Οι Ιώσεις που προσβάλουν τη κερασιά στην Ελλάδα

Φύλλα κερασιάς με νεκρωτικές κηλίδες από ίωση

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Η κερασιά (Prunus avium L.) είναι ένα είδος το οποίο προσβάλλεται από πλήθος ιώσεων. Μερικές από τις ιώσεις αυτές είναι καταστροφικές για την καλλιέργεια, ενώ κάποιες άλλες είναι είτε παροδικές ως προς τα συμπτώματα, είτε προκαλούν ζημιές χαμηλής οικονομικής σημασίας. Οι ιοί δεν θεραπεύονται. Άπαξ και ένα φυτό μολυνθεί, τότε θα φέρει τον ιό σε όλη του τη ζωή.

Περιεχόμενα

Τι πρέπει να ξέρουμε πριν από όλα
Πώς μεταδίδονται — οι πέντε δρόμοι
PNRSV — Ιός της νεκρωτικής δακτυλίωσης
PDV — Ιός του νανισμού των πυρηνοκάρπων
Η συνέργεια PNRSV + PDV
Η ομάδα «rusty mottle»: CNRMV, CRMV, CGRMV
Η μικροκαρπία: LChV-1 και LChV-2
ACLSV, CVA και οι «σιωπηλοί»
Cherry rasp leaf virus
Τι έχει βρεθεί στην Ελλάδα
Διάγνωση — πότε, τι και πώς δειγματίζουμε
Τι κάνουμε στην πράξη
Πηγές

1. Τι πρέπει να ξέρουμε πριν από όλα

Σύμφωνα με τους Χατζηχαρίση και Καζαντζή, με τα έντομα μεταφέρονται δύο ιώσεις. Ωστόσο, οι συνήθεις τρόποι μετάδοσης είναι με το πολλαπλασιαστικό υλικό, τη γύρη και το κλάδεμα. Τα συμπτώματα των ιώσεων δεν εμφανίζονται κάθε χρόνο με την ίδια συχνότητα και ένταση. Η κάθε ποικιλία κερασιάς έχει διαφορετική ευαισθησία στις διάφορες ιώσεις.

Τρία πράγματα που κάνουν τις ιώσεις διαφορετικές από κάθε άλλη ασθένεια

Δεν υπάρχει θεραπεία, ούτε καν συγκράτηση. Δεν υπάρχει ψεκασμός που να σκοτώνει έναν ιό μέσα στο δένδρο. Ο ιός πολλαπλασιάζεται μέσα στα κύτταρα του ίδιου του φυτού, χρησιμοποιώντας τους δικούς του μηχανισμούς. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να ελέγξουμε πώς μπαίνει και πώς εξαπλώνεται.
Η μόλυνση είναι συστημική και μόνιμη. Ο ιός δεν μένει σε ένα κλαδί. Μεταφέρεται μέσω του φλοιώματος σε ολόκληρο το δένδρο, συμπεριλαμβανομένων των ριζών. Το κλάδεμα του συμπτωματικού κλαδιού δεν αφαιρεί τον ιό.
Η απουσία συμπτωμάτων δεν σημαίνει απουσία ιού. Πολλά μολυσμένα δένδρα είναι λανθάνοντα — δεν δείχνουν τίποτα, αλλά είναι πηγή μολύσματος για τα γειτονικά και για κάθε εμβόλιο που θα παρθεί από αυτά.

Το πρακτικό συμπέρασμα: η μάχη κερδίζεται ή χάνεται τη στιγμή της φύτευσης, με την επιλογή του πολλαπλασιαστικού υλικού. Ό,τι γίνει μετά είναι διαχείριση ζημιάς.

Προσοχή στις συντομογραφίες — μοιάζουν και μπερδεύονται

Στη βιβλιογραφία της κερασιάς κυκλοφορούν δεκάδες ακρωνύμια που διαφέρουν σε ένα γράμμα. Τρία ζευγάρια που προκαλούν συστηματικά σύγχυση:

CRMV (Cherry rusty mottle virus) και CMV (Cucumber mosaic virus) — δεν έχουν καμία σχέση μεταξύ τους. Το CMV είναι ιός των κηπευτικών.
PDV = Prune dwarf virus. Το σωστό όνομα είναι «Prune», όχι «Prunus» — προέρχεται από το δαμάσκηνο, όπου περιγράφηκε πρώτη φορά.
ACLSV = Apple chlorotic leaf spot virus. Γράφεται με τέσσερα γράμματα, χωρίς H.

2. Πώς μεταδίδονται — οι πέντε δρόμοι

Κάθε ιός χρησιμοποιεί έναν ή περισσότερους από τους παρακάτω δρόμους. Το ποιος δρόμος ισχύει καθορίζει και το τι μέτρο έχει νόημα να πάρουμε.

Δρόμος	Πώς λειτουργεί και ποιους ιούς αφορά
Πολλαπλασιαστικό υλικό	Ο κύριος δρόμος για όλους τους ιούς χωρίς εξαίρεση. Μολυσμένο υποκείμενο, μολυσμένο εμβόλιο ή μολυσμένο μοσχεύμα μεταφέρουν τον ιό σε κάθε νέο δένδρο.
Γύρη	Ο ιός βρίσκεται μέσα ή επάνω στον κόκκο της γύρης και περνά στο δένδρο-δέκτη κατά την επικονίαση. Αφορά κυρίως τους ιλαρϊούς PNRSV και PDV, καθώς και το CLRV. Είναι ο λόγος που η ίωση εξαπλώνεται μέσα στον κερασεώνα ακόμη και χωρίς κανένα κλάδεμα.
Σπόρος	Οι PNRSV και PDV μεταδίδονται και με τον σπόρο. Έχει σημασία όπου παράγονται σπορόφυτα υποκειμένων.
Έντομα-φορείς	Οι θρίπες μεταφέρουν μολυσμένη γύρη και έτσι διευκολύνουν τη διάδοση των ιλαρϊών. Οι ψευδόκοκκοι είναι πραγματικοί φορείς του LChV-2.
Νηματώδεις	Οι νηματώδεις του γένους Xiphinema μεταδίδουν το CRLV από ρίζα σε ρίζα. Γι' αυτό η προσβολή εμφανίζεται σε κυκλικές εστίες που μεγαλώνουν ακτινικά.

Το κλάδεμα δεν είναι ισοδύναμο για όλους τους ιούς Οι ιοί των πυρηνοκάρπων δεν μεταδίδονται όλοι εξίσου εύκολα με τα εργαλεία. Η μετάδοση με μηχανικά μέσα απαιτεί ο ιός να είναι σταθερός έξω από το κύτταρο και να βρίσκεται σε υψηλό τίτλο στους ιστούς που κόβονται. Στην πράξη, ο κίνδυνος από το κλαδευτήρι είναι υπαρκτός αλλά σαφώς μικρότερος από τον κίνδυνο του μολυσμένου εμβολίου. Αυτό δεν σημαίνει ότι απολυμαίνουμε λιγότερο — σημαίνει ότι δεν πρέπει να νιώθουμε ασφαλείς επειδή απολυμαίνουμε.

3. PNRSV — Prunus necrotic ringspot virus, Ιός της Νεκρωτικής Δακτυλίωσης

Είναι ο σημαντικότερος ιός των πυρηνοκάρπων, ενώ είναι εξαπλωμένος σε όλο τον πλανήτη. Προκαλεί μερικό νανισμό στο δένδρο, ενώ το σημαντικότερο σύμπτωμα είναι οι νεκρωτικές κηλίδες στα φύλλα, σαν τρύπες από σκάγια.

Τα συμπτώματά του εύκολα μπερδεύονται με συμπτώματα από κορύνεο, από το βακτήριο Pseudomonas syringae pv. morsprunorum, ή από τον ιό του νανισμού (PDV). Ο ιός μεταφέρεται με το πολλαπλασιαστικό υλικό, τα μηχανικά μέσα (κλάδεμα) και με τη γύρη.

Η ταυτότητα του ιού και ο μηχανισμός της διασποράς

Ο PNRSV ανήκει στο γένος Ilarvirus, οικογένεια Bromoviridae. Το αρκτικόλεξο ilar σημαίνει «isometric labile ringspot» — ισομετρικά, ασταθή σωματίδια που δίνουν δακτυλιωτές κηλίδες. Η αστάθεια των σωματιδίων είναι σημαντική στην πράξη: εξηγεί γιατί ο ιός δεν μεταδίδεται εύκολα με απλή μηχανική επαφή αλλά μεταδίδεται εξαιρετικά αποτελεσματικά μέσω της γύρης, όπου βρίσκεται προστατευμένος.

Ο ρόλος των θρίπων. Ο PNRSV δεν έχει έντομο-φορέα με τη στενή έννοια. Οι θρίπες όμως τρέφονται με τη γύρη μολυσμένων δένδρων και τη μεταφέρουν στα άνθη υγιών δένδρων, λειτουργώντας ως μεταφορείς μολυσμένης γύρης. Αυτή είναι η τεκμηριωμένη διαδρομή. Η μετάδοση με ακάρεα ή με νηματώδεις δεν έχει τεκμηριωθεί για τον PNRSV και δεν πρέπει να αναφέρεται ως πιθανή.

Πόσο κοστίζει — και γιατί η ζημιά είναι διπλή

Στη γλυκιά κερασιά ο PNRSV μόνος του ευθύνεται για απώλειες παραγωγής έως 15%. Ο αριθμός φαίνεται μέτριος, αλλά υποεκτιμά την πραγματική ζημιά για δύο λόγους.

Πρώτον, ο ιός βλάπτει την ίδια τη γύρη. Πειραματικά δεδομένα σε πυρηνόκαρπα δείχνουν ότι η μόλυνση με PNRSV και PDV επηρεάζει την υγεία της γύρης — δηλαδή το μολυσμένο δένδρο δεν είναι μόνο λιγότερο παραγωγικό, είναι και χειρότερος επικονιαστής για τα γειτονικά του.

Δεύτερον, σπάνια βρίσκεται μόνος του. Ο PNRSV συνυπάρχει πολύ συχνά με τον PDV, και τότε η εικόνα αλλάζει ριζικά — το βλέπουμε στο κεφάλαιο 5.

Φύλλα κερασιάς με νεκρωτικές κηλίδες τύπου shot-hole από PNRSV — Εικόνες 1–3. Φύλλα κερασιάς με ήπια συμπτώματα της ίωσης που προκαλείται από τον ιό της νεκρωτικής δακτυλίωσης. Οι νεκρωτικοί ιστοί αποκολλώνται και αφήνουν διατρήσεις που θυμίζουν κορύνεο.

Νεκρωτικές κηλίδες σε φύλλο κερασιάς — Εικόνες 1–3. Φύλλα κερασιάς με ήπια συμπτώματα της ίωσης που προκαλείται από τον ιό της νεκρωτικής δακτυλίωσης. Οι νεκρωτικοί ιστοί αποκολλώνται και αφήνουν διατρήσεις που θυμίζουν κορύνεο.

Καρποί κερασιάς με συμπτώματα PNRSV — Εικόνα 4. Καρποί κερασιάς με συμπτώματα από τον ιό της νεκρωτικής δακτυλίωσης.

Διαφορική διάγνωση: PNRSV ή κορύνεο;

Η σύγχυση με το κορύνεο (Wilsonomyces carpophilus) είναι το συχνότερο λάθος στο χωράφι. Τέσσερα σημεία που ξεχωρίζουν:

Κατανομή στο δένδρο. Το κορύνεο δίνει κηλίδες όπου έμεινε νερό — άρα άνισα, με προτίμηση στα κάτω και εσωτερικά φύλλα. Ο ιός δίνει συμπτώματα ομοιόμορφα σε όλο το δένδρο, επειδή βρίσκεται παντού.
Κατανομή στον κερασεώνα. Το κορύνεο ακολουθεί τις βροχές και εμφανίζεται σε όλα τα δένδρα. Ο ιός εμφανίζεται σε συγκεκριμένα δένδρα, τα ίδια κάθε χρόνο.
Δακτύλιος. Η κηλίδα του κορύνεου έχει συχνά κοκκινωπή ζώνη γύρω της. Η ιολογική κηλίδα δίνει χλωρωτικούς δακτυλίους ή γραμμικά σχέδια, ιδίως στα φύλλα της άνοιξης.
Εποχικότητα. Τα συμπτώματα του ιού είναι εντονότερα στην πρώτη ανοιξιάτικη βλάστηση και συχνά «σβήνουν» στη θερινή βλάστηση. Το κορύνεο ακολουθεί την υγρασία, όχι τη βλάστηση.

4. PDV — Prune dwarf virus, Ιός του Νανισμού των Πυρηνοκάρπων

Ο ιός είναι σημαντικότατος, καθώς προκαλεί νανισμό και μείωση παραγωγής στα δένδρα της κερασιάς, της ροδακινιάς, της δαμασκηνιάς και της βερικοκιάς. Τα βασικά συμπτώματα είναι η μείωση της παραγωγικότητας, οι μεταχρωματισμοί στο φύλλο και τα κοντά μεσογονάτια διαστήματα. Ο ιός μεταδίδεται με το πολλαπλασιαστικό υλικό και τη γύρη, ενώ δεν έχει ζωικό φορέα. Ίσως ο σημαντικότερος ιός της κερασιάς στην Ελλάδα και στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Γιατί τα μεσογονάτια κονταίνουν Ο PDV ανήκει και αυτός στους ιλαρϊούς (Ilarvirus, Bromoviridae), όπως ο PNRSV, και μοιράζεται μαζί του τους ίδιους δρόμους μετάδοσης: γύρη, σπόρο και εμβολιασμό. Το χαρακτηριστικό του σύμπτωμα — τα κοντά μεσογονάτια — δεν είναι απλή «καχεξία». Ο ιός παρεμβαίνει στην ανάπτυξη του βλαστού και το δένδρο παράγει βλάστηση μικρότερου μήκους με τον ίδιο αριθμό οφθαλμών. Το πρακτικό αποτέλεσμα είναι μικρότερη επιφάνεια φυλλώματος ανά δένδρο, άρα λιγότεροι υδατάνθρακες, άρα μικρότεροι καρποί — ακόμη και όταν το φορτίο ανθέων φαίνεται κανονικό.

Δένδρο κερασιάς με συμπτώματα νανισμού από PDV — Εικόνες 5–11. Δένδρο με έντονα συμπτώματα της ίωσης του Νανισμού των Πυρηνοκάρπων (PDV). Διακρίνονται τα κοντά μεσογονάτια διαστήματα και οι μεταχρωματισμοί του φυλλώματος.

Κοντά μεσογονάτια διαστήματα σε βλαστό κερασιάς — Εικόνες 5–11. Δένδρο με έντονα συμπτώματα της ίωσης του Νανισμού των Πυρηνοκάρπων (PDV). Διακρίνονται τα κοντά μεσογονάτια διαστήματα και οι μεταχρωματισμοί του φυλλώματος.

5. Η συνέργεια PNRSV + PDV

Οι δύο ιλαρϊοί βρίσκονται τόσο συχνά μαζί που η μεικτή μόλυνση θεωρείται ξεχωριστή οντότητα. Πολλές φορές ένα δένδρο μπορεί να έχει προσβληθεί με παραπάνω από μία ιώσεις.

Ένα συν ένα δεν κάνει δύο — κάνει πολύ περισσότερα

Η μεικτή μόλυνση PNRSV και PDV δεν αθροίζει απλώς τις δύο ζημιές. Στη ροδακινιά ο συνδυασμός τους έχει περιγραφεί ως ξεχωριστή ασθένεια, το peach stunt disease, με απώλειες παραγωγής που φτάνουν το 55% — τη στιγμή που ο καθένας τους χωριστά μένει σε πολύ χαμηλότερα επίπεδα.

Στην κερασιά, οι δύο ιοί μαζί έχουν συνδεθεί με απώλειες της τάξης του 18–30%. Στη βυσσινιά η μεικτή μόλυνση είναι γνωστή ως «κιτρίνισμα της βυσσινιάς» και προκαλεί έντονη φυλλόπτωση με πλήρη γύμνωση των εσωτερικών τμημάτων της κόμης.

Συμπτώματα ταυτόχρονης μόλυνσης PNRSV και PDV σε κερασιά — Εικόνα 12. Διάφορα συμπτώματα σε φύλλα και καρπούς κερασιάς με ταυτόχρονη προσβολή από τους ιούς PNRSV, PDV, CVA, CGRMV και LChV-2. **(Α)** Τύπος Ι: καθυστερημένη ανθοφορία· οι καρποί καταφέρνουν να ωριμάσουν, όντας όμως μικρότεροι, πιο σκούροι όσο είναι άγουροι και ασύμμετροι. **(Β)** Τύπος ΙΙ: καθυστερημένη άνθιση που ακολουθείται από έντονη καρπόπτωση. *Πηγή: Zong, X. et al. (2015), Journal of Plant Pathology 97:61–68.*

Συγκριτικά συμπτώματα ιώσεων σε φύλλα κερασιάς — Εικόνα 13. Α. Χλώρωση εξαιτίας προσβολής από τον ιό του νανισμού PDV. Β. Χλώρωση και κυκλικές νεκρωτικές κηλίδες λόγω προσβολής από τον ιό της νεκρωτικής δακτυλίωσης PNRSV. C. Νεκρωτικές κοκκινωπές κηλίδες και χλωρώσεις μετά από προσβολή από τον ιό της χλώρωσης της μηλιάς ACLSV σε φύλλο κερασιάς. D. Γενική μεσονεύρια χλώρωση λόγω συνδυαστικής προσβολής από PDV και PNRSV. *Πηγή: Sánchez, R.P. et al. (2015), Scientia Agricola 72(1):83–86.*

6. Η ομάδα «rusty mottle»: CNRMV, CRMV και CGRMV

Ο CNRMV (Cherry necrotic rusty mottle virus, Ιός της Καφετιάς Στιγμάτωσης των Φύλλων) και ο CRMV (Cherry rusty mottle virus) επίσημα δεν έχουν αναφερθεί στη χώρα μας· ωστόσο, με τη συνεχή εισαγωγή φυτών από το εξωτερικό είναι πιθανό να έχουν εισέλθει.

Ο CRMV προκαλεί χλωρωτικές κηλίδες και δακτυλίους στα φύλλα, ενώ ο CNRMV προκαλεί και νεκρωτικές κηλίδες που αποκολλώνται από το φύλλο δημιουργώντας τρύπες, παρόμοιες με αυτές από κορύνεο αλλά και από τον ιό της νεκρωτικής δακτυλίωσης. Προς την ωρίμανση των καρπών, τα φύλλα εμφανίζουν και άλλους διάφορους χρωματισμούς, συνήθως κόκκινους και καφέ. Οι καρποί μεγαλώνουν και ωριμάζουν ανομοιόμορφα. Σημαντική φυλλόπτωση σημειώνεται συνήθως στην αρχή του καλοκαιριού.

Γιατί οι τρεις αυτοί ιοί εξετάζονται μαζί

Οι CNRMV, CRMV και CGRMV (Cherry green ring mottle virus) δεν είναι απλώς «παρόμοιοι». Ανήκουν στο ίδιο γένος, το Robigovirus, οικογένεια Betaflexiviridae. Το γένος αυτό ορίστηκε και έγινε δεκτό από τη Διεθνή Επιτροπή Ταξινόμησης των Ιών (ICTV) το 2016, ύστερα από γονιδιωματική ανάλυση που έδειξε ότι οι ιοί της ομάδας «rusty mottle» της κερασιάς σχηματίζουν τέσσερις διακριτές φυλογενετικές ομάδες.

Το όνομα προέρχεται από το λατινικό robigo, που σημαίνει σκουριά — από τα χαρακτηριστικά συμπτώματα σκουριασμένης στιγμάτωσης. Αν ψάχνετε βιβλιογραφία πριν από το 2016, θα τους βρείτε ταξινομημένους αλλού ή καθόλου.

Η φυλλόπτωση του Ιουνίου είναι διαγνωστικό σημείο Η έντονη φυλλόπτωση στην αρχή του καλοκαιριού, χωρίς να προηγηθεί μυκητολογική προσβολή, είναι από τα πιο χρήσιμα σημάδια για τους ιούς της ομάδας rusty mottle. Τη διακρίνουμε από την αποφύλλωση του κυλινδροσπορίου γιατί: (α) εμφανίζεται νωρίτερα, τον Ιούνιο και όχι τον Αύγουστο, (β) τα φύλλα που πέφτουν έχουν πρώτα πάρει κόκκινες και καφέ αποχρώσεις αντί για κίτρινο, και (γ) αφορά συγκεκριμένα δένδρα και όχι όλο το τεμάχιο.

Συγκριτικά φύλλα κερασιάς με CNRMV και CRMV — Εικόνα 14. Αριστερά φύλλα κερασιάς με συμπτώματα προσβολής από CNRMV — το τέταρτο φύλλο είναι από υγιές δένδρο. Δεξιά φύλλα κερασιάς με συμπτώματα προσβολής από CRMV — το τέταρτο φύλλο είναι από υγιές δένδρο. *Πηγή: Rott, M. & Jelkmann, W. (2011), «Cherry necrotic rusty mottle and cherry rusty mottle viruses», στο Virus and Virus-Like Diseases of Pome and Stone Fruits, κεφ. 26.*

Συμπτώματα necrotic rusty mottle — Εικόνες 15–16. Καρποί κερασιάς με ανομοιόμορφη ωρίμανση, εικόνα συμβατή με προσβολή από τους ιούς CNRMV και CGRMV. Σπανιότερα τα ίδια συμπτώματα εμφανίζονται και στην ίωση του νανισμού (PDV).

Εικόνες 15–16. Καρποί κερασιάς με ανομοιόμορφη ωρίμανση, εικόνα συμβατή με προσβολή από τους ιούς CNRMV και CGRMV. Σπανιότερα τα ίδια συμπτώματα εμφανίζονται και στην ίωση του νανισμού (PDV).

Φύλλα κερασιάς με συμπτώματα CNRMV — Εικόνες 17–18. Φύλλα κερασιάς με συμπτώματα συμβατά με προσβολή από τον ιό CNRMV. Στο ίδιο φυτό έχει εντοπισθεί εργαστηριακά ο *Prune dwarf virus*. Η ταυτοποίηση του CNRMV στηρίζεται σε μακροσκοπική εκτίμηση και όχι σε εργαστηριακή επιβεβαίωση.

Φύλλωμα κερασιάς με στιγμάτωση — Εικόνες 17–18. Φύλλα κερασιάς με συμπτώματα συμβατά με προσβολή από τον ιό CNRMV. Στο ίδιο φυτό έχει εντοπισθεί εργαστηριακά ο *Prune dwarf virus*. Η ταυτοποίηση του CNRMV στηρίζεται σε μακροσκοπική εκτίμηση και όχι σε εργαστηριακή επιβεβαίωση.

7. Η μικροκαρπία: LChV-1 και LChV-2

Ο LChV-1 (Little cherry virus 1) εμφανίσθηκε πρώτη φορά στη Βρετανική Κολομβία το 1933· είναι πιθανόν να πέρασε στη χώρα μας με πολλαπλασιαστικό υλικό από καναδέζικες ποικιλίες. Προκαλεί εκτεταμένη μικροκαρπία: οι καρποί είναι άνοστοι και χαμηλής ποιότητας. Στα φύλλα προκαλεί κίτρινους μεταχρωματισμούς αργά το καλοκαίρι, ενώ μερικά φύλλα αποκτούν και κόκκινο χρώμα. Είναι πιθανό να εμφανισθεί και ελαφριά συστροφή του φύλλου προς τα πάνω.

Δύο διαφορετικοί ιοί, δύο εντελώς διαφορετικές στρατηγικές αντιμετώπισης

Η ασθένεια της μικροκαρπίας δεν οφείλεται σε έναν ιό αλλά σε δύο, που ανήκουν σε διαφορετικά γένη της οικογένειας Closteroviridae. Η διάκριση δεν είναι ακαδημαϊκή — αλλάζει ριζικά το τι πρέπει να κάνει ο παραγωγός.

LChV-1, γένος Velarivirus. Μεταδίδεται μόνο με τον εμβολιασμό και το μολυσμένο πολλαπλασιαστικό υλικό. Δεν έχει ταυτοποιηθεί κανένας φορέας. Πρακτικά: αν το κτήμα έχει LChV-1, η ασθένεια δεν εξαπλώνεται μόνη της από δένδρο σε δένδρο. Ήρθε με τα δενδρύλλια.
LChV-2, γένος Ampelovirus. Μεταδίδεται από τουλάχιστον δύο είδη ψευδόκοκκων (Hemiptera, Pseudococcidae): τον ψευδόκοκκο της μηλιάς (Phenacoccus aceris) και τον ψευδόκοκκο του αμπελιού (Pseudococcus maritimus). Πρακτικά: εδώ η ασθένεια εξαπλώνεται ενεργά μέσα στον κερασεώνα και ο έλεγχος των ψευδόκοκκων γίνεται μέτρο φυτοϋγείας, όχι απλή εντομολογική λεπτομέρεια.

Το συμπέρασμα για το χωράφι: αν διαπιστωθεί μικροκαρπία, το πρώτο ερώτημα προς το εργαστήριο πρέπει να είναι ποιος από τους δύο. Στον LChV-1 αρκεί η εκρίζωση των προσβεβλημένων και η αντικατάσταση με πιστοποιημένο υλικό. Στον LChV-2 χρειάζεται επιπλέον συστηματική παρακολούθηση και καταπολέμηση των ψευδόκοκκων, αλλιώς τα νέα δένδρα θα μολυνθούν ξανά.

Προσοχή: υπάρχει και τρίτος «ένοχος» που δεν είναι ιός Τα ίδια ακριβώς συμπτώματα — μικροί, άνοστοι, ανομοιόμορφα ωριμασμένοι καρποί με πρόωρο κοκκίνισμα του φυλλώματος — τα δίνει και το φυτόπλασμα της ασθένειας Χ («Candidatus Phytoplasma pruni», γνωστό ως X-disease ή Western X). Το φυτόπλασμα δεν είναι ιός αλλά βακτήριο χωρίς κυτταρικό τοίχωμα, μεταδίδεται από τζιτζικάκια και δεν ανιχνεύεται με τις εξετάσεις για τους ιούς της μικροκαρπίας. Διεθνώς οι τρεις αυτοί παράγοντες εξετάζονται μαζί ως το «σύμπλοκο της μικροκαρπίας». Όταν στέλνετε δείγμα, ζητήστε ρητά να ελεγχθεί και το φυτόπλασμα — αλλιώς ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν σημαίνει τίποτα.

Φύλλα κερασιάς με συμπτώματα LChV-1 — Εικόνες 19–21. Συμπτώματα *Little cherry virus 1* σε φύλλα και καρπούς κερασιάς.

Καρποί κερασιάς με μικροκαρπία — Εικόνες 19–21. Συμπτώματα *Little cherry virus 1* σε φύλλα και καρπούς κερασιάς.

Μικροκαρπία σε ποικιλία Early Lory — Εικόνες 22–23. Συμπτώματα μικροκαρπίας στην ποικιλία Early Lory λόγω LChV-2.

Καρποί Early Lory με μικροκαρπία από LChV-2 — Εικόνες 22–23. Συμπτώματα μικροκαρπίας στην ποικιλία Early Lory λόγω LChV-2.

Φύλλα κερασιάς με επιβεβαιωμένη προσβολή LChV-2 — Εικόνα 24. Φύλλα κερασιάς με επιβεβαιωμένη προσβολή από *Little cherry virus 2*. *Πηγή: Agriculture Victoria, «Managing little cherry virus».*

Σύγκριση καρπών από προσβεβλημένο και υγιές δένδρο — Εικόνα 25. Καρποί κερασιάς από προσβεβλημένο (αριστερά) και υγιές (δεξιά) δένδρο με τον ιό LChV-2. *Πηγή: Washington State University, Tree Fruit — Little Cherry Disease.*

8. ACLSV, CVA και οι «σιωπηλοί»

Μια ολόκληρη ομάδα ιών της κερασιάς σπανίως δίνει από μόνη της εντυπωσιακά συμπτώματα. Αυτό δεν τους κάνει αθώους — τους κάνει δύσκολους.

ACLSV — Apple chlorotic leaf spot virus

Γένος Trichovirus, οικογένεια Betaflexiviridae. Παρά το όνομά του, δεν είναι ιός μόνο της μηλιάς: προσβάλλει ευρύτατα τα πυρηνόκαρπα. Στην κερασιά είναι συχνά λανθάνων — το δένδρο τον φέρει χωρίς εμφανές σύμπτωμα.

Η σημασία του φαίνεται στις μεικτές μολύνσεις: μαζί με PDV και PNRSV συμμετέχει στις πιο βαριές εικόνες χλώρωσης και νέκρωσης του φυλλώματος. Είναι επίσης ένας από τους ιούς που ελέγχονται υποχρεωτικά στο πιστοποιημένο πολλαπλασιαστικό υλικό.

CVA — Cherry virus A

Γένος Capillovirus, οικογένεια Betaflexiviridae. Είναι από τους πιο διαδεδομένους ιούς της κερασιάς παγκοσμίως και θεωρείται σε μεγάλο βαθμό λανθάνων: μόνος του συνήθως δεν δίνει οικονομικά σημαντικά συμπτώματα.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν συνυπάρχει με άλλους. Έχει τεκμηριωθεί ότι η συνδυαστική μόλυνση CVA με LChV-1 ή LChV-2 δίνει καρούλιασμα, παραμόρφωση και μεταχρωματισμό του φυλλώματος — συμπτώματα που κανένας από τους δύο δεν θα έδινε μόνος του στον ίδιο βαθμό.

Συμπτώματα συνδυαστικών μολύνσεων CVA και LChV — Εικόνα 26. Α. Καρούλιασμα και παραμόρφωση των φύλλων εξαιτίας συνδυαστικής μόλυνσης από CVA και LChV-2. Β. Μεταχρωματισμός του φυλλώματος λόγω συνδυαστικής μόλυνσης από CVA και LChV-1. C. Μόλυνση μόνο από CVA. *Πηγή: Park, C.Y. et al. (2018), Research in Plant Disease 24(3):233–236.*

Καρποί κερασιάς με προσβολή από ACLSV — Εικόνες 27–29. Καρποί κερασιάς με προσβολή από την ίωση *Apple chlorotic leaf spot virus* (ACLSV).

Καρπός κερασιάς με παραμόρφωση — Εικόνες 27–29. Καρποί κερασιάς με προσβολή από την ίωση *Apple chlorotic leaf spot virus* (ACLSV).

9. Cherry rasp leaf virus (CRLV)

Ο ιός αυτός ξεχωρίζει από όλους τους προηγούμενους για έναν λόγο: είναι ο μόνος που μεταδίδεται μέσα από το έδαφος.

Ο ιός που κινείται με τους νηματώδεις

Ο CRLV ανήκει στο γένος Cheravirus, οικογένεια Secoviridae, τάξη Picornavirales. Μεταδίδεται με τον εμβολιασμό, αλλά κυρίως με τους νηματώδεις-στιλέτα του γένους Xiphinema — συγκεκριμένα τα X. americanum sensu stricto, X. californicum και X. rivesi.

Γιατί αυτό είναι σημαντικό στη διάγνωση: όπως συμβαίνει με όλες τις ιώσεις που μεταδίδονται με νηματώδεις, τα συμπτώματα δεν εμφανίζονται διάσπαρτα αλλά σε εντοπισμένες εστίες μέσα στο τεμάχιο, οι οποίες μεγαλώνουν ακτινικά, σε σχήμα κύκλου, χρόνο με τον χρόνο. Αν βλέπετε μια «κηλίδα» άρρωστων δένδρων που κάθε χρόνο μεγαλώνει προς τα έξω, το έδαφος είναι ύποπτο — και η αναλυτική εξέταση πρέπει να περιλάβει και δείγμα εδάφους για νηματώδεις.

Φύλλο κερασιάς με συμπτώματα Cherry rasp leaf virus — Εικόνες 30–31. Συμπτώματα *Cherry rasp leaf virus*. Το χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι οι εκβλαστήσεις («ρινίσματα») στην κάτω επιφάνεια του φύλλου, από τις οποίες πήρε και το όνομά του.

Εκβλαστήσεις στην κάτω επιφάνεια φύλλου κερασιάς — Εικόνες 30–31. Συμπτώματα *Cherry rasp leaf virus*. Το χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι οι εκβλαστήσεις («ρινίσματα») στην κάτω επιφάνεια του φύλλου, από τις οποίες πήρε και το όνομά του.

10. Τι έχει βρεθεί στην Ελλάδα

Η χώρα μας βρίσκεται στην 7η θέση παγκοσμίως στην παραγωγή κερασιού, με περίπου 81.600 τόνους από 16.100 εκτάρια κατά το έτος 2019. Παρά το μέγεθος της καλλιέργειας, οι συστηματικές ιολογικές καταγραφές παραμένουν λίγες.

Δύο πρόσφατα ελληνικά ευρήματα που αλλάζουν την εικόνα

1. Ο ιός CLV-1 είναι ήδη εδώ, και μάλιστα ευρέως. Ανάλυση δειγμάτων από οκτώ δένδρα κερασιάς της Βόρειας Ελλάδας με αλληλούχιση υψηλής απόδοσης αποκάλυψε την παρουσία αποκλινόντων στελεχών του cherry latent virus 1 (CLV-1), ενός τριχοϊού που είχε πρωτοεντοπιστεί σε δείγμα κερασιάς εισαγόμενο στις ΗΠΑ από τη Γεωργία. Μικρής κλίμακας έρευνα που ακολούθησε επιβεβαίωσε την παρουσία του CLV-1 σε 47 από τα 151 δείγματα κερασιάς που εξετάστηκαν — δηλαδή σε περίπου ένα στα τρία.

Τα ελληνικά στελέχη ήταν μεταξύ τους 94,8–98,6% όμοια, αλλά μόλις 81,7–82,4% όμοια με το αρχικό στέλεχος από τη Γεωργία. Αποτελούν δηλαδή μια ξεχωριστή, ελληνική ομάδα στελεχών. Το εύρημα έχει και πρακτική συνέπεια: τα διαγνωστικά πρωτόκολλα που σχεδιάστηκαν με βάση το γεωργιανό στέλεχος ενδέχεται να μην ανιχνεύουν τα ελληνικά.

2. Νέες καταγραφές συνεχίζουν να προκύπτουν. Το 2020 δημοσιεύθηκε η πρώτη αναφορά του cherry virus Turkey σε κερασιά στην Ελλάδα. Η εικόνα δηλαδή δεν είναι κλειστή — κάθε φορά που εφαρμόζεται σύγχρονη αλληλούχιση σε ελληνικά δείγματα, εντοπίζεται κάτι που δεν γνωρίζαμε ότι υπάρχει.

Οι CNRMV και CRMV, όπως αναφέρθηκε, δεν έχουν επίσημα καταγραφεί στη χώρα μας. Δεδομένης όμως της συνεχούς εισαγωγής πολλαπλασιαστικού υλικού, η απουσία επίσημης καταγραφής δεν ισοδυναμεί με απουσία του παθογόνου — ισοδυναμεί με απουσία συστηματικού ελέγχου. Οι φωτογραφίες του κεφαλαίου 6 δείχνουν συμπτώματα συμβατά με την ομάδα rusty mottle σε ελληνικούς κερασεώνες· η επίσημη καταγραφή ενός παθογόνου απαιτεί μοριακή ταυτοποίηση και δημοσίευση, κάτι που δεν έχει γίνει.

11. Διάγνωση — πότε, τι και πώς δειγματίζουμε

Τα παραπάνω συμπεράσματα οφείλονται σε μακροσκοπική παρακολούθηση των προσβεβλημένων φυτών σε βάθος τριετίας, καθώς και σε σύγκριση των συμπτωμάτων με αυτά της βιβλιογραφίας. Η διάγνωση των ιώσεων με ασφάλεια γίνεται μόνον μέσω των αναγνωρισμένων εργαστηρίων της χώρας.

Γιατί ένα αρνητικό αποτέλεσμα μπορεί να είναι λάθος

Οι ιοί των πυρηνοκάρπων έχουν άνιση κατανομή μέσα στο δένδρο και έντονη εποχική διακύμανση του τίτλου τους. Ένα κλαδί μπορεί να έχει υψηλό φορτίο και το διπλανό ελάχιστο. Αν το δείγμα ληφθεί λάθος εποχή ή από λάθος ιστό, το εργαστήριο θα απαντήσει «αρνητικό» για ένα δένδρο που είναι μολυσμένο.

Πότε: η άνοιξη είναι η καλύτερη εποχή του έτους για την ανίχνευση των ιών της κερασιάς.
Τι ιστό: τα καταλληλότερα δείγματα είναι πέταλα, ολόκληρα άνθη, οφθαλμοί σε ενεργό ανάπτυξη και νεαροί βλαστοί. Τα ώριμα καλοκαιρινά φύλλα είναι η χειρότερη επιλογή.
Από πού: από πολλά σημεία του ίδιου δένδρου και όχι από ένα κλαδί, ώστε να αντισταθμιστεί η άνιση κατανομή.

Ως προς τη μέθοδο: η κλασική ELISA είναι φθηνή αλλά σαφώς λιγότερο ευαίσθητη. Για τον PNRSV στα φύλλα, η μέθοδος ανοσοσύλληψης με ένθετη PCR (IC-RT-PCR / nested PCR) βελτίωσε την ανίχνευση κατά τρεις τάξεις μεγέθους σε σύγκριση με την DAS-ELISA. Όπου το αποτέλεσμα έχει βαρύτητα — μητρικά δένδρα, φυτώρια, αγορά υλικού — ζητάμε μοριακή μέθοδο.

12. Τι κάνουμε στην πράξη

Πριν από τη φύτευση — εδώ κρίνονται όλα

Πιστοποιημένο πολλαπλασιαστικό υλικό, με έγγραφα. Είναι το μοναδικό μέτρο με αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα. Ζητάμε το πιστοποιητικό και το κρατάμε.
Δείγμα εδάφους για νηματώδεις όταν φυτεύουμε σε τεμάχιο με ιστορικό οπωροφόρων, ιδίως αν είχαν παρατηρηθεί εστίες καχεκτικών δένδρων.
Απομάκρυνση των άγριων Prunus από τα όρια του κτήματος. Λειτουργούν ως δεξαμενές μολύσματος και ως πηγές μολυσμένης γύρης.

Τι ελέγχεται υποχρεωτικά στο πιστοποιημένο υλικό Η ευρωπαϊκή νομοθεσία για το πολλαπλασιαστικό υλικό των οπωροφόρων ορίζει συγκεκριμένους ιούς ως ρυθμιζόμενους επιβλαβείς οργανισμούς μη καραντίνας για την Prunus avium. Ενδεικτικά από τις απαιτήσεις: το υλικό της κατηγορίας προβασικό πρέπει να προέρχεται από μητρικά φυτά που ελέγχθηκαν και βρέθηκαν ελεύθερα του ιού της ευλογιάς (Sharka, PPV) εντός της προηγούμενης βλαστικής περιόδου. Επιπλέον, κάθε ανθοφόρο προβασικό μητρικό φυτό δειγματίζεται και ελέγχεται για PDV και PNRSV έναν χρόνο μετά την αποδοχή του ως μητρικού και στη συνέχεια κάθε χρόνο. Οπτικοί έλεγχοι γίνονται μία φορά ετησίως για το σύνολο των ρυθμιζόμενων οργανισμών.

Μέσα στον υπάρχοντα κερασεώνα

Σήμανση των ύποπτων δένδρων. Τα συμπτώματα των ιώσεων δεν εμφανίζονται κάθε χρόνο με την ίδια ένταση. Σημειώνουμε τα ύποπτα δένδρα και τα παρακολουθούμε για τρεις τουλάχιστον χρονιές, όπως έγινε και στην παρούσα καταγραφή.
Εκρίζωση, όχι κλάδεμα. Το επιβεβαιωμένα μολυσμένο δένδρο δεν «καθαρίζει» με κλάδεμα. Αν η προσβολή είναι σοβαρή και το δένδρο έχει καταστεί μη παραγωγικό, η εκρίζωση είναι η μόνη λύση — μαζί με αντικατάσταση από πιστοποιημένο υλικό.
Απολύμανση εργαλείων κατά τη μετάβαση από δένδρο σε δένδρο, ιδίως στο χειμερινό κλάδεμα και στους εμβολιασμούς.
Παρακολούθηση ψευδόκοκκων και θρίπων. Δεν είναι απλά «δευτερεύοντα» έντομα: είναι οι φορείς που μεταφέρουν τον LChV-2 και τη μολυσμένη γύρη αντίστοιχα.
Ποτέ δεν παίρνουμε εμβόλια από δικά μας δένδρα χωρίς εργαστηριακό έλεγχο, όσο υγιή και αν φαίνονται. Ο λανθάνων ιός δεν φαίνεται.

Σημείωση: δεν υπάρχει καμία χημική ή βιολογική αντιμετώπιση των ιώσεων. Κάθε σκεύασμα που διαφημίζεται ως «θεραπεία ίωσης» δεν έχει επιστημονική βάση. Τα μόνα εργαλεία είναι το υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό, η υγιεινή του κτήματος και ο έλεγχος των φορέων.

13. Πηγές

Χατζηχαρίσης, Ι. και Καζαντζής, Κ. — Ινστιτούτο Φυλλοβόλων Δένδρων Νάουσας, ΕΛΓΟ «Δήμητρα». Καταγραφή ιώσεων των πυρηνοκάρπων και τρόποι μετάδοσης.
Identification of divergent isolates of cherry latent virus 1 in Greek sweet cherry orchards. Archives of Virology (2023). Πηγή για την παρουσία του CLV-1 σε 47/151 ελληνικά δείγματα, τη γενετική απόκλιση των ελληνικών στελεχών και τα στοιχεία παραγωγής της Ελλάδας.
Cherry (Prunus spp.) — Prunus Necrotic Ringspot. Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook. Πηγή για τη μετάδοση μέσω γύρης και τον ρόλο των θρίπων.
Pollen-borne ilarviruses of peach: biology, ecology, and disease management. Journal of Integrated Pest Management 15(1):23. Ανασκόπηση για τη βιολογία των PNRSV και PDV, τη μετάδοση με γύρη και σπόρο και τις απώλειες του peach stunt disease.
Examining the effects of Prunus necrotic ringspot virus (PNRSV) and Prune dwarf virus (PDV) on peach pollen health. PhytoFrontiers. Πηγή για την επίδραση των δύο ιών στην υγεία της γύρης.
Little Cherry Disease — WSU Tree Fruit, Washington State University. Πηγή για το σύμπλοκο μικροκαρπίας LChV-1 / LChV-2 / X-disease phytoplasma.
Pest categorisation of Little cherry pathogen (non-EU isolates). EFSA Journal. Πηγή για την ταξινόμηση LChV-1 (Velarivirus) και LChV-2 (Ampelovirus), και για τους ψευδόκοκκους Phenacoccus aceris και Pseudococcus maritimus ως φορείς του LChV-2.
Genomic analyses of cherry rusty mottle group and cherry twisted leaf-associated viruses reveal a possible new genus within the family Betaflexiviridae. Η εργασία στην οποία στηρίχθηκε η καθιέρωση του γένους Robigovirus.
Genus: Cheravirus — ICTV Report. Ταξινόμηση του Cherry rasp leaf virus.
EPPO Datasheet: Cheravirus avii (CRLV). Πηγή για τη μετάδοση με τους νηματώδεις Xiphinema americanum, X. californicum και X. rivesi.
Cherry rasp leaf virus — UC IPM, University of California. Πηγή για την κυκλική εξάπλωση των εστιών στο τεμάχιο.
Immunocapture RT-PCR combined with nested PCR greatly increases the detection of Prunus necrotic ringspot virus in peach. Journal of Virological Methods. Πηγή για τη διαφορά ευαισθησίας έναντι της DAS-ELISA.
Rott, M. and Jelkmann, W. 2011. Cherry necrotic rusty mottle and cherry rusty mottle viruses. In: Virus and Virus-Like Diseases of Pome and Stone Fruits, chapter 26. APS Press.
Sánchez, R.P., Corts, R.M., Benavides, P.G. and Sánchez, M.Á.G. 2015. Main viruses in sweet cherry plantations of Central-Western Spain. Scientia Agricola 72(1):83–86. doi:10.1590/0103-9016-2014-0140
Park, C.Y., Park, J., Lee, G., Yi, S.-I., Kim, B.H., Eom, J.S. et al. 2018. Development of a multiplex RT-PCR for the simultaneous detection of three viruses in cherry plants. Research in Plant Disease 24(3):233–236.
Zong, X., Wang, W., Wei, H., Wang, J., Yan, X., Hammond, R.W. and Liu, Q. 2015. Incidence of sweet cherry viruses in Shandong province, China, and a case study on multiple infection with five viruses. Journal of Plant Pathology 97:61–68.
Managing little cherry virus — Agriculture Victoria, Australia.
Εκτελεστική Οδηγία (ΕΕ) 2014/98 της Επιτροπής, για τις απαιτήσεις που αφορούν το πολλαπλασιαστικό υλικό οπωροφόρων φυτών και τους ρυθμιζόμενους επιβλαβείς οργανισμούς μη καραντίνας.

Αποποίηση ευθύνης Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Οι μακροσκοπικές παρατηρήσεις που παρουσιάζονται δεν υποκαθιστούν την εργαστηριακή ταυτοποίηση, η οποία αποτελεί τον μοναδικό ασφαλή τρόπο διάγνωσης μιας ίωσης. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για τη χρήση των παραπάνω πληροφοριών.