Το σπάσιμο του ληθάργου στην κερασιά και οι ώρες ψύχους

Κεράσια σε στάδιο καρπόδεσης, με τα ξεραμένα πέταλα ακόμη πάνω στη ροζέτα — Εικ. 1Καρπόδεση σε ροζέτα κερασιάς. Στην ίδια ροζέτα φαίνονται καρπίδια διαφορετικού μεγέθους και άνθη που δεν έδεσαν — το αποτύπωμα μιας ανθοφορίας που απλώθηκε στον χρόνο. Ο βαθμός στον οποίο θα δέσουν όλα μαζί κρίθηκε τον χειμώνα, από το ψύχος που συσσωρεύτηκε και από τον τρόπο με τον οποίο διακόπηκε ο λήθαργος.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Η κερασιά είναι από τα πιο απαιτητικά σε ψύχος οπωροφόρα που καλλιεργούνται στην Ελλάδα, και ταυτόχρονα καλλιεργείται όλο και συχνότερα σε περιοχές όπου το ψύχος δεν είναι εξασφαλισμένο. Το κείμενο εξετάζει τι ακριβώς είναι ο λήθαργος, γιατί οι «ώρες ψύχους» είναι τρεις διαφορετικοί αριθμοί που δεν συγκρίνονται μεταξύ τους, πόσο ψύχος θέλει πραγματικά η κερασιά, τι δείχνουν τα πειράματα με τα σκευάσματα διακοπής ληθάργου — και τι από όλα αυτά επιτρέπεται σήμερα στην Ελλάδα.

58–84μονάδες Dynamic ανά ποικιλία, σε μεσογειακό κλίμα

70%το ελάχιστο ποσοστό ψύχους πριν από κάθε εφαρμογή

−0,5 °Cτο όριο ζημιάς στο φούσκωμα του οφθαλμού

0σκευάσματα διακοπής ληθάργου με έγκριση στην κερασιά

Περιεχόμενα

Τι είναι ο λήθαργος και ποιος τον σπάει
Ώρες, μονάδες ή μερίδες — τρία διαφορετικά μεγέθη
Πόσο ψύχος θέλει η κερασιά
Τι συμβαίνει όταν το ψύχος δεν καλυφθεί
Πώς μετριέται ο λήθαργος χωρίς να φαίνεται
Τα σκευάσματα διακοπής ληθάργου — δύο διαφορετικές δουλειές
Τα πειραματικά αποτελέσματα, με τα νούμερα
Ο κανόνας του 70% και το παράθυρο εφαρμογής
Οι κίνδυνοι που δεν αναφέρονται στα φυλλάδια
Τι επιτρέπεται στην Ελλάδα
Τι μένει στα χέρια του παραγωγού
Πηγές

1. Τι είναι ο λήθαργος και ποιος τον σπάει

Λήθαργος είναι, με τον κλασικό ορισμό, η αναστολή της ορατής ανάπτυξης οποιουδήποτε τμήματος του φυτού που περιέχει μερίστωμα. Η ίδια εργασία εισήγαγε τη διάκριση σε τρεις τύπους, και η διάκριση αυτή δεν είναι ακαδημαϊκή — καθορίζει τι δουλεύει και τι όχι [1].

Τύπος	Ποιος επιβάλλει την αναστολή	Τι την αίρει
Παραλήθαργος	Άλλο τμήμα του ίδιου φυτού — κυρίως η κυριαρχία κορυφής.	Κλάδεμα, αλλαγή γωνίας του κλάδου.
Ενδολήθαργος	Ο ίδιος ο οφθαλμός, εσωτερικά.	Μόνο το ψύχος. Καμία ζέστη, καμία λίπανση, κανένα σκεύασμα δεν την αίρει πλήρως αν λείπει το ψύχος.
Οικολήθαργος	Οι εξωτερικές συνθήκες — κρύο, ξηρασία.	Η άνοδος της θερμοκρασίας. Αίρεται μόνη της.

Το σημείο που παρεξηγείται συνεχώς Τα σκευάσματα διακοπής ληθάργου δεν αντικαθιστούν το ψύχος. Δρουν στο τέλος του ενδοληθάργου και μέσα στον οικολήθαργο, επιταχύνοντας και συγχρονίζοντας μια διαδικασία που έχει ήδη προχωρήσει. Σε δέντρο που δεν έχει πάρει ψύχος, το αποτέλεσμα είναι φτωχό ή και αρνητικό. Γι' αυτό υπάρχει το κατώφλι του 70% που περιγράφεται πιο κάτω.

Πηγές: 1

2. Ώρες, μονάδες ή μερίδες — τρία διαφορετικά μεγέθη

Όταν λέγεται ότι «η ποικιλία θέλει 800 ώρες ψύχους», ο αριθμός δεν σημαίνει τίποτε αν δεν συνοδεύεται από το μοντέλο. Κυκλοφορούν τρία, και δίνουν εντελώς διαφορετικά νούμερα για το ίδιο δέντρο και τον ίδιο χειμώνα.

Μοντέλο	Πώς μετράει	Πού υστερεί
Ώρες ψύχους (Weinberger)	Μία ώρα κάτω από 7,2 °C (45 °F) μετράει ως μία ώρα. Τίποτε άλλο δεν μετράει [2].	Δεν αφαιρεί τίποτε για τη ζέστη. Σε ήπιους χειμώνες με θερμά διαλείμματα υπερεκτιμά δραματικά.
Μονάδες Utah (Richardson)	Κάθε ώρα σταθμίζεται ανάλογα με τη θερμοκρασία, με βέλτιστο γύρω στους 6 °C, και αφαιρούνται μονάδες όταν κάνει ζέστη [3].	Η αφαίρεση μπορεί να είναι υπερβολική σε πολύ ήπια κλίματα.
Μερίδες Dynamic (Fishman)	Δύο στάδια: σχηματισμός ενός ασταθούς πρόδρομου παράγοντα στο ψύχος, και μη αναστρέψιμη μετατροπή του σε σταθερή «μερίδα ψύχους» όταν συσσωρευτεί κρίσιμη ποσότητα [4].	Πιο σύνθετο στον υπολογισμό. Απαιτεί ωριαία δεδομένα.

Ποιο ισχύει για την Ελλάδα Σε δοκιμή δέκα ποικιλιών κερασιάς στην Απουλία της νότιας Ιταλίας, δηλαδή σε μεσογειακό κλίμα συγκρίσιμο με το δικό μας, συγκρίθηκαν και τα τέσσερα μοντέλα. Το Dynamic απέδωσε καλύτερα από όλα τα υπόλοιπα, με τις πιο σταθερές τιμές ανάμεσα στα δύο έτη [5]. Το ίδιο συμπέρασμα προκύπτει και από άλλες μεσογειακές συγκρίσεις. Το μοντέλο των απλών ωρών κάτω από 7,2 °C, που είναι και το πιο διαδεδομένο στη συζήτηση, είναι ταυτόχρονα και το λιγότερο αξιόπιστο ακριβώς στα κλίματα όπου η απάντηση έχει σημασία.

Ο πρακτικός κανόνας: ώρες ≠ μονάδες ≠ μερίδες. Αριθμός χωρίς μοντέλο δεν συγκρίνεται με τίποτε. Πριν αντιγραφεί μια τιμή από φυλλάδιο ή από ξένο άρθρο, ελέγχεται σε ποιο μοντέλο αναφέρεται.

Πηγές: 2 3 4 5

3. Πόσο ψύχος θέλει η κερασιά

Η βιβλιογραφία τοποθετεί την απαίτηση της κερασιάς σε ένα ευρύ φάσμα, από 520 έως 1.320 ώρες ψύχους ανάλογα με την ποικιλία [6]. Το εύρος αυτό δεν είναι αβεβαιότητα — είναι πραγματική γενετική διαφορά ανάμεσα σε πρώιμες και όψιμες ποικιλίες, και είναι το κύριο κριτήριο επιλογής για μια νέα φυτεία.

Ποικιλία ή ομάδα	Απαίτηση	Μοντέλο και πηγή
Burlat (πρώιμη ανθοφορία)	58 μερίδες	Dynamic, Απουλία [5]
Ferrovia (όψιμη ανθοφορία)	84 μερίδες	Dynamic, Απουλία [5]
Royal Dawn	400–500 ώρες	Weinberger, Χιλή [7]
Kordia	τουλάχιστον 800 ώρες	Weinberger, Χιλή [7]
Γενικό εύρος του είδους	520–1.320 ώρες	Ώρες ψύχους, ανασκόπηση [6]

Οι τιμές δεν συγκρίνονται μεταξύ τους όταν προέρχονται από διαφορετικά μοντέλα. Οι μερίδες Dynamic και οι ώρες Weinberger είναι διαφορετικά μεγέθη, όχι διαφορετικές μονάδες του ίδιου μεγέθους.

Το πραγματικό κριτήριο επιλογής τοποθεσίας Στην Απουλία και οι δέκα ποικιλίες κάλυψαν την απαίτησή τους στις συνθήκες του πειραματικού αγρού [5]. Αυτό δεν είναι εγγύηση για κάθε μεσογειακή θέση: η διαφορά ανάμεσα σε 58 και 84 μερίδες είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια ποικιλία που θα καρποφορεί κάθε χρόνο και σε μια που θα απογοητεύει τους ήπιους χειμώνες. Σε ημιπεδινές θέσεις με θερμά διαλείμματα μέσα στον χειμώνα, η επιλογή όψιμης και υψηλής απαίτησης ποικιλίας είναι απόφαση που δεν διορθώνεται με ψεκασμούς.

Πηγές: 5 6 7

4. Τι συμβαίνει όταν το ψύχος δεν καλυφθεί

Τα συμπτώματα της ανεπάρκειας ψύχους είναι συγκεκριμένα και συχνά αποδίδονται λανθασμένα σε άλλες αιτίες:

Καθυστερημένη και άνιση έκπτυξη φυλλοφόρων οφθαλμών (delayed foliation). Το δέντρο ανθίζει αλλά δεν «ντύνεται» — και αυτό είναι το πιο χαρακτηριστικό σημάδι [8].
Μειωμένη έκπτυξη οφθαλμών συνολικά, με ολόκληρα τμήματα του κλάδου να μένουν κενά.
Παρατεταμένη ανθοφορία, που απλώνεται σε πολλές εβδομάδες αντί να συγκεντρώνεται.
Ανώμαλα άνθη και μειωμένη καρπόδεση, με χαμηλές αποδόσεις [6].
Μικρότερα φύλλα και κοντύτεροι ποδίσκοι, ενώ αντίθετα η επαρκής συσσώρευση ψύχους δίνει περισσότερες διακλαδώσεις, ποιοτικότερα άνθη, μεγαλύτερα φύλλα, μακρύτερους ποδίσκους και αυξημένη καρπόδεση [6].

Η σύγχυση με τη διάγνωση Η καθυστερημένη έκπτυξη φυλλώματος αποδίδεται συχνά σε τροφοπενία, σε ζημιά ρίζας ή σε βακτηριακό έλκος. Το διακριτικό σημάδι της ανεπάρκειας ψύχους είναι ότι το πρόβλημα αφορά ολόκληρη τη φυτεία της ίδιας ποικιλίας ταυτόχρονα, επαναλαμβάνεται τις ήπιες χρονιές και απουσιάζει τις ψυχρές, και συνήθως δεν αγγίζει τις χαμηλότερης απαίτησης ποικιλίες του ίδιου κτήματος.

Πηγές: 6 8

5. Πώς μετριέται ο λήθαργος χωρίς να φαίνεται

Το βασικό πρόβλημα με τον λήθαργο είναι ότι δεν έχει ορατά όρια. Η ημερομηνία λήξης του ενδοληθάργου και η έναρξη της οντογενετικής ανάπτυξης — που ξεκινά εβδομάδες πριν φανεί οτιδήποτε στον οφθαλμό — δεν καταγράφονται με φαινολογική παρατήρηση [9]. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο ο λήθαργος παραμένει «μαύρο κουτί» στα φαινολογικά μοντέλα.

Δύο μέθοδοι δίνουν απάντηση:

Η μέθοδος που εφαρμόζεται στην πράξη

Δοκιμή εξαναγκασμού (forcing test). Κόβονται κλαδίσκοι σε διαδοχικές ημερομηνίες μέσα στον χειμώνα, τοποθετούνται σε θερμό θάλαμο και καταγράφεται πόσοι οφθαλμοί εκπτύσσονται και σε πόσες ημέρες. Όσο ο ενδολήθαργος είναι βαθύς, η έκπτυξη είναι αργή και μερική· όταν αρθεί, γίνεται γρήγορη και πλήρης. Είναι η μέθοδος με την οποία μοντελοποιήθηκε η πορεία του ληθάργου της κερασιάς σε συνθήκες ήπιου χειμώνα [8].
Βιοχημικοί δείκτες. Σε ολική ανάλυση μεταβολιτών σε ανθοφόρους οφθαλμούς της ποικιλίας Summit εντοπίστηκαν 445 μεταβολίτες, από τους οποίους επτά κρίθηκαν κατάλληλοι δείκτες για τη φάση του οικοληθάργου. Κατά τον ενδο- και τον οικολήθαργο ο ενεργειακός μεταβολισμός — γλυκόλυση και κύκλος του κιτρικού οξέος — είναι κατεβασμένος στο ελάχιστο, ενώ η έναρξη της οντογενετικής ανάπτυξης συνδέεται στενά με την ενεργοποίηση του μεταβολισμού των υδατανθράκων [9].

Η πρακτική σημασία είναι απλή: ο μόνος τρόπος να ξέρει κανείς πραγματικά πού βρίσκεται η φυτεία του είναι η δοκιμή εξαναγκασμού, όχι η μέτρηση των ωρών κάτω από 7,2 °C. Οι ώρες είναι εκτίμηση· το κλαδάκι στον θάλαμο είναι μέτρηση.

Πηγές: 8 9

6. Τα σκευάσματα διακοπής ληθάργου — δύο διαφορετικές δουλειές

Στη διεθνή πράξη υπάρχουν δύο κατηγορίες, και η σύγχυσή τους οδηγεί σε λάθος προσδοκίες.

Κατηγορία	Τι κάνει	Τι δεν κάνει
Υδρογονοκυαναμίδιο	Προωθεί τα φαινολογικά στάδια. Είναι το ισχυρότερο εργαλείο για πρωίμιση της ανθοφορίας [7].	Δεν ομογενοποιεί ιδιαίτερα την ανθοφορία, και είναι τοξικό.
Εναλλακτικά «ομογενοποιητικά»	Συγχρονίζουν την έκπτυξη και την ανθοφορία, με ισχυρή δράση και στους βλαστοφόρους οφθαλμούς — περισσότερα άνθη συνοδευόμενα από φύλλα [7].	Δεν προωθούν τα στάδια στον βαθμό που το κάνει το κυαναμίδιο.

Το πιο μελετημένο εναλλακτικό είναι ένα σκεύασμα οργανικού αζώτου με σύνθεση ασβέστιο 4,7%, νιτρικό άζωτο 5,8%, αμμωνιακό άζωτο 3,1% και ουρία 6,1%, που εφαρμόζεται σε συνδυασμό με νιτρικό ασβέστιο [6]. Δοκιμάζονται επίσης γαλακτωματοποιημένα φυτικά έλαια [10].

Ο μηχανισμός του κυαναμιδίου έχει αρχίσει να ξεδιαλύνεται. Σε ανάλυση ορμονών μέσα στους ανθοφόρους οφθαλμούς, η πρώιμη έκπτυξη συνδέθηκε με σημαντική πρώιμη αύξηση των κυτοκινινών διυδροζεατίνη και ριβοζίτης της διυδροζεατίνης, ενώ οι μεταβολές σε αυξίνες και αμπσισικό οξύ δεν εξηγούσαν την επιτάχυνση [10].

Πηγές: 6 7 10

7. Τα πειραματικά αποτελέσματα, με τα νούμερα

Η πιο χρήσιμη σύγκριση για μεσογειακές συνθήκες προέρχεται από την Κεντρική Κοιλάδα της Χιλής, σε ποικιλία Santina επί υποκειμένου Pontaleb. Οι επεμβάσεις έγιναν στις 520 ώρες ψύχους κατά το τροποποιημένο μοντέλο Richardson [6].

Επέμβαση	Συγκομιδή (ημέρες από πλήρη άνθηση)	Βάρος καρπού (g)	Διάμετρος (mm)	Βλάστηση γύρης (%)
Μάρτυρας (νερό)	60	9,8	26,5	58,5
Οργανικό άζωτο 6% + νιτρικό ασβέστιο 9%	56	11,5	28,6	62,1
Οργανικό άζωτο 6% μόνο	59	10,2	26,5	44,4
Νιτρικό ασβέστιο 9% μόνο	60	10,7	27,5	41,5
Υδρογονοκυαναμίδιο 2% + λάδι	56	11,7	27,8	43,2

Δόσεις και συγκεντρώσεις των πειραμάτων. Δεν αποτελούν σύσταση εφαρμογής και δεν μεταφέρονται σε ελληνική φυτεία, όπου το καθεστώς εγκρίσεων είναι διαφορετικό — βλέπε ενότητα 10.

Το εύρημα που δεν αναφέρεται πουθενά στα εμπορικά φυλλάδια Η βλάστηση της γύρης έπεσε από 58,5% στον μάρτυρα σε 43,2% με το υδρογονοκυαναμίδιο — μείωση περίπου κατά το ένα τέταρτο. Το ίδιο έκαναν και το σκεύασμα αζώτου μόνο του (44,4%) και το νιτρικό ασβέστιο μόνο του (41,5%). Η μόνη επέμβαση που δεν έβλαψε τη γύρη ήταν ο συνδυασμός οργανικού αζώτου με νιτρικό ασβέστιο, που την άφησε στο 62,1% [6]. Σε αυτόστειρη ποικιλία που εξαρτάται από επικονιαστή, μια τέτοια μείωση της βλαστικότητας της γύρης στον επικονιαστή είναι ζημιά που δεν θα αποδοθεί ποτέ στον ψεκασμό του χειμώνα.

Δύο σημεία όπου η βιβλιογραφία δεν συμφωνεί — και δηλώνονται ρητά

Πρώτον, η πρωίμιση της ανθοφορίας. Η περίληψη της ίδιας εργασίας αναφέρει ότι δύο επεμβάσεις «προώθησαν την ανθοφορία». Το κείμενο των αποτελεσμάτων όμως γράφει ότι καμία επέμβαση δεν κατάφερε να προωθήσει και να συγκεντρώσει την ανθοφορία, και ότι η διαφορά ήταν μόλις 3 ημέρες για τρεις επεμβάσεις [6]. Η περίληψη υπερβάλλει σε σχέση με τα δεδομένα· εδώ κρατείται ο αριθμός των αποτελεσμάτων.

Δεύτερον, γιατί μεγαλώνει ο καρπός. Στη χιλιανή δοκιμή η περίοδος από την άνθηση ως τη συγκομιδή κόντυνε κατά 4 ημέρες και ο καρπός ήταν μεγαλύτερος. Σε αυστραλιανή δοκιμή, αντίθετα, η αύξηση του μεγέθους αποδόθηκε στην πρωιμότερη άνθηση και άρα σε μακρύτερη περίοδο ανάπτυξης [10]. Οι δύο εξηγήσεις είναι αντίθετες. Το ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι το μεγαλύτερο μέγεθος είναι αποτέλεσμα του συνόλου των αλλαγών, όχι μιας μόνο αιτίας, και ότι δεν προβλέπεται από τη μετατόπιση της άνθησης.

Η κατανομή του μεγέθους, όχι ο μέσος όρος Το πιο πρακτικό εύρημα της χιλιανής δοκιμής δεν είναι το μέσο βάρος αλλά η κατανομή. Ο συνδυασμός οργανικού αζώτου με νιτρικό ασβέστιο μετατόπισε την καμπύλη προς τα μεγάλα μεγέθη: 62,5% των καρπών στα 28–30 mm και 7,5% στα 30–32 mm, δηλαδή 70% του συνόλου πάνω από 28 mm. Το υδρογονοκυαναμίδιο, με παρόμοιο μέσο βάρος, συγκέντρωσε 85% των καρπών στα 26–30 mm [6]. Στην τιμολόγηση του κερασιού η διαφορά αυτή είναι όλη η διαφορά.

Πηγές: 6 10

8. Ο κανόνας του 70% και το παράθυρο εφαρμογής

Το κρισιμότερο σημείο σε όλη τη διαδικασία δεν είναι το ποιο σκεύασμα, αλλά το πότε.

Το κατώφλι Για να εφαρμοστεί σκεύασμα διακοπής ληθάργου, η ποικιλία πρέπει να έχει καλύψει τουλάχιστον το 70% της απαίτησής της σε ψύχος [7]. Κάτω από αυτό, το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς μικρότερο — γίνεται απρόβλεπτο, και η ανθοφορία μπορεί να βγει πιο άνιση από ό,τι θα ήταν χωρίς επέμβαση.

Σε πειραματικό επίπεδο, οι εφαρμογές γίνονται 35 έως 40 ημέρες πριν από την αναμενόμενη φυσική έκπτυξη [10]. Στη χιλιανή δοκιμή η επέμβαση έγινε στις 520 ώρες, και τα πρώτα φουσκωμένα μάτια εμφανίστηκαν 48 ημέρες αργότερα [6].

Ένα σημείο που ανατρέπει τον πρόχειρο υπολογισμό του παραγωγού:

Η πρωίμιση της άνθησης δεν μεταφράζεται ένα προς ένα σε πρωίμιση της συγκομιδής.

10 ημέρες πρωιμότερη πλήρης άνθηση → περίπου 5–6 ημέρες πρωιμότερη συγκομιδή

20 ημέρες πρωιμότερη άνθηση, σε χρονιά με καλή συσσώρευση ψύχους → περίπου 10–12 ημέρες

[7]

Ο λόγος είναι ότι η πρωιμότερη άνθηση συμπίπτει με ψυχρότερες θερμοκρασίες, οπότε η ανάπτυξη του καρπού προχωρά αργότερα. Όποιος σχεδιάζει εμπορικά με βάση την υπόθεση της αναλογίας ένα προς ένα, θα βρεθεί με πρόγραμμα συγκομιδής που δεν βγαίνει.

Πηγές: 6 7 10

9. Οι κίνδυνοι που δεν αναφέρονται στα φυλλάδια

Τέσσερις κίνδυνοι, όλοι τεκμηριωμένοι

Παγετός. Η πρωίμιση εκθέτει τη φυτεία σε ανοιξιάτικο παγετό. Το πιο ευαίσθητο στάδιο είναι το φούσκωμα του οφθαλμού, με όριο ζημιάς θερμοκρασίες κάτω από −0,5 °C για πάνω από μία ώρα. Έχουν καταγραφεί σοβαρές ζημιές ανάμεσα στο φούσκωμα και στην εμφάνιση της ταξιανθίας, σε αντίθεση με τα προχωρημένα στάδια του λευκού οφθαλμού και της πλήρους άνθησης, που αντέχουν περισσότερο [7]. Χωρίς σύστημα αντιπαγετικής προστασίας, η πρωίμιση είναι στοίχημα.
Θάνατος του βλαστοφόρου οφθαλμού. Στις ροζέτες, τα σκευάσματα μπορούν να προκαλέσουν θάνατο του βλαστοφόρου οφθαλμού, με αποτέλεσμα να μην ανανεώνεται το καρποφόρο όργανο [7]. Η ζημιά φαίνεται την επόμενη χρονιά, όχι φέτος.
Σκάσιμο και ποιότητα. Σε δοκιμή με υδρογονοκυαναμίδιο, ο καρπός ήταν μεγαλύτερος αλλά υπήρξε υψηλότερη συχνότητα σκασίματος και μειωμένο ποσοστό καρπών πρώτης κατηγορίας [10]. Η επιπλέον διάμετρος δεν πληρώνεται αν χαθεί στη διαλογή.
Γύρη. Η μείωση της βλαστικότητας της γύρης που περιγράφηκε στην ενότητα 7 [6].

Και η τοξικότητα για τον χειριστή Το υδρογονοκυαναμίδιο είναι ισχυρά τοξικό για τον άνθρωπο: προκαλεί σοβαρό ερεθισμό και εξέλκωση των οφθαλμών, του δέρματος και του αναπνευστικού. Επιπλέον αναστέλλει την αφυδρογονάση της ακεταλδεΰδης, το ένζυμο που διασπά το οινόπνευμα στον οργανισμό· κατανάλωση αλκοόλ πριν, κατά ή μετά την έκθεση προκαλεί το σύνδρομο της ακεταλδεΰδης — εμετό, δύσπνοια, υπόταση και σύγχυση [6] [11]. Δεν πρόκειται για θεωρητικό κίνδυνο· είναι ο λόγος για τον οποίο η ουσία αποσύρθηκε από την Ευρώπη.

Πηγές: 6 7 10 11

10. Τι επιτρέπεται στην Ελλάδα

Εδώ η απάντηση είναι στενή και πρέπει να ειπωθεί με ακρίβεια, γιατί το καθεστώς διαφέρει από καλλιέργεια σε καλλιέργεια.

Στην κερασιά δεν υπάρχει εγκεκριμένο σκεύασμα διακοπής ληθάργου Η κυαναμίδη είναι μη εγκεκριμένη δραστική ουσία στην Ευρωπαϊκή Ένωση βάσει του Καν. (ΕΚ) 1107/2009, με ληγμένη καταχώριση [11]. Στη βάση εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ η κερασιά έχει σήμερα 538 εγκεκριμένες χρήσεις φυτοπροστατευτικών· οι φυτορρυθμιστικές ουσίες ανάμεσά τους είναι σκευάσματα γιβεριλλικού οξέος και carfentrazone-ethyl, που δεν αφορούν τη διακοπή του ληθάργου. Καμία εγκεκριμένη χρήση δεν είναι σκεύασμα διακοπής ληθάργου [12].

Η κατ' εξαίρεση άδεια των 120 ημερών αφορά το ακτινίδιο, όχι την κερασιά Κάθε χρόνο το ΥΠΑΑΤ χορηγεί στο σκεύασμα DORMEX 52 SL κατ' εξαίρεση άδεια διάθεσης 120 ημερών, κατά το άρθρο 53 του Καν. 1107/2009, για περιορισμένη και ελεγχόμενη χρήση — και η άδεια αυτή αφορά την καλλιέργεια του ακτινιδίου, σε συγκεκριμένες Περιφερειακές Ενότητες [13]. Δεν καλύπτει την κερασιά. Επειδή όμως οι άδειες αυτές εκδίδονται χωριστά κάθε χρόνο και δεν εμφανίζονται στους συνήθεις καταλόγους, ο έλεγχος γίνεται στις τρέχουσες υπουργικές αποφάσεις πριν από κάθε επέμβαση, και όχι μόνο στη βάση των μόνιμων εγκρίσεων.

Και τα λιπάσματα με ένδειξη διακοπής ληθάργου Κυκλοφορούν σκευάσματα θρέψης και βιοδιεγέρτες με ένδειξη σχετική με τη διακοπή του ληθάργου ή την ομοιόμορφη έκπτυξη. Είναι λιπάσματα, όχι φυτοπροστατευτικά προϊόντα: δεν αξιολογούνται για αποτελεσματικότητα κατά τον Καν. 1107/2009 και η ένδειξη της ετικέτας δεν αποτελεί έγκριση φυτοπροστατευτικής δράσης. Ορισμένα, ιδίως όσα βασίζονται στη θρεπτική κατάσταση του οφθαλμού, έχουν πραγματικό στήριγμα στη βιβλιογραφία — το ίδιο το σκεύασμα οργανικού αζώτου της ενότητας 7 είναι λίπασμα. Κανένα όμως δεν υποκαθιστά τις ώρες ψύχους, και η απόδοσή τους κρίνεται με αψέκαστη σειρά μέσα στο ίδιο κτήμα, όχι με το μάτι.

Πηγές: 11 12 13

11. Τι μένει στα χέρια του παραγωγού

Έξι πράγματα που δουλεύουν χωρίς σκεύασμα

Επιλογή ποικιλίας με απαίτηση που ταιριάζει στη θέση. Η διαφορά 58 έναντι 84 μερίδων [5] είναι η μοναδική απόφαση που δεν διορθώνεται ποτέ. Σε ημιπεδινή θέση με θερμούς χειμώνες, η όψιμη υψηλής απαίτησης ποικιλία θα απογοητεύει επαναλαμβανόμενα.
Υψόμετρο και έκθεση. Λίγες δεκάδες μέτρα υψομέτρου και βόρειος προσανατολισμός αλλάζουν ουσιαστικά τη συσσώρευση ψύχους μέσα στην ίδια περιοχή.
Δοκιμή εξαναγκασμού. Δέκα κλαδίσκοι, ένας θερμός χώρος και δύο μετρήσεις τον Ιανουάριο δίνουν πληροφορία που καμία εκτίμηση ωρών δεν δίνει [8].
Μετασυλλεκτική διαχείριση. Η αύξηση των αποθεμάτων του δέντρου σε άζωτο και υδατάνθρακες μετά τη συγκομιδή μελετήθηκε ακριβώς ως τρόπος να μειωθεί η πραγματική απαίτηση σε ψύχος σε κλίματα με ήπιο χειμώνα [8]. Είναι η πιο παραμελημένη εργασία της χρονιάς.
Αντιπαγετική προστασία πριν από κάθε σκέψη πρωίμισης. Το όριο των −0,5 °C στο φούσκωμα [7] δεν είναι διαπραγματεύσιμο.
Καταγραφή. Ημερομηνία πλήρους άνθησης, διάρκεια ανθοφορίας και ποσοστό έκπτυξης, κάθε χρόνο, στην ίδια σειρά. Μετά από τρεις χρονιές η φυτεία απαντά μόνη της στο ερώτημα αν έχει πρόβλημα ψύχους.

Η ουσία Το ψύχος δεν αντικαθίσταται· απλώς συμπληρώνεται στο τελευταίο του κομμάτι. Ένα σκεύασμα διακοπής ληθάργου είναι εργαλείο συγχρονισμού και πρωίμισης για φυτεία που έχει ήδη πάρει το 70% του ψύχους της, όχι λύση για λάθος επιλογή τοποθεσίας ή ποικιλίας. Και στην ελληνική κερασιά, σήμερα, δεν υπάρχει εγκεκριμένο τέτοιο σκεύασμα — οπότε η συζήτηση επιστρέφει εκεί που ανήκει: στην ποικιλία, στη θέση, στα αποθέματα του δέντρου και στην αντιπαγετική προστασία.

12. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

[1] Lang, G.A., Early, J.D., Martin, G.C. & Darnell, R.L. (1987). Endo-, para- and ecodormancy: physiological terminology and classification for dormancy research. HortScience 22:371–377. Πηγή για τον ορισμό του ληθάργου και για τη διάκριση των τριών τύπων.
[2] Weinberger, J.H. (1950). Chilling requirements of peach varieties. Proceedings of the American Society for Horticultural Science 56:122–128. Πηγή για το μοντέλο των ωρών κάτω από 7,2 °C (45 °F) και για τα πειραματικά κατώφλια 700, 900 και 1.100 ωρών.
[3] Richardson, E.A., Seeley, S.D. & Walker, D.R. (1974). A model for estimating the completion of rest for «Redhaven» and «Elberta» peach trees. HortScience 9:331–332. Πηγή για το μοντέλο Utah, τη στάθμιση κάθε ώρας ανάλογα με τη θερμοκρασία και την αφαίρεση μονάδων στη ζέστη.
[4] Fishman, S., Erez, A. & Couvillon, G.A. (1987). The temperature dependence of dormancy breaking in plants: mathematical analysis of a two-step model involving a cooperative transition. Journal of Theoretical Biology 124:473–483. Πηγή για το μοντέλο Dynamic και τον διβάθμιο μηχανισμό με τον ασταθή πρόδρομο παράγοντα και τη μη αναστρέψιμη μετατροπή.
[5] Palasciano, M. & Gaeta, L. (2017). Comparison of different models for chilling requirements evaluation of sweet cherry cultivars in a Mediterranean area. Acta Horticulturae 1161:405–410. Πηγή για τη σύγκριση των τεσσάρων μοντέλων σε δέκα ποικιλίες στην Απουλία, για την υπεροχή του Dynamic σε μεσογειακό κλίμα και για το εύρος 58 (Burlat) έως 84 (Ferrovia) μερίδων ψύχους.
[6] Ardiles, M. & Ayala, M. (2017). An alternative dormancy-breaking agent to hydrogen cyanamide for sweet cherry (Prunus avium L.) under low chilling accumulation conditions in the Central Valley of Chile. Acta Horticulturae 1161:423–430. Πηγή για τον πίνακα των επεμβάσεων, για τη βλάστηση γύρης 58,5% έναντι 43,2%, για την κατανομή μεγέθους 62,5% στα 28–30 mm, για τη σύνθεση του σκευάσματος οργανικού αζώτου, για το εύρος 520–1.320 ωρών, για τα συμπτώματα ανεπάρκειας ψύχους και για την τοξικότητα του υδρογονοκυαναμιδίου.
[7] Management practices to advance and uniform bud break in cherry trees. Smartcherry, με τεχνική συμβολή του C. Tapia (Avium), Αύγουστος 2025. Πηγή για το κατώφλι του 70%, για τις απαιτήσεις Royal Dawn 400–500 και Kordia τουλάχιστον 800 ωρών κατά Weinberger, για τη διάκριση προωθητικών και ομογενοποιητικών, για το όριο των −0,5 °C στο φούσκωμα και για τη σχέση πρωίμισης άνθησης και συγκομιδής.
[8] Kapp, C.J. (2008). Manipulation of the chilling requirement of sweet cherry trees. Μεταπτυχιακή διατριβή, University of Stellenbosch. Πηγή για τα συμπτώματα καθυστερημένης έκπτυξης φυλλώματος σε ήπιο χειμώνα, για τη μέθοδο εξαναγκασμού κλαδίσκων και για τη μετασυλλεκτική διαχείριση των αποθεμάτων ως τρόπο μείωσης της πραγματικής απαίτησης σε ψύχος.
[9] Chmielewski, F.-M. & Götz, K.-P. (2022). Metabolites in cherry buds to detect winter dormancy. Metabolites 12(3):247. Πηγή για τους 445 μεταβολίτες και τους επτά δείκτες του οικοληθάργου στην ποικιλία Summit, για την καταστολή γλυκόλυσης και κύκλου του κιτρικού οξέος και για την αδυναμία φαινολογικής καταγραφής των ορίων του ληθάργου.
[10] Bound, S.A., Foo, E., Gélinas-Marion, A., Nichols, D.S. & Nissen, R. (2022). The impact of dormancy breakers on hormone profiles, fruit growth and quality in sweet cherry. Agriculture 12(2):270. Πηγή για την εφαρμογή 35–40 ημέρες πριν την αναμενόμενη έκπτυξη, για την αύξηση των κυτοκινινών διυδροζεατίνης και του ριβοζίτη της, για τη μη εμπλοκή αυξινών και αμπσισικού οξέος, και για την αυξημένη συχνότητα σκασίματος με μειωμένο ποσοστό πρώτης κατηγορίας.
[11] Cyanamide — Pesticide Properties DataBase (PPDB), AERU, University of Hertfordshire. Πηγή για το καθεστώς «μη εγκεκριμένη» της κυαναμίδης βάσει του Καν. (ΕΚ) 1107/2009 και για τη λήξη της καταχώρισης.
[12] Βάση εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων και βιοκτόνων, ΥΠΑΑΤ (έκδοση Σεπτεμβρίου 2026). Πηγή για τις 538 εγκεκριμένες χρήσεις στην κερασιά, για το ότι οι φυτορρυθμιστικές ουσίες είναι γιβεριλλικό οξύ και carfentrazone-ethyl, και για την απουσία οποιουδήποτε σκευάσματος διακοπής ληθάργου.
[13] DORMEX 52 SL: χορήγηση έγκρισης 120 ημερών για περιορισμένη και ελεγχόμενη χρήση στην καλλιέργεια του ακτινιδίου. ΥΠΑΑΤ, αρ. πρωτ. 9442/276074, 20 Δεκεμβρίου 2022. Πηγή για την κατ' εξαίρεση άδεια του άρθρου 53 και για το ότι αυτή αφορά το ακτινίδιο και όχι την κερασιά.

Φωτογραφία: αρχείο Παστόπουλος Γεωπονική.

Αποποίηση ευθύνης Το κείμενο είναι ενημερωτικό και δεν αποτελεί σύσταση εφαρμογής. Οι δόσεις και οι συγκεντρώσεις που αναφέρονται προέρχονται από δημοσιευμένα πειράματα σε άλλες χώρες, παρατίθενται για την κατανόηση της φυσιολογίας και δεν μεταφέρονται σε ελληνική φυτεία. Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων γίνεται αποκλειστικά βάσει των ισχυουσών εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ και της ετικέτας· η δραστική ουσία κυαναμίδη δεν είναι εγκεκριμένη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και δεν υπάρχει σήμερα εγκεκριμένο σκεύασμα διακοπής ληθάργου για την κερασιά στην Ελλάδα· η ετήσια κατ' εξαίρεση άδεια των 120 ημερών αφορά άλλη καλλιέργεια και ελέγχεται κάθε χρόνο χωριστά. Σε κάθε διαφυλλικό ψεκασμό υπάρχει κίνδυνος λεκέδων στους καρπούς και εγκαυμάτων στο φύλλωμα: απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δέντρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή· ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση. Κάθε επέμβαση γίνεται με ευθύνη του χρήστη, κατόπιν επιτόπιας εκτίμησης από αδειοδοτημένο γεωπόνο. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει ευθύνη για τη χρήση των πληροφοριών.