016: «καμία επέμβαση δεν βρέθηκε ικανή να εξαλείψει το παθογόνο από φυτά που καλλιεργούνται στο ύπαιθρο» [9]. Η διατύπωση δεν έχει αλλάξει: η ανασκόπηση του 2025 χαρακτηρίζει το βακτήριο παθογόνο ταχείας εξάπλωσης χωρίς διαθέσιμη αποτελεσματική θεραπεία [18]. Τα μέτρα είναι επομένως προληπτικά και φυτοϋγειονομικά.

Τα προληπτικά μέτρα κατά σειρά σημασίας

Αποτροπή εισόδου. Το βακτήριο απαγορεύεται ρητά να εισαχθεί, να διακινηθεί, να διατηρηθεί, να πολλαπλασιαστεί ή να ελευθερωθεί στο έδαφος της Ένωσης [1], και τα καθορισμένα φυτά διακινούνται μόνο με φυτοϋγειονομικό διαβατήριο [2].
Ετήσιες επισκοπήσεις. Κάθε κράτος μέλος υποχρεούται σε ετήσιες επισκοπήσεις των φυτών-ξενιστών σε όλη την επικράτειά του [2]· στην Ελλάδα καταγράφονται σε ειδική πλατφόρμα του Υπουργείου [26].
Ενημέρωση και αναγνώριση. Η καθυστέρηση της διάγνωσης ήταν ο καθοριστικός παράγοντας στην Απουλία, ακριβώς επειδή η λανθάνουσα περίοδος στην ελιά ξεπερνά τον χρόνο [12].
Άμεση αναγγελία στην αρμόδια αρχή από οποιονδήποτε, επαγγελματία ή μη [1], δηλαδή στο Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου [26].
Έλεγχος πολλαπλασιαστικού υλικού. Η διακίνηση καθορισμένων φυτών από οριοθετημένες περιοχές υπόκειται σε αυστηρές προϋποθέσεις και στη σήμανση του διαβατηρίου με την ένδειξη της ζώνης προέλευσης [2].

Οι δραστικές ουσίες: τι κάνει ο χαλκός και τι δεν κάνει

Ο χαλκός χρησιμοποιείται ευρέως στην ελιά για άλλες ασθένειες. Στην Ένωση οι ενώσεις χαλκού, υδροξείδιο, οξυχλωριούχος, οξείδιο, βορδιγάλειος πολτός και τριβασικό θειικό, είναι εγκεκριμένες ως υποψήφιες προς υποκατάσταση, και επιτρέπονται μόνο χρήσεις που οδηγούν σε έως 28 κιλά χαλκού ανά εκτάριο σε διάστημα επτά ετών, με δυνατότητα των κρατών μελών να ορίσουν ετήσιο ανώτατο όριο 4 κιλών ανά εκτάριο [32]. Η περίοδος έγκρισης έχει έκτοτε παραταθεί με κανονισμούς που τροποποιούν τον Κανονισμό 540/2011, μεταξύ των οποίων ο Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2025/1489 της 24ης Ιουλίου 2025· η ισχύουσα ημερομηνία λήξης ελέγχεται κάθε φορά στο EUR-Lex [35].

Για τη Xylella όμως ο χαλκός δεν είναι εργαλείο. Το βακτήριο εισάγεται απευθείας μέσα στα αγγεία του ξυλώματος από το στοματικό μόρφωμα του φορέα [11] και εγκαθίσταται σε ιστό που κανένα σκεύασμα επιφανείας δεν προσεγγίζει [18]. Ένας χαλκούχος ψεκασμός προστατεύει επιφάνειες· εδώ η επιφάνεια παρακάμπτεται εξ ολοκλήρου.

Τα σκευάσματα που αναζωογονούν, και γιατί δεν λύνουν το πρόβλημα

Στην Ιταλία δοκιμάστηκε εμπορικό σκεύασμα με ψευδάργυρο, χαλκό και κιτρικό οξύ· όλα τα φυτά που δέχθηκαν την επέμβαση επιβίωσαν το καλοκαίρι του 2015 και τον επόμενο χειμώνα. Η EFSA όμως κατέληξε ότι τέτοιες επεμβάσεις «μπορούν να βελτιώσουν την υγεία των φυτών, αλλά δεν μπορούν να τα θεραπεύσουν ούτε να εμποδίσουν τη μόλυνσή τους», και ότι ο σκοπός των δοκιμών ήταν η καταστολή των συμπτωμάτων και όχι η εξάλειψη του παθογόνου [9].

Η συστηματική ανασκόπηση των προσπαθειών ελέγχου καταλήγει στο ίδιο: «καμία από τις προσεγγίσεις με βάση ανόργανα στοιχεία δεν αποδείχθηκε επαρκής για τον έλεγχο του βακτηρίου μέσα στο φυτό». Ακόμη και με ενδοθεραπεία με N-ακετυλοκυστεΐνη, όπου η εξέλιξη της ασθένειας φάνηκε να επιβραδύνεται, οι μετρήσεις qPCR δεν έδειξαν καμία σημαντική μείωση του βακτηριακού πληθυσμού. Για τη βιολογική αντιμετώπιση, η ίδια ανασκόπηση σημειώνει ότι «καμία επικυρωμένη λύση με βάση μικροοργανισμούς δεν είναι σήμερα διαθέσιμη για τους παραγωγούς» [19].

Για τον παραγωγό, ένα φυτό που δείχνει να συνέρχεται παραμένει μολυσμένο και παραμένει πηγή μολύσματος. Η απομάκρυνση των μολυσμένων φυτών δεν είναι επιλογή του παραγωγού αλλά υποχρέωση που εκτελείται στο πλαίσιο των ενωσιακών μέτρων, μαζί με τα φυτά του ίδιου είδους μέσα στη μολυσμένη ζώνη [2].

Το μόνο χημικό εργαλείο είναι ο έλεγχος του φορέα

Μέσα στις οριοθετημένες περιοχές ο κανονισμός απαιτεί επεμβάσεις κατά του φορέα σε όλα τα στάδιά του [2]. Στη σχετική ανασκόπηση αναφέρεται ότι νεονικοτινοειδή και πυρεθρίνες μείωσαν αποτελεσματικά τους πληθυσμούς των νυμφών [19], ενώ η μηχανική διαχείριση της φυτοκάλυψης δίνει τη μεγαλύτερη μείωση όταν γίνεται μετά την κορύφωση του πληθυσμού [16].

Σε ενωσιακό επίπεδο, δύο από τις πυρεθρίνες που χρησιμοποιούνται κατά μυζητικών εντόμων έχουν εγκρίσεις που έχουν παραταθεί πρόσφατα: η deltamethrin έως τις 30 Ιουνίου 2028 και η lambda-cyhalothrin έως τις 31 Ιανουαρίου 2029 [33]. Η έγκριση σε ενωσιακό επίπεδο δεν συνεπάγεται έγκριση για συγκεκριμένη χρήση στην Ελλάδα: το εγκεκριμένο σκεύασμα, η καλλιέργεια, ο στόχος και η δόση ελέγχονται κάθε φορά στη βάση δεδομένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων του Υπουργείου. Δεν υπάρχει σήμερα δραστική ουσία με ένδειξη θεραπείας του μολυσμένου φυτού από το βακτήριο, ούτε στην Ελλάδα ούτε αλλού [9] [19].

Πηγές: 1 2 9 11 12 16 18 19 26 32 33 35

9. Τι πραγματικά δουλεύει

Ανθεκτικές ποικιλίες ελιάς, η μόνη πραγματικά ελπιδοφόρα εξέλιξη

Δύο ποικιλίες ελιάς έχουν αποδειχθεί ανθεκτικές στο βακτήριο:

Leccino
FS-17, γνωστή και ως Favolosa

Ο μηχανισμός: η ανθεκτικότητα των δύο αυτών ποικιλιών συνδέεται με μειωμένη ανάπτυξη του βακτηρίου μέσα στα αγγεία του ξυλώματος [17]. Τα δένδρα της Leccino φιλοξενούν έως και εκατό φορές χαμηλότερους πληθυσμούς από τις ευαίσθητες ποικιλίες, και εμφανίζουν λιγότερες αποφράξεις των αγγείων του ξυλώματος, ενώ στις ευαίσθητες οι αποφράξεις με τυλώσεις, κόμμι και εναπόθεση πηκτίνης είναι συχνότερες [18]. Δεν πρόκειται για ανοσία αλλά για ανοχή που κρατά το δένδρο ζωντανό και παραγωγικό.

Η συνέπεια είναι ήδη θεσμική: τα ισχύοντα κανονιστικά μέτρα επιτρέπουν μόνο τις Leccino και FS-17 για την αναμετατροπή των ελαιώνων στις μολυσμένες περιοχές [17]. Η αναφύτευση με ανθεκτικούς γενοτύπους χαρακτηρίζεται ως «η πιο εφικτή και υποσχόμενη στρατηγική» για τον έλεγχο του βακτηρίου [17], και είναι η στρατηγική στην οποία στηρίζεται η ανασυγκρότηση του Σαλέντο [34].

Νεότερο εύρημα: στην ίδια σάρωση της ελαιοκομικής βιοποικιλότητας, οι ποικιλίες Frantoio και Nocellara Messinese εμφάνισαν σημαντικά χαμηλότερη ένταση συμπτωμάτων από τους ευαίσθητους μάρτυρες, χωρίς όμως να φτάνουν το επίπεδο ανθεκτικότητας της Leccino [17].

Τι δεν καλύπτει η ανθεκτικότητα των δύο ποικιλιών

Καμία αξιολόγηση στις ελληνικές εδαφοκλιματικές συνθήκες δεν έχει δημοσιευτεί. Τα αποτελέσματα προέρχονται από την Απουλία, απέναντι στο στέλεχος του υποείδους pauca που κυκλοφορεί εκεί, και σε ιταλικές καλλιεργητικές συνθήκες [17]. Η συμπεριφορά των Leccino και FS-17 σε ελληνικό ελαιώνα, η απόδοσή τους και η ποιότητα του λαδιού τους στις τοπικές συνθήκες δεν προκύπτουν από αυτά τα δεδομένα.

Η ανθεκτικότητα αφορά συγκεκριμένο παθογόνο, όχι το είδος συνολικά. Αναγνωρίζονται τρία κύρια υποείδη του βακτηρίου [18], και η ανθεκτικότητα των δύο ποικιλιών δεν είναι ανοσία: τα δένδρα μολύνονται, φιλοξενούν βακτήριο και παραμένουν πηγή μολύσματος, ενώ μπορεί να εμφανίσουν και συμπτώματα [17]. Η εμφάνιση στελέχους ή παραλλαγής απέναντι στην οποία οι δύο ποικιλίες δεν θα είναι ανθεκτικές δεν μπορεί να αποκλειστεί, και καμία δημοσιευμένη εργασία δεν την αποκλείει.

Για τον λόγο αυτό η αναφύτευση με Leccino ή FS-17 είναι μέτρο αναμετατροπής μολυσμένων περιοχών μέσα στο επίσημο πλαίσιο και όχι προληπτικό μέτρο για περιοχή χωρίς επιβεβαιωμένα κρούσματα. Δεν υποκαθιστά ούτε τον έλεγχο της προέλευσης του πολλαπλασιαστικού υλικού ούτε την υποχρεωτική αναγγελία κάθε υποψίας [1] [2].

Και τι δεν είναι έτοιμο Οι πειραματικές προσεγγίσεις υπάρχουν αλλά δεν είναι εργαλεία αγρού. Ενδοφυτικά βακτήρια όπως το Paraburkholderia phytofirmans έδειξαν αποτελεσματικότητα στη διαχείριση της ασθένειας του Pierce στο αμπέλι, ο βακτηριοφάγος Mate 2 έδειξε λυτική δράση κατά του βακτηρίου, και διαγονιδιακά αμπέλια που εκφράζουν κεκροπίνη Β εμφάνισαν μόνο ήπια συμπτώματα μετά τον ενοφθαλμισμό [18]. Καμία από αυτές δεν έχει καταλήξει σε επικυρωμένη λύση διαθέσιμη στους παραγωγούς [19].

Πηγές: 17 18 19 34

10. Τι κάνει ο παραγωγός

Σε περιοχή χωρίς επιβεβαιωμένα κρούσματα, δηλαδή σε όλη την Ελλάδα σήμερα

Πολλαπλασιαστικό υλικό μόνο με φυτοϋγειονομικό διαβατήριο και τεκμηριωμένη προέλευση. Τα καθορισμένα φυτά που προέρχονται από οριοθετημένη περιοχή φέρουν στο διαβατήριο την ένδειξη της ζώνης προέλευσης [2], και η ένδειξη αυτή είναι το στοιχείο που ελέγχεται πριν από κάθε αγορά.
Προσοχή στα καλλωπιστικά. Η πικροδάφνη είναι τεκμηριωμένος ξενιστής, με δικό της υποείδος [11] και δική της περιφερειακή ξήρανση χωρίς θεραπεία [25]· στο ελληνικό ενημερωτικό υλικό τα καλλωπιστικά αναφέρονται ρητά ανάμεσα στα προσβαλλόμενα φυτά [27]. Ένα καλλωπιστικό φυτό σε αυλή είναι πύλη εισόδου εξίσου με ένα δενδρύλλιο ελιάς.
Παρατήρηση με τα σωστά διακριτικά. Κάθε ξήρανση κορυφών σε ελιά που δεν εξηγείται, κάθε περιφερειακή ξήρανση σε αμυγδαλιά με χρυσοκίτρινη ζώνη ανάμεσα στο νεκρό και στο πράσινο [23], κάθε αμπέλι με μίσχους που μένουν επάνω στην κληματίδα [22], αξίζει δεύτερη ματιά.
Δείγμα, όχι ψεκασμός. Σε κάθε υποψία, άμεση αναγγελία στο Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου [26], όπως επιβάλλει ρητά ο Κανονισμός 2016/2031 τόσο στους επαγγελματίες όσο και σε κάθε άλλο πρόσωπο [1]. Κανένα σκεύασμα δεν πρόκειται να θεραπεύσει το φυτό [9].
Καμία αυτοσχέδια ενέργεια. Η εκρίζωση, η οριοθέτηση και οι επεμβάσεις κατά του φορέα είναι ενέργειες που προβλέπονται και εκτελούνται στο πλαίσιο των ενωσιακών μέτρων [2]. Το κλάδεμα ή το κάψιμο ενός ύποπτου δένδρου πριν από τη δειγματοληψία καταστρέφει το τεκμήριο και δεν σταματά τίποτα [25].

Το παράδειγμα της Απουλίας Η ασθένεια δεν κατέστρεψε το Σαλέντο επειδή ήταν αθεράπευτη, αθεράπευτη είναι και σήμερα [18]. Το κατέστρεψε επειδή η λανθάνουσα περίοδος στην ελιά ξεπερνά τον χρόνο [12] και τα συμπτώματα μοιάζουν με οτιδήποτε άλλο. Το μόνο πράγμα που μπορεί να προσφέρει μια περιοχή χωρίς εστία είναι να μη χάσει αυτόν τον χρόνο, και ο μηχανισμός για αυτό είναι η ετήσια επίσημη επισκόπηση [2] μαζί με την άμεση αναγγελία κάθε υποψίας [1].

Πηγές: 1 2 9 11 12 18 22 23 25 26 27

Σημείωση: η φυτοϋγειονομική κατάσταση μεταβάλλεται. Για την επίσημη και επικαιροποιημένη εικόνα των οριοθετημένων περιοχών ισχύουν οι ανακοινώσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Τα στοιχεία του παρόντος άρθρου ελέγχθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2026.

11. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο. Όπου χρησιμοποιήθηκε μόνο η περίληψη και όχι το πλήρες κείμενο, αναφέρεται ρητά.

[1] Κανονισμός (ΕΕ) 2016/2031 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με προστατευτικά μέτρα κατά των επιβλαβών για τα φυτά οργανισμών. EUR-Lex. Πηγή για το άρθρο 5 παράγραφος 1 (απαγόρευση εισαγωγής, διακίνησης, διατήρησης, πολλαπλασιασμού και ελευθέρωσης ενωσιακού οργανισμού καραντίνας), για το άρθρο 14 παράγραφος 1 (ο επαγγελματίας ειδοποιεί αμέσως την αρμόδια αρχή σε υποψία ή διαπίστωση) και για το άρθρο 15 παράγραφος 1 (κάθε πρόσωπο πέραν του επαγγελματία ειδοποιεί αμέσως την αρμόδια αρχή). Πλήρες κείμενο.
[2] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2020/1201 της Επιτροπής, της 14ης Αυγούστου 2020, σχετικά με μέτρα για την πρόληψη της εισαγωγής και της εξάπλωσης του Xylella fastidiosa (Wells et al.) εντός της Ένωσης, ενοποιημένο κείμενο, ισχύς από 24.11.2025. EUR-Lex. Η κύρια νομική πηγή: κατάργηση της Εκτελεστικής Απόφασης 2015/789, μολυσμένη ζώνη ακτίνας τουλάχιστον 50 μέτρων, ζώνη ασφαλείας τουλάχιστον 2,5 χιλιομέτρων για εκρίζωση και τουλάχιστον 5 χιλιομέτρων για περιορισμό, δυνατότητα μείωσης σε τουλάχιστον 1 χιλιόμετρο υπό όρους, άμεση απομάκρυνση και των φυτών του ίδιου είδους ανεξαρτήτως υγείας, έλεγχος του φορέα σε όλα τα στάδιά του με χημικές, βιολογικές ή μηχανικές επεμβάσεις, ετήσιες επισκοπήσεις, φυτοϋγειονομικό διαβατήριο με ένδειξη ζώνης, και κατονομασία των υποειδών fastidiosa, multiplex και pauca στα παραρτήματα. Πλήρες κείμενο.
[3] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2025/2231 της Επιτροπής, της 3ης Νοεμβρίου 2025, για την τροποποίηση του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) 2020/1201 όσον αφορά τον κατάλογο των μολυσμένων ζωνών για τον περιορισμό του Xylella fastidiosa. EUR-Lex. Πηγή αποκλειστικά για το ότι η τελευταία τροποποίηση του πλαισίου είναι της 3ης Νοεμβρίου 2025, αφορά τον κατάλογο των μολυσμένων ζωνών που υπάγονται σε μέτρα περιορισμού και ισχύει από τις 24 Νοεμβρίου 2025. Πλήρες κείμενο.
[4] Xylella fastidiosa, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων. Πηγή για τη διατύπωση ότι το έδαφος της Ένωσης θεωρείται ελεύθερο από το βακτήριο με εξαίρεση περιορισμένα τμήματα σε Ιταλία, Γαλλία, Ισπανία και Πορτογαλία, βάσει ετήσιων επίσημων επισκοπήσεων από το 2014, για την ανεξάρτητη επιβεβαίωση των ακτίνων των 50 μέτρων, των 2,5 και των 5 χιλιομέτρων, για τη σύνδεση του πλαισίου με τον Κανονισμό 2016/2031, και για τη διατύπωση ότι το βακτήριο έχει ανιχνευθεί ή απομονωθεί από περισσότερα από 500 φυτικά είδη παγκοσμίως. Πλήρες κείμενο.
[5] EPPO Global Database. Xylella fastidiosa (XYLEFA), World distribution. Ενημέρωση 31 Ιουλίου 2026. Πηγή για το ότι η Ελλάδα δεν εμφανίζεται στον πίνακα κατανομής, δηλαδή δεν υπάρχει καταγραφή παρουσίας, και για το καθεστώς των υπόλοιπων ευρωπαϊκών χωρών: Ιταλία και Πορτογαλία με περιορισμένη εξάπλωση, Γαλλία και Ισπανία παροδικά παρούσες με περιορισμένη εξάπλωση σε Κορσική και Βαλεαρίδες, Γερμανία με τον οργανισμό εκριζωμένο. Πλήρες κείμενο.
[6] EPPO Global Database. Xylella fastidiosa (XYLEFA), Datasheet. Πηγή για την κατάταξη στον κατάλογο A2 του EPPO, για το ότι μόνο τα υποείδη fastidiosa και multiplex είναι επισήμως έγκυρα ταξινομικά ενώ τα pauca, sandyi, morus και tashke δεν έχουν αναγνωριστεί επίσημα, για την απόδοση του συνδρόμου της ελιάς στο ST53 του υποείδους pauca και για την παρουσία του ST87 του υποείδους multiplex στην Ιταλία, και για τον χαρακτηρισμό του Philaenus spumarius ως του μόνου αποτελεσματικού φορέα σε φυσικές συνθήκες, πολυφάγου και μονογονικού, με τα Neophilaenus campestris και Philaenus italosignus επιβεβαιωμένα πειραματικά. Πλήρες κείμενο.
[7] Xylella fastidiosa in the EPPO region. European and Mediterranean Plant Protection Organization. Πηγή για το χρονικό των ευρωπαϊκών εστιών: Ιταλία Οκτώβριος 2013 στην Απουλία με υποείδος pauca, Γαλλία Ιούλιος 2015 στην Κορσική και στην ηπειρωτική Προβηγκία κυρίως με υποείδος multiplex και μία περίπτωση pauca στο Μεντόν, Ισπανία Νοέμβριος 2016 στις Βαλεαρίδες και Ιούνιος 2017 στο Αλικάντε με και τα τρία υποείδη, Γερμανία Ιούλιος 2016 σε πικροδάφνη στη Σαξονία με επίσημη κήρυξη εκρίζωσης τον Μάρτιο του 2018. Πλήρες κείμενο.
[8] EFSA. Update of the Xylella spp. host plant database, έκδοση 14, 29 Ιουνίου 2026. Zenodo. Πηγή για τους ισχύοντες αριθμούς ξενιστών, με βιβλιογραφική αναζήτηση έως τον Δεκέμβριο του 2025: 471 είδη, 213 γένη και 72 οικογένειες με επιβεβαίωση από δύο τουλάχιστον μεθόδους ανίχνευσης ή με αλληλούχιση ή απομόνωση, και 755 είδη, 329 γένη και 93 οικογένειες με οποιαδήποτε μέθοδο ανίχνευσης. Πλήρες κείμενο της περιγραφής και των μεταδεδομένων του συνόλου δεδομένων.
[9] EFSA (20 Απριλίου 2016). Treatments «do not eliminate Xylella from olive trees but can reduce disease symptoms», δελτίο για τη δήλωση «Treatment solutions to cure Xylella fastidiosa diseased plants», EFSA Journal 14(4):4456. Πηγή για τη διατύπωση ότι καμία επέμβαση δεν βρέθηκε ικανή να εξαλείψει το παθογόνο από φυτά που καλλιεργούνται στο ύπαιθρο, για τα αποτελέσματα του σκευάσματος με ψευδάργυρο, χαλκό και κιτρικό οξύ (επιβίωση όλων των φυτών το καλοκαίρι του 2015 και τον επόμενο χειμώνα) και για το συμπέρασμα ότι τέτοιες επεμβάσεις μπορούν να βελτιώσουν την υγεία των φυτών αλλά δεν τα θεραπεύουν ούτε εμποδίζουν τη μόλυνσή τους. Πλήρες κείμενο του δελτίου.
[10] Wells, J.M., Raju, B.C., Hung, H.Y., Weisburg, W.G., Mandelco-Paul, L. and Brenner, D.J. (1987). Xylella fastidiosa gen. nov., sp. nov: Gram-Negative, Xylem-Limited, Fastidious Plant Bacteria Related to Xanthomonas spp. International Journal of Systematic Bacteriology 37(2):136-143. Πηγή για το έτος περιγραφής και ονοματοδοσίας του γένους και του είδους, για τον χαρακτηρισμό του ως αρνητικού κατά Gram, περιορισμένου στο ξύλωμα και απαιτητικού βακτηρίου, και για τις δέκα πηγές ασθενειών από τις οποίες προήλθαν τα είκοσι πέντε στελέχη: ασθένεια του Pierce στο αμπέλι, ασθένεια phony της ροδακινιάς, μάρανση της βίνκας και περιφερειακές ξηράνσεις αμυγδαλιάς, δαμασκηνιάς, φτελιάς, πλατάνου, δρυός και μουριάς. Περίληψη.
[11] Xylella fastidiosa issues for the Pacific Northwest. Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook. Πηγή για την αντιστοίχιση ξενιστών ανά υποείδος: fastidiosa με αμπέλι και καφέ, multiplex με φτελιά, σφενδάμι, δρυ, πλάτανο, βατόμουρο, ελιά και ροδακινιά, pauca με αμυγδαλιά, εσπεριδοειδή, καφέ και ελιά, morus με μουριά και sandyi με πικροδάφνη· επίσης για τη διατύπωση ότι το παθογόνο μεταδίδεται αποκλειστικά από έντομα που τρέφονται από το ξύλωμα, με ημιεμμένοντα τρόπο. Πλήρες κείμενο.
[12] Saponari, M., Boscia, D., Altamura, G. και συνεργάτες (2017). Isolation and pathogenicity of Xylella fastidiosa associated to the olive quick decline syndrome in southern Italy. Scientific Reports 7:17723. Πηγή για την πειραματική απόδειξη ότι το σαλεντινό απομονωθέν De Donno του υποείδους pauca πολλαπλασιάζεται, εισβάλλει συστημικά στους τεχνητά ενοφθαλμισμένους ξενιστές και αναπαράγει τα συμπτώματα του αγρού, ικανοποιώντας τα αιτήματα του Koch, και για τη λανθάνουσα περίοδο των περίπου δώδεκα μηνών στην ευαίσθητη ποικιλία Cellina di Nardò. Πλήρες κείμενο.
[13] Scortichini, M., Manetti, G., Brunetti, A., Lumia, V., Sciarroni, L. and Pilotti, M. (2023). Xylella fastidiosa subsp. pauca, Neofusicoccum spp. and the Decline of Olive Trees in Salento (Apulia, Italy): Comparison of Symptoms, Possible Interactions, Certainties and Doubts. Plants 12(20):3593. Πηγή για τα τρία πρότυπα προσβολής στο Σαλέντο, μόνο βακτήριο, μόνο Neofusicoccum spp., και συν-μόλυνση ως συχνότερη περίπτωση, για την αυτοτελή πρόκληση ξήρανσης κλάδων και κλαδίσκων από τα Neofusicoccum mediterraneum και N. stellenboschiana, για την προέλευση του χρωματισμού του ξύλου αποκλειστικά από τη μυκητολογική προσβολή, και για το ότι στη Zeuzera pyrina δεν αποδίδεται αιτιολογικός ρόλος. Πλήρες κείμενο.
[14] Saponari, M., Loconsole, G., Cornara, D. και συνεργάτες (2014). Infectivity and Transmission of Xylella fastidiosa by Philaenus spumarius (Hemiptera: Aphrophoridae) in Apulia, Italy. Journal of Economic Entomology 107(4):1316-1319. Πηγή για το ότι ενήλικα P. spumarius που συλλέχθηκαν τον Νοέμβριο του 2013 από την ποώδη βλάστηση μολυσμένων ελαιώνων της Απουλίας ήταν 67% θετικά σε PCR (σαράντα στα εξήντα), και για το ότι στις δοκιμές μετάδοσης μόλυναν δύο στα πέντε φυτά βίνκας και κανένα από τα επτά φυτά ελιάς μέσα σε τριάντα ημέρες. Περίληψη.
[15] Cornara, D., Saponari, M., Zeilinger, A.R. και συνεργάτες (2017). Transmission of Xylella fastidiosa by naturally infected Philaenus spumarius (Hemiptera, Aphrophoridae) to different host plants. Journal of Applied Entomology. Πηγή για το ότι το ποσοστό των μολυσμένων P. spumarius στον αγρό κυμάνθηκε από 25% έως 71%, για το ότι η μετάδοση πέτυχε σε όλα τα δοκιμαζόμενα φυτά εκτός από το αμπέλι, και για το ότι το βακτηριακό φορτίο στον ευρωπαϊκό φορέα είναι χαμηλότερο από εκείνο των αμερικανικών τζιτζικιών. Περίληψη.
[16] Sanna, F. και συνεργάτες (2021). Ground Cover Management in Olive Groves Reduces Populations of Philaenus spumarius (Hemiptera: Aphrophoridae), Vector of Xylella fastidiosa. Journal of Economic Entomology 114(4):1716-1725. Πηγή για τη μέτρηση σε ελαιώνες του Αμπρούτσο της κεντρικής Ιταλίας: στα τέλη της άνοιξης, μετά την κορύφωση του πληθυσμού, η κατεργασία του εδάφους μείωσε την πυκνότητα του P. spumarius κατά 60%, ενώ η συχνή κοπή της βλάστησης μόλις κατά 20% σε σχέση με τους μάρτυρες. Περίληψη.
[17] Pavan, S. και συνεργάτες (2021). Screening of Olive Biodiversity Defines Genotypes Potentially Resistant to Xylella fastidiosa. Frontiers in Plant Science 12:723879. Πηγή για την ανθεκτικότητα των ποικιλιών Leccino και FS-17 (Favolosa), για τη σύνδεση της ανθεκτικότητας με μειωμένη ανάπτυξη του βακτηρίου μέσα στα αγγεία του ξυλώματος, για το ότι τα ισχύοντα κανονιστικά μέτρα επιτρέπουν μόνο αυτές τις δύο ποικιλίες για την αναμετατροπή των ελαιώνων στις μολυσμένες περιοχές, για τον χαρακτηρισμό της αναφύτευσης με ανθεκτικούς γενοτύπους ως της πιο εφικτής και υποσχόμενης στρατηγικής, και για τη μερική ανθεκτικότητα των ποικιλιών Frantoio και Nocellara Messinese. Πλήρες κείμενο.
[18] Mourou, M. και συνεργάτες (2025). Insight into biological strategies and main challenges to control the phytopathogenic bacterium Xylella fastidiosa. Frontiers in Plant Science 16:1608687. Η κύρια σύγχρονη ανασκόπηση: αποικισμός των αγγείων του ξυλώματος σε ρίζες, βλαστούς και φύλλα με παρεμπόδιση της μεταφοράς νερού και θρεπτικών μέσω βιομεμβρανών, ρητή διατύπωση ότι δεν υπάρχει διαθέσιμη αποτελεσματική θεραπεία, βακτηριακοί πληθυσμοί έως και εκατό φορές χαμηλότεροι στη Leccino με συχνότερες αποφράξεις των αγγείων του ξυλώματος (τυλώσεις, κόμμι, πηκτίνη), αναγνώριση τριών κύριων υποειδών, αναφορά του Philaenus spumarius ως κύριου φορέα, και οι πειραματικές προσεγγίσεις με Paraburkholderia phytofirmans, με τον βακτηριοφάγο Mate 2 και με διαγονιδιακά αμπέλια που εκφράζουν κεκροπίνη Β. Πλήρες κείμενο.
[19] Morelli, M., García-Madero, J.M., Jos, Á. και συνεργάτες (2021). Xylella fastidiosa in Olive: A Review of Control Attempts and Current Management. Microorganisms 9(8):1771. Πηγή για το συμπέρασμα ότι καμία από τις προσεγγίσεις με βάση ανόργανα στοιχεία δεν αποδείχθηκε επαρκής για τον έλεγχο του βακτηρίου μέσα στο φυτό, για το ότι με ενδοθεραπεία με N-ακετυλοκυστεΐνη οι μετρήσεις qPCR δεν έδειξαν σημαντική μείωση του βακτηριακού πληθυσμού, για τη διαπίστωση ότι καμία επικυρωμένη λύση με βάση μικροοργανισμούς δεν είναι διαθέσιμη στους παραγωγούς, και για την αποτελεσματική μείωση των νυμφών του φορέα από νεονικοτινοειδή και πυρεθρίνες. Πλήρες κείμενο.
[20] Schneider, K., van der Werf, W., Cendoya, M., Mourits, M.C.M., Navas-Cortés, J.A., Vicent, A. and Oude Lansink, A.G.J.M. (2020). Impact of Xylella fastidiosa subspecies pauca in European olives. Proceedings of the National Academy of Sciences 117(17):9250-9259. Πηγή για το ποσοστό της ελαιοκομικής έκτασης που είναι κλιματικά κατάλληλη για το υποείδος pauca, Ελλάδα 99,2 έως 99,8%, Ιταλία 95,5 έως 98,9%, Ισπανία 84,6 έως 99,1%, και για την προβολή των ιταλικών απωλειών στην πεντηκονταετία σε 1,9 έως 5,2 δισεκατομμύρια ευρώ χωρίς αναφύτευση και σε 0,6 έως 1,6 δισεκατομμύρια ευρώ με αναφύτευση ανθεκτικών ποικιλιών. Περίληψη και δεδομένα της καταχώρισης του ιδρύματος.
[21] Moralejo, E. και συνεργάτες (2024). Outbreak of Xylella fastidiosa subsp. pauca ST53 affecting wild and cultivated olive trees on the island of Mallorca, Spain. Phytopathologia Mediterranea 63(3):475-480. Πηγή για την ανίχνευση, στις αρχές του 2024 στο Sencelles της κεντρικής Μαγιόρκας, του ίδιου τύπου αλληλουχίας ST53 του υποείδους pauca που ευθύνεται για το σύνδρομο αιφνίδιας παρακμής της ελιάς στην Απουλία, με πάνω από 184 θετικά φυτά οκτώ ειδών μέσα σε ακτίνα περίπου ενός χιλιομέτρου, ανάμεσά τους 124 αγριελιές και 40 καλλιεργούμενες ελιές. Περίληψη.
[22] Pierce's Disease, UC IPM Pest Management Guidelines: Grape, UC ANR Publication 3448, Statewide Integrated Pest Management Program, University of California. Πηγή για τα συμπτώματα της ασθένειας του Pierce στο αμπέλι: κιτρίνισμα ή κοκκίνισμα του περιθωρίου, ξήρανση σε ομόκεντρες ζώνες, σταφίδιασμα των σταφυλών, πτώση του ελάσματος με τον μίσχο να παραμένει στην κληματίδα («matchsticks») και πράσινες νησίδες στο ξύλο· επίσης για τους καλιφορνέζικους φορείς και για τη διατύπωση ότι τα πρέμνα με εμμένοντα συμπτώματα είναι απίθανο να ανακάμψουν ή να δώσουν αξιόλογη παραγωγή. Πλήρες κείμενο.
[23] Almond Leaf Scorch, UC IPM Pest Management Guidelines: Almond, UC ANR Publication 3431, University of California. Πηγή για τα συμπτώματα στην αμυγδαλιά στις καλιφορνέζικες συνθήκες: περιθωριακό κάψιμο ήδη από τον Ιούνιο, χρυσοκίτρινη ζώνη ανάμεσα στο καστανό νεκρωτικό περιθώριο και στον εσωτερικό πράσινο ιστό, σταδιακή επέκταση από έναν βραχίονα σε ολόκληρη την κόμη, καχεξία και μειωμένη παραγωγικότητα, και για τη διαπίστωση ότι τα δένδρα συνήθως επιβιώνουν για πολλά χρόνια. Πλήρες κείμενο.
[24] Brannen, P.M. and Johnson, K.A. Phony Peach Disease, Circular 1253, University of Georgia Extension, αναθεώρηση 17 Ιουνίου 2026. Πηγή για την απόδοση της ασθένειας phony της ροδακινιάς στο υποείδος multiplex, για τα συμπτώματα (βραχέα μεσογονάτια, επίπεδη κόμη, σκούρα πράσινα ή χάλκινα φύλλα, πρώιμη έκπτυξη, μικρότεροι καρποί), για τη διαφορά στη νέα βλάστηση (περίπου 1,2 έως 1,8 μέτρα στο υγιές δένδρο έναντι 15 εκατοστών ή λιγότερο στο άρρωστο), για τους φορείς Homalodisca vitripennis και Oncometopia orbona, και για την απουσία θεραπείας με διαχείριση που στηρίζεται σε υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό και σε απομάκρυνση των συμπτωματικών δένδρων. Πλήρες κείμενο.
[25] Wilen, C.A., Hartin, J.S., Henry, M.J., Blua, M. and Purcell, A.H. Oleander Leaf Scorch, Pest Notes Publication 7480, University of California Agriculture and Natural Resources, αναθεώρηση Απριλίου 2008. Πηγή για τα συμπτώματα στην πικροδάφνη (κιτρίνισμα και γέρσιμο των φύλλων, εντονότερο κίτρινο ή καστανό περιθώριο, πρόοδος της χλώρωσης από την κορυφή ή τα περιθώρια προς τα μέσα), για τη ρητή διατύπωση ότι δεν υπάρχει γνωστή θεραπεία, για το ότι το κλάδεμα των συμπτωματικών κλάδων δεν σώζει το φυτό επειδή το βακτήριο έχει ήδη εξαπλωθεί σε όλο το ξύλωμα, και για τη σύσταση έγκαιρης απομάκρυνσης των προσβεβλημένων φυτών. Πλήρες κείμενο.
[26] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Φυτοϋγειονομικός Έλεγχος. Η ελληνική θεσμική πηγή: αρμόδιες αρχές είναι τα Περιφερειακά Κέντρα Προστασίας Φυτών και Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου του Υπουργείου· ύπαρξη Σχεδίου Έκτακτης Ανάγκης για τον επιβλαβή οργανισμό καραντίνας Xylella fastidiosa σε δεύτερη έκδοση του 2024· διενέργεια επισκοπήσεων για τη διαπίστωση της παρουσίας ή μη επιβλαβών οργανισμών, με καταγραφή σε ειδική πλατφόρμα. Πλήρες κείμενο.
[27] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Ενημερωτικό φυλλάδιο Xylella fastidiosa. Πηγή για τον ελληνικό κατάλογο των προσβαλλόμενων καλλιεργειών (ελιά, αμπέλι, αμυγδαλιά, ροδακινιά, βερικοκιά, δαμασκηνιά, εσπεριδοειδή και ορισμένα καλλωπιστικά), για την περιγραφή των συμπτωμάτων ως χλώρωση, καψάλισμα των φύλλων, νέκρωση κορυφών και κλαδιών και τελικά θάνατο του φυτού, για την οδηγία άμεσης επικοινωνίας με τις αρμόδιες φυτοϋγειονομικές υπηρεσίες σε περίπτωση υποψίας, και για την κατάταξη της Ελλάδας μαζί με την Ιβηρική Χερσόνησο και την Ιταλία στις χώρες με τον μεγαλύτερο κίνδυνο εξάπλωσης λόγω κλιματικών συνθηκών. Πλήρες κείμενο.
[28] Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας. Xylella fastidiosa, Ενημέρωση υπόχρεων, 7 Φεβρουαρίου 2024. Πηγή για την επίσημη ελληνική διατύπωση «Στη χώρα μας μέχρι σήμερα δεν έχει διαπιστωθεί η παρουσία του επιβλαβούς βακτηρίου καραντίνας X. fastidiosa», για την παραπομπή στον Εκτελεστικό Κανονισμό (ΕΕ) 2020/1201 ως ισχύον πλαίσιο, και για την αναφορά των Philaenus spumarius και Neophilaenus campestris ως των σημαντικότερων φορέων. Σημείωση: το ίδιο έγγραφο αναφέρει ακτίνες 1 και 10 χιλιομέτρων που ανήκουν στην καταργημένη Απόφαση 2015/789 και δεν χρησιμοποιήθηκαν εδώ. Πλήρες κείμενο.
[29] In Apulia Xf infected 21 million olive trees, new estimates suggest. BeXyl Project, ερευνητικό έργο του προγράμματος Horizon Europe. Πηγή για την εκτίμηση της Coldiretti: 21 εκατομμύρια μολυσμένα ελαιόδεντρα σε 8.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, δηλαδή στο 40% της έκτασης της περιφέρειας, με ρυθμό εξάπλωσης περίπου 20 χιλιομέτρων τον χρόνο από το 2013, όταν η προσβεβλημένη έκταση ήταν 80 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Πρόκειται για εκτίμηση οργάνωσης παραγωγών και όχι για επίσημη απογραφή. Πλήρες κείμενο.
[30] The Xf outbreak in Alicante, a talk with Antonio Vicent. BeXyl Project, 31 Μαΐου 2023. Πηγή για τα μεγέθη της ισπανικής εστίας στο Αλικάντε: μολυσμένη περιοχή περίπου 3.000 εκταρίων μέσα σε οριοθετημένη περιοχή σχεδόν 140.000 εκταρίων, εκρίζωση 187.400 αμυγδαλιών σε 2.620 εκτάρια, ανίχνευση αποκλειστικά του τύπου αλληλουχίας ST6 του υποείδους multiplex, και πρώτη ανίχνευση το καλοκαίρι του 2017. Πλήρες κείμενο.
[31] Update of the situation of Xylella fastidiosa in Spain. EPPO Reporting Service αριθ. 05-2022, άρθρο 2022/112. Πηγή για την έκταση της οριοθετημένης περιοχής στο Αλικάντε στα 137.995 εκτάρια με μολυσμένες ζώνες 2.864 εκταρίων τον Μάρτιο του 2022, και για τα 1.306 μολυσμένα φυτά στις Βαλεαρίδες, από τα οποία 746 στη Μαγιόρκα, 346 στην Ίμπιζα και 214 στη Μενόρκα. Πλήρες κείμενο.
[32] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2018/1981 της Επιτροπής, της 13ης Δεκεμβρίου 2018, για την ανανέωση της έγκρισης των δραστικών ουσιών «ενώσεις χαλκού» ως υποψήφιων προς υποκατάσταση. EUR-Lex. Πηγή για το ποιες ενώσεις χαλκού καλύπτονται (υδροξείδιο, οξυχλωριούχος, οξείδιο, βορδιγάλειος πολτός, τριβασικό θειικό), για τον χαρακτηρισμό τους ως υποψήφιων προς υποκατάσταση, για τον περιορισμό των χρήσεων σε συνολική εφαρμογή έως 28 κιλών χαλκού ανά εκτάριο σε διάστημα επτά ετών και για τη δυνατότητα των κρατών μελών να ορίσουν ετήσιο ανώτατο όριο 4 κιλών ανά εκτάριο. Πλήρες κείμενο.
[33] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2026/1421 της Επιτροπής, της 30ής Ιουνίου 2026, για την τροποποίηση του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 540/2011 όσον αφορά την παράταση των περιόδων έγκρισης ορισμένων δραστικών ουσιών. EUR-Lex. Πηγή αποκλειστικά για τις ισχύουσες ημερομηνίες λήξης της έγκρισης δύο πυρεθρινών που χρησιμοποιούνται κατά μυζητικών εντόμων: deltamethrin έως τις 30 Ιουνίου 2028 και lambda-cyhalothrin έως τις 31 Ιανουαρίου 2029. Οι ενώσεις χαλκού δεν περιλαμβάνονται στον κανονισμό αυτό. Πλήρες κείμενο.
[34] The Agricultural Regeneration of Salento (Apulia, Italy) After the Xylella fastidiosa Crisis: Managing the Shocks Through Multi-Criteria Decision-Making Methods. Sustainability 17(19):8812, 2025. Πηγή για τη δεύτερη, ανεξάρτητη διατύπωση της τάξης μεγέθους της καταστροφής («πάνω από 21 εκατομμύρια ελαιόδεντρα, ανάμεσά τους χιλιάδες μνημειακά δένδρα») και για το ότι η ανασυγκρότηση της περιοχής στηρίζεται στην αναφύτευση με ανθεκτικές ποικιλίες, ονομαστικά τις Leccino και FS-17 Favolosa. Πλήρες κείμενο.
[35] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2025/1489 της Επιτροπής, της 24ης Ιουλίου 2025, για την τροποποίηση του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 540/2011 όσον αφορά την παράταση των περιόδων έγκρισης ορισμένων δραστικών ουσιών. EUR-Lex. Πηγή αποκλειστικά για το ότι υπάρχει κανονισμός της 24ης Ιουλίου 2025 που παρατείνει περιόδους έγκρισης δραστικών ουσιών και ότι στις ουσίες τις οποίες αφορά περιλαμβάνονται οι ενώσεις χαλκού. Ο πίνακας του παραρτήματος με τις νέες ημερομηνίες δεν ήταν αναγνώσιμος κατά την ανάκτηση, οπότε καμία συγκεκριμένη ημερομηνία λήξης δεν αποδίδεται εδώ στην πηγή αυτή. Μεταδεδομένα της πράξης.

Αποποίηση ευθύνης Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δεν υποκαθιστά την επιτόπια γεωπονική εκτίμηση ούτε συνιστά συνταγή εφαρμογής φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Το Xylella fastidiosa είναι ενωσιακός επιβλαβής οργανισμός καραντίνας: η διάγνωση, η αναγγελία και κάθε μέτρο αντιμετώπισης ανήκουν αποκλειστικά στην αρμόδια αρχή. Οι εγκρίσεις των δραστικών ουσιών, οι δόσεις και οι χρόνοι αναμονής μεταβάλλονται και διαφέρουν ανά χώρα και καλλιέργεια· ισχύουν πάντοτε οι οδηγίες της ετικέτας και οι εθνικές εγκρίσεις. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για τη χρήση των παραπάνω πληροφοριών.