Ασθένειες της τομάτας: διάγνωση, αίτια και αντιμετώπιση

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Η τομάτα προσβάλλεται από περισσότερα παθογόνα από κάθε άλλο κηπευτικό της Μεσογείου, και τα περισσότερα δίνουν παρόμοια εικόνα στο φύλλωμα. Το κείμενο που ακολουθεί οργανώνει τις ασθένειες όχι αλφαβητικά αλλά κατά τρόπο διάγνωσης: πού εμφανίζεται το σύμπτωμα, πώς απλώνεται μέσα στο φυτό και τι δείχνει η τομή του βλαστού. Καλύπτει μύκητες, ωομύκητες, βακτήρια, φυτοπλάσματα, ιούς και ιοειδή, με ρητή διάκριση ανάμεσα στην υπαίθρια καλλιέργεια και στο θερμοκήπιο, όπου οι ίδιες ασθένειες συμπεριφέρονται διαφορετικά.

1. Η μέθοδος: τρία ερωτήματα πριν από κάθε διάγνωση

Το συχνότερο λάθος στη διάγνωση της τομάτας είναι η αναζήτηση του παθογόνου από τη μορφή της κηλίδας. Δεκάδες διαφορετικά αίτια δίνουν καστανή κηλίδα σε φύλλο. Η διάκριση προκύπτει από τρία ερωτήματα, με αυτή τη σειρά.

Πηγές: 1

2. Πίνακας διαφορικής διάγνωσης

Ο πίνακας ομαδοποιεί κατά αφετηρία του συμπτώματος. Οι ενδείξεις ΥΠΑΙΘΡΙΑ ΘΕΡΜΟΚΗΠΙΟΥ δείχνουν πού έχει τη μεγαλύτερη σημασία κάθε ασθένεια.

Ο πίνακας κατευθύνει την υποψία. Δεν υποκαθιστά την εργαστηριακή ταυτοποίηση, που είναι απαραίτητη για τα βακτήρια, τους ιούς και τα ιοειδή.

Πηγές: 1 2 3 4

3. Η ξηρή σήψη κορυφής, διαταραχή, όχι ασθένεια

Πριν από κάθε αναζήτηση παθογόνου, αυτή η εικόνα πρέπει να αποκλειστεί. Είναι η συχνότερη λανθασμένη διάγνωση στην τομάτα, και οδηγεί σε ψεκασμούς που δεν έχουν καμία πιθανότητα να αποδώσουν.

3.1 Ο μηχανισμός, γιατί ο καρπός χάνει τη μάχη

Το ασβέστιο κινείται στο φυτό σχεδόν αποκλειστικά μέσω του ξυλώματος, και η κίνησή του εξαρτάται από τη διαπνοή. Οδηγείται επομένως στα όργανα με τον υψηλότερο ρυθμό διαπνοής, δηλαδή στα φύλλα [8]. Ο καρπός διαπνέει ελάχιστα και έτσι χάνει τον ανταγωνισμό για το ίδιο ξυλωματικό ρεύμα.

Η ουσία της διαταραχής είναι επομένως αστοχία μεταφοράς, όχι έλλειψη αποθέματος: παράγοντες όπως η ακανόνιστη άρδευση, η υψηλή υγρασία και η καταπόνηση του ριζικού συστήματος εμποδίζουν το ασβέστιο να φτάσει στον καρπό [8].

3.2 Πώς ξεχωρίζει από σήψη παθογόνου

3.3 Τι πραγματικά τη μειώνει

Οι ίδιοι μηχανισμοί μεταφοράς εξηγούν και άλλες φυσιολογικές διαταραχές του καρπού, όπως το σχίσιμο από απότομη αλλαγή στην υδατική κατάσταση και το ηλιακό έγκαυμα σε καρπούς που έμειναν ακάλυπτοι μετά από αποφύλλωση.

Πηγές: 8

4. Κηλιδώσεις του φυλλώματος

4.1 Αλτερνάρια, Alternaria solani

Είναι από τις σημαντικότερες ασθένειες του φυλλώματος σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου [1]. Δίνει σκούρες κηλίδες με ομόκεντρους δακτυλίους, συχνά περιβαλλόμενες από χλωρωτική άλω. Καθώς εξελίσσεται, προκαλεί αποφύλλωση που ξεκινά από τα παλαιότερα φύλλα και ανεβαίνει προς τα νεότερα, ενώ νεκρωτικές κηλίδες εμφανίζονται και σε άνθη, βλαστούς και καρπούς, όπου επεκτείνονται από το σημείο πρόσφυσης του ποδίσκου [1].

Η διαχείριση της ανθεκτικότητας έχει ιδιαίτερη σημασία: έχουν καταγραφεί ανθεκτικά στελέχη, ιδίως έναντι των αναστολέων της αναπνοής, και η βιβλιογραφία τονίζει την ανάγκη εναλλαγής τρόπων δράσης με έμφαση στα πολυδύναμα [1].

4.2 Σεπτορίωση, Septoria lycopersici

Δίνει κυκλικές έως ωοειδείς νεκρωτικές κηλίδες με ανοιχτόγκριζο κέντρο και σκούρα περιθώρια. Στα παλαιότερα φύλλα οι κηλίδες περιβάλλονται από χλωρωτική άλω, και στο κέντρο τους σχηματίζονται πυκνίδια, το γνώρισμα που τη χωρίζει από την αλτερνάρια [1].

Οι κηλίδες συνενώνονται, το φύλλο χλωρώνει και πέφτει, και οι καρποί μένουν εκτεθειμένοι στον ήλιο. Οι απώλειες φτάνουν περίπου το 50% όταν η αποφύλλωση αγγίξει το 75% του φυτού [1]. Η διαχείμαση γίνεται σε αυτοφυή σολανώδη, ο στύφνος και συγγενή είδη λειτουργούν ως δεξαμενή μολύσματος, οπότε ο καθαρισμός των ορίων του αγρού είναι μέρος της αντιμετώπισης [1].

4.3 Περονόσπορος, Phytophthora infestans

Δεν καλύπτεται από τη μεσογειακή ανασκόπηση, είναι όμως η ασθένεια που μπορεί να καταστρέψει υπαίθρια καλλιέργεια μέσα σε λίγες ημέρες. Πρόκειται για ωομύκητα, όχι μύκητα, γεγονός που έχει άμεση πρακτική συνέπεια στην επιλογή δραστικών.

Η εικόνα είναι χαρακτηριστική: μεγάλες, υδατώδεις, καστανές περιοχές στο φύλλο, συχνά με λευκή χνοώδη ανάπτυξη στην κάτω επιφάνεια σε συνθήκες υγρασίας. Στον καρπό δίνει σκληρή, καστανή, ανώμαλη σήψη. Οι νύχτες με έντονη δροσιά και ομίχλη είναι εξίσου επικίνδυνες με τη βροχή.

4.4 Ωίδιο, Leveillula taurica και Oidium neolycopersici

Δύο διαφορετικά παθογόνα με διαφορετική εικόνα, και η διάκρισή τους είναι απλή:

Για το L. taurica, η βλάστηση των κονιδίων γίνεται σε εύρος 10 έως 37 °C με άριστο τους 20 °C, ενώ ο αποικισμός του φύλλου είναι βέλτιστος στους 15 έως 25 °C [7]. Το ωίδιο της τομάτας αναπτύσσεται καλύτερα σε σχετικά υγρό αλλά όχι κορεσμένο αέρα, με τη σχετική υγρασία κάτω από 95%, και δεν απαιτεί διαβροχή του φυλλώματος ή υψηλή υγρασία για να μολύνει, σε αντίθεση με τους περισσότερους μύκητες του φυλλώματος [7].

Πηγές: 1 5 6 7

5. Ο βοτρύτης και οι σήψεις

Ο Botrytis cinerea προσβάλλει πάνω από 200 φυτικά είδη και εμφανίζεται τόσο στο ύπαιθρο όσο και στο θερμοκήπιο, με τις ζημιές στο θερμοκήπιο να είναι σαφώς σοβαρότερες [1].

Τα τυπικά συμπτώματα είναι μαλακές σήψεις, υδατική εμποτισμένη όψη του παρεγχύματος και γκρίζες μάζες κονιδίων. Οι προσβολές του βλαστού μπορούν να οδηγήσουν σε πλήρη κατάρρευση του φυτού [1]. Στους ώριμους καρπούς οι μαλακές σήψεις εμφανίζονται κυρίως μετασυλλεκτικά, ενώ στους άγουρους δίνει τις «κηλίδες φαντάσματα», αντίδραση άμυνας του ξενιστή που καθιστά τον καρπό δύσκολα εμπορεύσιμο [1].

Η μετάδοση γίνεται κυρίως με αερομεταφερόμενα κονίδια από προσβεβλημένα φυτά ή φυτικά υπολείμματα. Δεν έχει τεκμηριωθεί μετάδοση με τον σπόρο. Ο μύκητας διαχειμάζει ως σκληρώτια στο έδαφος και στα υπολείμματα, μέχρι την επόμενη καλλιεργητική περίοδο [1].

Πηγές: 1

6. Οι εδαφογενείς μαράνσεις

Τρία παθογόνα, μία εικόνα στο μάτι, μάρανση με κίτρινισμα από κάτω, και τρεις διαφορετικές αποφάσεις. Η διάκριση γίνεται από το πού σταματά ο μεταχρωματισμός.

6.1 Φουζαρίωση, Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici

Είναι από τις πιο διαδεδομένες εδαφογενείς ασθένειες της τομάτας σε όλη τη Μεσόγειο και προσβάλλει τόσο τα φυτάρια όσο και τα φυτά, σε θερμοκήπιο και σε ύπαιθρο [1].

Τα πρώτα συμπτώματα είναι κιτρίνισμα των κατώτερων φύλλων, που συχνά περιορίζεται σε ένα μόνο τμήμα του φυτού λόγω της τομεακής εξάπλωσης του παθογόνου μέσα στο ξύλωμα [1]. Μετά τη διείσδυση από τη ρίζα, ο μύκητας αποικίζει τον φλοιό και εισέρχεται στο ξύλωμα, δίνοντας τον χαρακτηριστικό σκούρο καστανό μεταχρωματισμό που επεκτείνεται ψηλά στον βλαστό και οδηγεί σε μάρανση και θάνατο [1].

Οι απώλειες φτάνουν το 45 έως 55% και μπορούν να επεκταθούν στο 70% σε ευνοϊκές συνθήκες, δηλαδή στους 27 έως 30 °C [1]. Στη Μεσόγειο κυριαρχούν οι φυλές 1 και 2· η φυλή 3 έχει περιορισμένη διάδοση, κυρίως σε Τουρκία, Αίγυπτο και Αλγερία [1]. Η πληροφορία αυτή έχει άμεση πρακτική αξία, γιατί η αντοχή των ποικιλιών είναι ειδική ανά φυλή.

6.2 Σήψη λαιμού και ρίζας, F. oxysporum f. sp. radicis-lycopersici

Είναι από τις πιο καταστροφικές εδαφογενείς ασθένειες και σήμερα απαντά στις περισσότερες μεσογειακές χώρες, προσβάλλοντας τα φυτά κατά τη μεταφύτευση ή κατά την καλλιέργεια [1].

Οι απώλειες κυμαίνονται από 20 έως 60% και μπορούν να φτάσουν το 90% σε άριστες για το παθογόνο συνθήκες [1].

6.3 Βερτισιλλίωση, Verticillium dahliae

Ο μύκητας ανεβαίνει ακροπεταλικά μέσα από τα αγγεία του ξυλώματος και προκαλεί αγγειακή μάρανση, με καστανό μεταχρωματισμό ορατό στην τομή. Τα συμπτώματα ξεκινούν από τα παλαιότερα φύλλα και προχωρούν προς τα νεότερα, με την ξήρανση να επεκτείνεται από την άκρη του ελάσματος προς τον μίσχο [1]. Το φυτό αντιδρά σχηματίζοντας φραγμούς μέσα στα αγγεία του ξυλώματος, αλλά αυτές ακριβώς οι αποφράξεις οδηγούν στη μάρανση [1].

Οι απώλειες φτάνουν το 20 έως 50%, με μεγαλύτερη επίπτωση στο εύρος 21 έως 30 °C που είναι το άριστο για την ανάπτυξη του παθογόνου [1].

Πηγές: 1

7. Βακτηριακές ασθένειες

7.1 Βακτηριακό έλκος, Clavibacter michiganensis subsp. michiganensis

Είναι η σημαντικότερη βακτηριακή ασθένεια της τομάτας παγκοσμίως και περιλαμβάνεται στον κατάλογο A2 του EPPO. Ο κατάλογος του EPPO είναι σύσταση προς τις χώρες μέλη και όχι νόμος: στην ενωσιακή νομοθεσία, με τον Κανονισμό (ΕΕ) 2019/2072, το βακτήριο δεν είναι ενωσιακός επιβλαβής οργανισμός καραντίνας αλλά ρυθμιζόμενος επιβλαβής οργανισμός μη καραντίνας για τους σπόρους και το πολλαπλασιαστικό υλικό της τομάτας [1].

Επειδή το βακτήριο αποικίζει το ξύλωμα, τα συμπτώματα εμφανίζονται σε ολόκληρο το φυτό: τα περιθώρια των φύλλων γυρίζουν προς τα πάνω, μαραίνονται και ξηραίνονται, με τη μάρανση να αφορά είτε τμήματα είτε όλο το φυτό. Στον βλαστό εμφανίζονται κιτρινωπές ή καστανές διαμήκεις ραβδώσεις, στη θέση των οποίων μπορεί να σχηματιστούν εξογκώματα. Στους καρπούς σχηματίζονται μικροσκοπικές σκούρες κηλίδες με φωτεινή άλω, η χαρακτηριστική εικόνα «μάτι πουλιού» [1].

7.2 Βακτηριακή στίγμωση, Pseudomonas syringae pv. tomato

Προσβάλλει τομάτα σε θερμοκήπιο και σε ύπαιθρο. Έχουν ταυτοποιηθεί δύο φυλές, 0 και 1, με βάση την αντίδραση των ποικιλιών που φέρουν ή όχι το γονίδιο αντοχής Pto· η πιο μολυσματική φυλή 1 έχει αναφερθεί σε Ιταλία, Πορτογαλία και Τυνησία [1].

Στα φύλλα εμφανίζονται αρχικά υδατώδεις, γωνιώδεις κηλίδες που συνενώνονται, σκουραίνουν και περιβάλλονται από χλωρωτική άλω. Στους βλαστούς δίνει επιμήκεις νεκρωτικές κηλίδες, ενώ στους καρπούς μικρά στρογγυλά στίγματα λίγων χιλιοστών με πράσινη άλω, που υποβαθμίζουν άμεσα την εμπορική αξία [1].

Οι απώλειες φυταρίων φτάνουν το 20 έως 25%, ενώ σε πρώιμη μόλυνση οι απώλειες παραγωγής μπορούν να φτάσουν το 75% [1].

Πηγές: 1

8. Φυτοπλάσματα: Candidatus Phytoplasma solani

Η ασθένεια οφείλεται στο Candidatus Phytoplasma solani και στις εξάρσεις της μπορεί να προκαλέσει μειώσεις παραγωγής έως 80% [1].

Τα φύλλα είναι μικρότερα, παραμορφωμένα και καρουλιασμένα, με κιτρίνισμα και σε ορισμένες περιπτώσεις κοκκίνισμα [1]. Τα άνθη παραμορφώνονται και μένουν στείρα.

Τα μέτρα είναι υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό, συνεχής παρακολούθηση των φορέων και της εμφάνισης συμπτωμάτων, έγκαιρος εντοπισμός και απομάκρυνση των μολυσμένων φυτών και των αυτοφυών δεξαμενών μολύσματος [1].

Πηγές: 1

9. Οι ιοί

Εδώ αλλάζει η λογική. Στους ιούς δεν υπάρχει θεραπευτική επέμβαση. Η διαχείριση είναι υγιές υλικό, έλεγχος του φορέα, υγιεινή και εκρίζωση. Ο πίνακας συνοψίζει τον τρόπο μετάδοσης, γιατί αυτός καθορίζει τι πρέπει να γίνει.

9.1 TSWV, ο ιός της κηλιδωτής μάρανσης

Τα πρώτα συμπτώματα στα φύλλα συγχέονται με ζημιά από ψύχος, καθώς τα νεαρά φύλλα αποκτούν μοβ χρωματισμό στην κάτω επιφάνεια. Στη συνέχεια εμφανίζονται χλωρωτικές κηλίδες που νεκρώνονται και συνενώνονται, δίνοντας στο φύλλο ένα καστανό-ιώδες χρώμα, το χαρακτηριστικό «μπρούντζωμα» [1]. Η νέκρωση επεκτείνεται σε μίσχους, βλαστούς και άνθη. Στους καρπούς σχηματίζονται ανοιχτοπράσινες κηλίδες περίπου ενός εκατοστού που γίνονται νεκρωτικές, βυθισμένες και καστανές, με φελλώδη υφή και βαθιές διαμήκεις σχισμές κοντά στον ποδίσκο, οδηγώντας σε πρώιμη καρπόπτωση [1].

Όταν εντοπιστούν θετικά φυτά, απομακρύνονται και καταστρέφονται όλα τα συμπτωματικά και τα γειτονικά τους φυτά, μαζί με τα ζιζάνια [1]. Τα στελέχη είναι πολλά και ανασυνδυάζονται συχνά, δίνοντας νέες παραλλαγές που ξεπερνούν τη γενετική αντοχή των εμπορικών ποικιλιών [1], γεγονός που εξηγεί γιατί μια ανθεκτική ποικιλία μπορεί να αποτύχει.

9.2 CMV, το μωσαϊκό της αγγουριάς

Ιός με ευρύ φάσμα ξενιστών: μολύνει πάνω από 1.200 φυτικά είδη και μεταδίδεται από πάνω από 80 είδη αφίδων με μη έμμονο τρόπο [1]. Οι αποδοτικότεροι φορείς είναι η Myzus persicae και η Macrosiphum euphorbiae. Μεταδίδεται επίσης με τον σπόρο και μέσω δέκα ειδών κουσκούτας [1].

Σε πρώιμες μολύνσεις, μέσα σε 15 έως 20 ημέρες από τη μεταφύτευση, εμφανίζονται παραμορφώσεις φύλλων, καθυστέρηση ανάπτυξης και νανισμός της κορυφής, δίνοντας στο φυτό θαμνώδη εμφάνιση [1]. Το πιο καταστροφικό σύμπτωμα είναι η θανατηφόρα νέκρωση από το νεκρογόνο στέλεχος, που οδηγεί σε κατάρρευση και θάνατο μέσα σε 2 έως 3 εβδομάδες από τη μόλυνση [1]. Οι απώλειες φτάνουν το 100% [1].

9.3 TYLCV και TYLCSV, το καρούλιασμα της κορυφής

Δύο τουλάχιστον ιοί ευθύνονται για την ασθένεια, και ο γενετικός ανασυνδυασμός μεταξύ τους είναι συχνός, δίνοντας νέα υβριδικά γονιδιώματα [1].

Τα φυλλάρια έχουν τα περιθώρια εμφανώς κιτρινισμένα και γυρισμένα προς τα πάνω, θυμίζοντας μικρό κουταλάκι, με μειωμένη επιφάνεια και παραμόρφωση [1]. Το φυτό αποκτά θαμνώδη εμφάνιση με όρθιους πλάγιους και κορυφαίους βλαστούς. Ακολουθεί ανθόπτωση, αποτυχία καρπόδεσης και παραγωγή μη εμπορεύσιμων καρπών λόγω μικρού μεγέθους ή ωχρού χρώματος [1]. Σε ψυχρές περιόδους το κίτρινο αποκτά μοβ αποχρώσεις που θυμίζουν ζημιά από ψύχος [1].

Αυτό το τελευταίο είναι η καλή είδηση: επειδή η μετάδοση περνά αποκλειστικά από τον αλευρώδη, ο έλεγχος του φορέα και τα δίχτυα είναι πραγματικά αποτελεσματικά. Το Bemisia tabaci είναι σύμπλοκο σχεδόν 40 κρυπτικών ειδών και μεταδίδει πάνω από 40 διαφορετικούς ιούς [1]. Οι εμπορικές ποικιλίες με διαβαθμισμένη αντοχή είναι σήμερα το βασικό εργαλείο περιορισμού της ζημιάς [1].

9.4 ToBRFV, η νεότερη και σοβαρότερη απειλή

Ταυτοποιήθηκε πρώτη φορά σε Ισραήλ και Ιορδανία το 2014 ως 2015, εξαπλώθηκε γρήγορα και κατατάχθηκε σύντομα ως παθογόνο καραντίνας A2 του EPPO [1].

Τα συμπτώματα ποικίλλουν πολύ ανάλογα με την ποικιλία και τις συνθήκες, και οι διακυμάνσεις συνδέονται με τη φωτοπερίοδο, τη θερμοκρασία και την ηλικία του φυτού κατά τη μόλυνση [1]. Τα συχνότερα είναι παραμορφώσεις φύλλων, μωσαϊκό και φουσκάλες, μεσονεύριο κιτρίνισμα ιδίως στα νεαρά φύλλα, διαμήκεις νεκρώσεις στον βλαστό, φελλοποίηση και νέκρωση των σεπάλων, νεκρώσεις σε ποδίσκους και μίσχους, καρπόπτωση και μαρμαροειδής όψη του καρπού [1].

Η μετάδοση είναι κατά βάση μηχανική, αλλά γίνεται και με μολυσμένους σπόρους ή καρπούς [1]. Η μεταφορά μέσα στην καλλιέργεια συμβαίνει με άμεση επαφή, με μολυσμένο χυμό από χειριστές, ρούχα, γλάστρες, εργαλεία και θρεπτικά διαλύματα, με πολλαπλασιαστικό υλικό, καθώς και με βομβίνους (Bombus terrestris) [1].

9.5 ToMV, το μωσαϊκό της τομάτας

Προσβάλλει κυρίως σολανώδη, με απώλειες 25 έως 70% [1]. Μεταδίδεται εύκολα με τον σπόρο, ως εξωτερική επιμόλυνση, και σε μικρότερες ποσότητες στο ενδοσπέρμιο, ποτέ όμως στο έμβρυο. Παραμένει ενεργός μέσα στον μολυσμένο σπόρο τουλάχιστον δέκα χρόνια [1].

Μεταδίδεται επίσης πολύ εύκολα από φυτό σε φυτό κατά τις καλλιεργητικές εργασίες. Δεν έχει τεκμηριωθεί έντομο-φορέας [1]. Πριν τη σπορά μπορεί να εφαρμοστεί θερμοθεραπεία στους 70 °C για 24 ώρες ή επένδυση του σπόρου, ώστε να απαλειφθεί ο ιός [1].

9.6 PepMV, ο ιός του μωσαϊκού του πεπίνο

Οι απώλειες κυμαίνονται από 30 έως 80% [1]. Τα συμπτώματα εμφανίζονται 2 έως 3 εβδομάδες μετά τη μόλυνση και εξαπλώνονται μέσα στη γραμμή, εικόνα που από μόνη της υποδεικνύει μηχανική μετάδοση [1].

Για τον σπόρο, η ξηρή θέρμανση στους 72 έως 74 °C για 2 έως 3 ημέρες ή η απολύμανση είναι αποτελεσματικές [1].

9.7 PMoV, ο ιός της παριετάριας

Η συχνότητά του κυμαίνεται από 3 έως 30%, αλλά θεωρείται υποεκτιμημένη λόγω της σύγχυσης με τα συμπτώματα των TSWV, ToMV και CMV [1]. Η Parietaria officinalis έχει κεντρικό ρόλο στην επιδημιολογία, γιατί μεταδίδει τον ιό με τον σπόρο της· η απομάκρυνση του ζιζανίου από τα όρια των χωραφιών τομάτας είναι ουσιώδης [1].

Πηγές: 1

10. Ιοειδή

Το ιοειδές του ατρακτοειδούς κονδύλου της πατάτας (PSTVd) προκαλεί στην τομάτα απώλειες 50 έως 90%, ανάλογα με την ποικιλία [1].

Η διαχείριση στηρίζεται σε πιστοποιημένο πολλαπλασιαστικό υλικό, απομάκρυνση των μολυσμένων ή ύποπτων φυτών, έλεγχο των αφίδων και των αυτοφυών, και απολύμανση εργαλείων και μηχανημάτων ανάμεσα στις εργασίες [1].

Πηγές: 1

11. Οι φορείς: θρίπες, αλευρώδεις, αφίδες

Στην τομάτα, ο έλεγχος των εντόμων δεν είναι χωριστό κεφάλαιο από τη φυτοπροστασία των ιώσεων, είναι το ίδιο κεφάλαιο. Ο πίνακας δείχνει πόσο αποδίδει ο έλεγχος του φορέα σε κάθε περίπτωση.

11.1 Τα δύο είδη αλευρώδη, και γιατί η διάκριση αλλάζει τη διάγνωση

Στην τομάτα δεν υπάρχει ένας «αλευρώδης». Συνυπάρχουν δύο είδη, το Bemisia tabaci και ο αλευρώδης των θερμοκηπίων Trialeurodes vaporariorum, και δεν μεταδίδουν τους ίδιους ιούς. Σε καταγραφή σε όλη την Ελλάδα, από το 2009 έως το 2012, το T. vaporariorum ήταν το επικρατέστερο είδος, με 80%, και το B. tabaci, βιότυποι B και Q, το υπόλοιπο 20% [9]. Η ίδια εργασία βρήκε στην τομάτα TICV στο 62,5% και ToCV στο 20,5% των δειγμάτων, με τον ToCV περιορισμένο στη νότια Ελλάδα [9].

Η καταγραφή αφορά τα έτη 2009 έως 2012. Νεότερη δημοσιευμένη ελληνική καταγραφή της σύνθεσης των ειδών στην τομάτα δεν εντοπίστηκε, οπότε η αναλογία 80 προς 20 διαβάζεται ως τάξη μεγέθους της εποχής της και όχι ως σημερινή τιμή για συγκεκριμένο κτήμα.

Πηγές: 1 9 10 11

12. Υγιεινή και πρόληψη στο θερμοκήπιο

Τα τρία παθογόνα που καθορίζουν σήμερα την τύχη μιας θερμοκηπιακής μονάδας, ToBRFV, PepMV και ToMV, μοιράζονται ένα χαρακτηριστικό: μεταδίδονται με επαφή. Καμία επέμβαση δεν τα αντιμετωπίζει. Τα παρακάτω δεν είναι συστάσεις καλής πρακτικής· είναι το ίδιο το πρόγραμμα φυτοπροστασίας.

Πηγές: 1

13. Τι αλλάζει η κλιματική αλλαγή

Η ανασκόπηση αφιερώνει χωριστό κεφάλαιο στο θέμα, και τα συμπεράσματα δεν είναι γενικόλογα.

Οι υψηλές θερμοκρασίες ευνοούν την ανάπτυξη μυκητολογικών, ιολογικών και ιοειδικών ασθενειών, ενώ αυξημένα επίπεδα CO₂ έχουν δειχθεί ότι επιδεινώνουν την ασθένεια από βοτρύτη [1]. Συνολικά, για μια σειρά παθογόνων, μεταξύ τους ο βοτρύτης, το F. o. f. sp. radicis-lycopersici, το βερτισίλλιο, ο TSWV, ο ToMV, ο PepMV και το PSTVd, έχει αναφερθεί αυξημένη παθογονικότητα ή ενισχυμένος ρυθμός μετάδοσης [1].

Για το ToBRFV και τον PMoV δεν υπάρχουν ακόμη αντίστοιχες αναφορές [1]. Η ανασκόπηση σημειώνει ότι η εξάπλωσή τους συνδέεται πιθανότατα με άλλες τάσεις, κυρίως την παγκοσμιοποίηση της βιομηχανίας σπόρων [1], μια διάκριση με πρακτική σημασία, γιατί δείχνει ότι το πρόβλημα δεν λύνεται με κλιματικά μέτρα αλλά με ελέγχους στο υλικό.

Πηγές: 1

14. Τα βασικά σημεία

15. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

• [1] Panno, S., Davino, S., Caruso, A.G., Bertacca, S., Crnogorac, A., Mandić, A., Noris, E. & Matić, S. (2021). A Review of the Most Common and Economically Important Diseases That Undermine the Cultivation of Tomato Crop in the Mediterranean Basin. Agronomy 11(11):2188. Η κύρια πηγή του άρθρου, ειδικά για τη Μεσόγειο: όλα τα ποσοστά απωλειών, οι θερμοκρασίες, οι χρόνοι μετάδοσης των φορέων, τα συμπτώματα ανά παθογόνο, οι απαιτήσεις θερμοθεραπείας σπόρου και το κεφάλαιο για την κλιματική αλλαγή.
• [2] EPPO Global Database, Clavibacter michiganensis subsp. michiganensis. Πηγή για το καθεστώς καραντίνας A2 και την εξάπλωση.
• [3] EPPO Global Database, Tomato brown rugose fruit virus (ToBRFV). Πηγή για τον κατάλογο A2 του EPPO και για την εξάπλωση του ToBRFV στην περιοχή EPPO.
• [4] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Βάση Δεδομένων Φυτοπροστατευτικών Προϊόντων. Η μοναδική έγκυρη πηγή για το ποια σκευάσματα επιτρέπονται στην τομάτα, σε ποια δόση και με ποιον χρόνο αναμονής.
• [5] Late Blight, Tomato, UC IPM Pest Management Guidelines, University of California Statewide IPM Program· και Late blight of tomato and potato, University of Minnesota Extension. Πηγές για το θερμοκρασιακό εύρος 10 έως 22 °C, για τη μόλυνση σε περίπου 10 ώρες με σχετική υγρασία άνω του 90%, και για τις ~12 ώρες διαβροχής στους 20 έως 25 °C.
• [6] Effects of Temperature on Events in the Infection Cycle of Two Clonal Lineages of Phytophthora infestans Causing Late Blight on Tomato and Potato in Brazil. Plant Disease 93(5):459. Πηγή για την εμφάνιση κηλίδων σε 3 έως 5 ημέρες και για τη συντομότερη περίοδο επώασης στους 22 °C.
• [7] Powdery mildew on tomatoes, Cornell University, Long Island Horticultural Research and Extension Center· και Powdery mildew, University of Florida IFAS. Πηγές για τη διάκριση Leveillula taurica και Oidium neolycopersici ως προς την επιφάνεια σποριοποίησης, για τη βλάστηση των κονιδίων στους 10 έως 37 °C με άριστο τους 20 °C, για τον αποικισμό στους 15 έως 25 °C, και για τη μόλυνση ακόμη και με σχετική υγρασία 50%.
• [8] Managing Blossom End Rot in Tomatoes and Peppers, Iowa State University Extension and Outreach· και Blossom-end rot: a century-old problem in tomato (Solanum lycopersicum L.) and other vegetables. Πηγές για τον χαρακτηρισμό της ως φυσιολογικής διαταραχής και όχι ασθένειας, για τη μεταφορά του ασβεστίου μέσω του ξυλώματος υπό τον έλεγχο της διαπνοής, για το ότι η αύξηση του εδαφικού ασβεστίου δεν μειώνει απαραίτητα τη διαταραχή, και για τον ρόλο της ακανόνιστης άρδευσης, της υγρασίας και της καταπόνησης της ρίζας.
• Φωτογραφίες: αρχείο Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.
• [9] Orfanidou, C.G., Dimitriou, C., Papayiannis, L.C., Maliogka, V.I. & Katis, N.I. (2014). Epidemiology and genetic diversity of criniviruses associated with tomato yellows disease in Greece. Virus Research 186:120-129. Η ελληνική πηγή για τη σύνθεση των ειδών αλευρώδη: καταγραφή 2009 έως 2012 σε όλη την Ελλάδα, T. vaporariorum το επικρατέστερο είδος με 80% και B. tabaci, βιότυποι B και Q, με 20%. Επίσης για τη συχνότητα των δύο κρινιϊών στην τομάτα, TICV 62,5% και ToCV 20,5%, για τον περιορισμό του ToCV στη νότια Ελλάδα, και για το ότι ο TICV μεταδίδεται μόνο από το T. vaporariorum ενώ ο ToCV και από τα δύο είδη. Περίληψη.
• [10] Defra, Plant Pest Factsheet: Bemisia tabaci, Φεβρουάριος 2017, Ηνωμένο Βασίλειο. Πηγή για τα γνωρίσματα διάκρισης των δύο ειδών: στο B. tabaci οι πτέρυγες στεγοειδώς και ελαφρώς ανοιχτές ώστε να φαίνεται το κίτρινο σώμα και μήκος περίπου 1 mm, στο T. vaporariorum σε μικρότερη γωνία με το σώμα κρυμμένο. Επίσης για τις νύμφες: του T. vaporariorum κρεμ και οβάλ με περιφερειακά κηρώδη νήματα και συχνά μακριές ραχιαίες ράβδους, του B. tabaci οβάλ που στενεύει προς τα πίσω, περίπου 0,7 mm, χωρίς περιφερειακά νήματα και χωρίς ραχιαίες ράβδους. Το ίδιο δελτίο σημειώνει ότι τα ακμαία και τα πρώτα στάδια των δύο ειδών ξεχωρίζουν δύσκολα στον αγρό. Πλήρες κείμενο.
• [11] Roditakis, E., Grispou, M., Morou, E., Kristoffersen, J.B., Roditakis, N., Nauen, R., Vontas, J. & Tsagkarakou, A. (2009). Current status of insecticide resistance in Q biotype Bemisia tabaci populations from Crete. Pest Management Science 65(3):313-322. Ελληνική μέτρηση ανθεκτικότητας: 53 πληθυσμοί βιοτύπου Q από την Κρήτη, 2005 έως 2007, συντελεστές ανθεκτικότητας 38 έως 1.958 για το imidacloprid και 30 έως 600 για την alpha-cypermethrin, κάτω από 12 για το pirimiphos-methyl, και συσχέτιση της ανθεκτικότητας στο imidacloprid με τον αριθμό των εφαρμογών νεονικοτινοειδών. Περίληψη.
• [12] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2024/2970 της Επιτροπής της 29ης Νοεμβρίου 2024, για την τροποποίηση του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) 2019/2072 όσον αφορά μέτρα για την αποτροπή της παρουσίας του ToBRFV σε ορισμένα φυτά προς φύτευση. Πηγή για την κατάταξη του ιού ως ρυθμιζόμενου μη καραντίνας με εφαρμογή από την 1η Ιανουαρίου 2025, και για το ότι τα μέτρα έκτακτης ανάγκης του Κανονισμού (ΕΕ) 2023/1032 έπαψαν να ισχύουν στις 31 Δεκεμβρίου 2024.
• [13] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2019/2072 της Επιτροπής, ενοποιημένη μορφή, Παράρτημα IV. Πηγή για τα Μέρη ΣΤ και Θ, για την ανοχή 0 τοις εκατό και για την εξαίρεση των ποικιλιών πιπεριάς που είναι γνωστό ότι φέρουν ανθεκτικότητα.