Liriomyza sativae: πρώτη διαπίστωση στην Ελλάδα, βιολογικός κύκλος, ξενιστές και αντιμετώπιση

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Στις 20 Οκτωβρίου 2026 ανακοινώθηκε η πρώτη διαπίστωση του Liriomyza sativae στην Ελλάδα, σε δείγμα φύλλων γυψοφίλης από επιχείρηση παραγωγής δρεπτών ανθέων στην Περιφερειακή Ενότητα Νήσων Αττικής, με ταυτοποίηση από το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο [1]. Πρόκειται για ενωσιακό επιβλαβή οργανισμό καραντίνας, τον τέταρτο φυλλορύκτη του γένους που φτάνει στη χώρα. Το κείμενο περιγράφει τον βιολογικό κύκλο, τους ξενιστές και τα συμπτώματα, εξηγεί γιατί ο ψεκασμός από μόνος του έχει αποτύχει όπου δοκιμάστηκε, και καταγράφει τι έχει δείξει η προηγούμενη ελληνική εμπειρία με συγγενικό είδος.

1. Τι βρέθηκε, πού, και τι σημαίνει το καθεστώς καραντίνας

Η διαπίστωση έγινε σε γυψοφίλη, δηλαδή σε καλλιέργεια δρεπτών ανθέων και όχι σε κηπευτικό, και αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Στις κατασχέσεις που κατέγραψε η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων, σε 624 περιστατικά από το 1996 ως τον Νοέμβριο του 2019, το 39 τοις εκατό αφορούσε δρεπτά άνθη και κλαδιά με φύλλωμα και το 56 τοις εκατό φρούτα και λαχανικά [2]. Η ανθοκομία είναι καθιερωμένη οδός εισόδου, όχι σπάνια.

Το είδος είναι καταχωρημένο ως ενωσιακός επιβλαβής οργανισμός καραντίνας στο Παράρτημα II, Μέρος Α του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) 2019/2072 [2]. Το καθεστώς αυτό έχει μια συνέπεια που διαφέρει από κάθε άλλον εχθρό: η διαχείριση δεν είναι επιλογή του παραγωγού αλλά υπόθεση της αρμόδιας αρχής, και η ανακοίνωση ζητά ρητά ενημέρωση της υπηρεσίας για κάθε ύποπτη ή ασυνήθιστα έντονη προσβολή, καθώς και για αποτυχία ελέγχου με τα συνήθη σκευάσματα [1].

Ως τώρα στην περιοχή του EPPO το L. sativae είχε καταγραφεί σε λίγες χώρες, ανάμεσά τους η Τουρκία, το Ισραήλ, η Ιορδανία, η Αρμενία και η Μάλτα [3]. Η Ελλάδα προστίθεται τώρα σε αυτόν τον κατάλογο.

Η ελληνική εμπειρία λοιπόν δίνει δύο πράγματα ταυτόχρονα, και τα δύο χρήσιμα. Ότι η εξάπλωση ενός τέτοιου εντόμου μέσα σε θερμοκηπιακή ζώνη μετριέται σε μήνες και όχι σε χρόνια, και ότι το ντόπιο σύμπλεγμα παρασιτοειδών αναγνωρίζει τον νεοφερμένο σχεδόν αμέσως.

Πηγές: 1 2 3 4

2. Ο βιολογικός κύκλος

Το θηλυκό τρυπά την επιδερμίδα του φύλλου με τον ωοθέτη και εναποθέτει το αυγό μέσα στον φυλλικό ιστό. Το αυγό έχει μήκος περίπου 0,25 χιλιοστά και εκκολάπτεται σε δύο ως οκτώ ημέρες ανάλογα με τη θερμοκρασία [2][3].

Ακολουθούν τρία προνυμφικά στάδια, που τρέφονται όλα στο εσωτερικό του φύλλου, ανάμεσα στις δύο επιδερμίδες, και διαρκούν συνολικά τέσσερις ως επτά ημέρες. Η προνύμφη μεγαλώνει από μισό χιλιοστό ως τρία. Στο τέλος του τρίτου σταδίου εγκαταλείπει το φύλλο και πέφτει στο έδαφος, όπου νυμφώνεται λίγα εκατοστά κάτω από την επιφάνεια. Το νυμφικό στάδιο διαρκεί επτά ως δεκατέσσερις ημέρες στους 20 ως 30 βαθμούς [2][3].

Ο πλήρης κύκλος κλείνει σε περίπου 25 ημέρες στους 15 βαθμούς και σε περίπου 15 στους 30 [2]. Το κατώτερο όριο ανάπτυξης βρίσκεται ανάμεσα στους 4,6 και στους 7,9 βαθμούς ανάλογα με το στάδιο [2]. Το ενήλικο είναι σεξουαλικά ενεργό μία ημέρα μετά την έξοδό του και ζει έως έναν μήνα. Κάθε θηλυκό δίνει 200 ως 700 αυγά, με ρυθμό 30 ως 40 την ημέρα που πέφτει με την ηλικία [2].

Η αντοχή στο κρύο ορίζει τι γίνεται τον χειμώνα. Η νύμφη είναι το στάδιο διαχείμασης, και σε νύμφες ηλικίας τεσσάρων ημερών ο χρόνος για θνησιμότητα 50 τοις εκατό είναι περίπου εννέα ημέρες στους 0 βαθμούς, δύο ημέρες στους μείον 5 και λιγότερο από μία ώρα στους μείον 10 [2]. Σε θερμοκήπιο και σε παράκτια ζώνη οι τιμές αυτές δεν συναντώνται σχεδόν ποτέ στο έδαφος.

Πηγές: 2 3

3. Ξενιστές και συμπτώματα

Ο κατάλογος ξενιστών περιλαμβάνει πάνω από 60 είδη σε 18 βοτανικές οικογένειες, ανάμεσά τους Solanaceae, Cucurbitaceae, Fabaceae, Asteraceae, Brassicaceae, Apiaceae, Amaranthaceae, Caryophyllaceae, Malvaceae, Liliaceae και Poaceae [2]. Η ελληνική ανακοίνωση ονομάζει ως κύριους ξενιστές την τομάτα, την πιπεριά, τη μελιτζάνα, την πατάτα, το αγγούρι, το πεπόνι, το καρπούζι, την κολοκύθα, το φασόλι, το μπιζέλι, το μαρούλι, το λάχανο, το κουνουπίδι, το βαμβάκι, είδη Allium, τη γυψοφίλη, το χρυσάνθεμο και τη ζέρμπερα [1]. Στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη Νότια Αμερική θεωρείται το πιο επιζήμιο αγρομυζίδ, με καταγεγραμμένες απώλειες έως 80 τοις εκατό στο σέλινο στη Φλόριντα και στη μηδική στην Αργεντινή [3].

Τα συμπτώματα είναι τριών ειδών και εμφανίζονται με αυτή τη σειρά. Πρώτα τα νύγματα τροφοληψίας και ωοθεσίας του ενήλικου θηλυκού, στρογγυλές λευκές κουκκίδες στην επιφάνεια του φύλλου, όπου τα νύγματα ωοθεσίας είναι μικρότερα και στρογγυλότερα. Μετά οι στοές των προνυμφών, ακανόνιστες και ελικοειδείς, λευκοκίτρινες, με σκούρα ίχνη αποχωρημάτων στα όριά τους. Τέλος η απώλεια φωτοσυνθετικής επιφάνειας, που σε βαριά προσβολή φτάνει σε πρόωρη φυλλόπτωση και σε θάνατο νεαρών φυτών [1][3].

Τα τρία είδη που ήδη υπάρχουν στην Ελλάδα καλύπτονται στο άρθρο για τους εχθρούς και τις ασθένειες της αγγουριάς, μαζί με τα δεδομένα παρακολούθησης στο θερμοκήπιο.

Πηγές: 1 2 3

4. Οι αιτίες αποτυχίας των ψεκασμών εντομοκτόνων

Η επικρατέστερη στρατηγική εναντίον του είδους διεθνώς ήταν η εκτεταμένη χρήση εντομοκτόνων, και το αποτέλεσμα είναι καταγεγραμμένο: το L. sativae αναπτύσσει εύκολα ανθεκτικότητα, σε αντίθεση με τα παρασιτοειδή του [3]. Η αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων σημειώνει ότι πολλά εντομοκτόνα δεν είναι πλέον αποτελεσματικά και ότι ταυτόχρονα βλάπτουν τους φυσικούς εχθρούς [2].

Ο λόγος είναι δομικός και προκύπτει από τον ίδιο τον κύκλο. Από τα τέσσερα στάδια, τα τρία βρίσκονται εκτός εμβέλειας ενός ψεκασμού φυλλώματος: το αυγό μέσα στον ιστό, η προνύμφη μέσα στη στοά, η νύμφη μέσα στο έδαφος. Μόνο το ενήλικο εκτίθεται. Γι' αυτό και η διεθνής πρακτική στηρίζεται σε σκευάσματα με διελασματική δράση, που φτάνουν την προνύμφη περνώντας μέσα από το έλασμα [3].

Το δεύτερο σκέλος είναι ότι ο ψεκασμός χτυπά δυσανάλογα τον ρυθμιστή. Για το γένος Liriomyza είναι γνωστά πάνω από 140 είδη παρασιτοειδών, και αυτά είναι το κύριο μέσο ελέγχου [3]. Όταν ο πληθυσμός τους καταρρεύσει, ο φυλλορύκτης απελευθερώνεται από τη φυσική του πίεση και φτάνει σε επίπεδα που δεν θα έφτανε χωρίς επέμβαση. Το φαινόμενο αυτό είναι ο λόγος που ένα δευτερεύον έντομο γίνεται πρωτεύον.

Πηγές: 2 3

5. Η αντιμετώπιση στην πράξη

Παρακολούθηση. Το μόνο εκτεθειμένο στάδιο είναι το ενήλικο, και παρακολουθείται με κίτρινες κολλητικές παγίδες. Η δεύτερη μέτρηση είναι η καταμέτρηση ενεργών στοών ανά φύλλο σε σταθερές θέσεις, που δείχνει τον ρυθμό και όχι μόνο την παρουσία. Μια στοά που έχει αδειάσει δεν μετράει.

Το έδαφος. Επειδή η νύμφωση γίνεται λίγα εκατοστά κάτω από την επιφάνεια, το έδαφος κάτω από μια προσβεβλημένη καλλιέργεια είναι αποθήκη του επόμενου κύματος. Η απομάκρυνση των φυτικών υπολειμμάτων, η αποφυγή διαδοχικών ευπαθών καλλιεργειών στο ίδιο θερμοκήπιο και η διαχείριση των αυτοφυών ξενιστών στα όρια είναι μέτρα που δρουν εκεί όπου δεν φτάνει κανένας ψεκασμός.

Τα παρασιτοειδή. Στα θερμοκήπια τα εμπορικά διαθέσιμα είδη του γένους Diglyphus ελέγχουν αποτελεσματικά τις προσβολές [3]. Το Diglyphus isaea και το Dacnusa sibirica είναι ήδη παρόντα στην ελληνική πανίδα και είχαν προσβάλει τον προηγούμενο φυλλορύκτη από την πρώτη χρονιά [4]. Τα δύο είδη περιγράφονται στο άρθρο για τους ωφέλιμους οργανισμούς, με τα στάδια στόχο και τις θερμοκρασίες τους.

Το υλικό πολλαπλασιασμού και τα δρεπτά άνθη. Η είσοδος έγινε από ανθοκομική επιχείρηση, και οι οδοί εισόδου που καταγράφει η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων είναι τα φυτά προς φύτευση, τα δρεπτά άνθη και κλαδιά με φύλλωμα, τα φρούτα και λαχανικά, και το έδαφος ή υπόστρωμα που μεταφέρει νύμφες [2]. Ο έλεγχος του εισερχόμενου υλικού είναι το μέτρο με τη μεγαλύτερη απόδοση ανά μονάδα κόπου.

Η δήλωση. Ως οργανισμός καραντίνας, κάθε ύποπτο εύρημα δηλώνεται στην αρμόδια υπηρεσία. Η ανακοίνωση ζητά ενημέρωση και στην περίπτωση που ο έλεγχος με τα συνήθη σκευάσματα αποτύχει, γιατί ακριβώς αυτό είναι το πρώτο σήμα διαφοροποίησης από τα είδη που ήδη υπάρχουν [1].

Τα εγκεκριμένα σκευάσματα για τη λιριόμυζα ανά καλλιέργεια βρίσκονται στη βάση εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ, στο fyto.plantprotect.gr. Η επιλογή, η εναλλαγή τρόπων δράσης και η συμβατότητα με τα παρασιτοειδή κρίνονται κατά περίπτωση από τον γεωπόνο που βλέπει την καλλιέργεια.

Πηγές: 1 2 3 4

6. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

• [1] Περιφέρεια Κρήτης, Διεύθυνση Αγροτικής Ανάπτυξης Π.Ε. Ηρακλείου (2026). Ενημέρωση σχετικά με την πρώτη διαπίστωση στην Ελλάδα του επιβλαβούς οργανισμού καραντίνας Liriomyza sativae, 20 Οκτωβρίου 2026. Πηγή για τον τόπο και την καλλιέργεια της πρώτης διαπίστωσης, για την ταυτοποίηση από το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, για τον κατάλογο των κύριων ξενιστών, για την περιγραφή των συμπτωμάτων, για την ανάγκη εργαστηριακής ταυτοποίησης και για το αίτημα ενημέρωσης της υπηρεσίας.
• [2] EFSA Panel on Plant Health (2020). Pest categorisation of Liriomyza sativae. EFSA Journal 18(3):6037. Πλήρες κείμενο. Πηγή για την καταχώριση στο Παράρτημα II Μέρος Α του Κανονισμού (ΕΕ) 2019/2072, για τη διάρκεια των σταδίων και του πλήρους κύκλου, για τα όρια ανάπτυξης, για τη γονιμότητα, για την αντοχή των νυμφών στο κρύο, για τους ξενιστές σε 18 οικογένειες, για τις οδούς εισόδου και τα ποσοστά των κατασχέσεων, και για την απώλεια αποτελεσματικότητας των εντομοκτόνων.
• [3] EPPO Global Database. Liriomyza sativae (LIRISA), datasheet. Πηγή για την κατανομή στην περιοχή του EPPO, για τις διαστάσεις και τη διάρκεια των σταδίων, για τα συμπτώματα των νυγμάτων και των στοών, για τις απώλειες στη Φλόριντα και στην Αργεντινή, για τα πάνω από 140 παρασιτοειδή του γένους, για τον ρόλο του Diglyphus στο θερμοκήπιο, για τη διελασματική δράση και για την ανάπτυξη ανθεκτικότητας.
• [4] Ροδιτάκης Ν.Ε. (1998). First record of the South American leafminer Liriomyza huidobrensis in Greece. Entomologia Hellenica 12: 81-83. Πλήρες κείμενο. Πηγή για την πρώτη καταγραφή του L. huidobrensis στα μέσα του φθινοπώρου 1992 στην Κρήτη σε θερμοκηπιακά αγγούρια, πεπόνια και φασόλια, για τις θέσεις στην κοιλάδα της Μεσσαράς, στα Φιλίσσια, στον Πλατανιά και στο Κοκκίνη Χάνι, για την εξάπλωση σε ολόκληρο το νησί μέσα στο 1993, για τα ευρήματα στον Πύργο και στη Χαλκίδα, και για την παρουσία των αυτόχθονων παρασιτοειδών Diglyphus isaea και Dacnusa sibirica.