Ωφέλιμα έντομα, αρπακτικά ακάρεα και εντομοπαθογόνοι νηματώδεις: 37 είδη με τη βιολογία και τις δόσεις τους

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Τα ωφέλιμα έντομα, τα αρπακτικά ακάρεα και οι εντομοπαθογόνοι νηματώδεις είναι ζωντανοί οργανισμοί που απελευθερώνονται μέσα στην καλλιέργεια για να φάνε ή να παρασιτήσουν τον εχθρό. Δεν είναι φυτοπροστατευτικά προϊόντα, δεν έχουν αριθμό άδειας διάθεσης στην αγορά, δεν έχουν δόση σε γραμμάρια και δεν έχουν χρόνο αναμονής πριν τη συγκομιδή. Έχουν όμως κάτι που τα σκευάσματα δεν έχουν, και που καθορίζει αν θα πετύχουν ή θα αποτύχουν: βιολογικό κύκλο. Το πότε απελευθερώνονται, σε ποια θερμοκρασία, σε ποια υγρασία, πάνω σε ποιο φύλλο και απέναντι σε ποιο στάδιο του εχθρού, βγαίνει από τη βιολογία τους και όχι από μια ετικέτα. Το άρθρο καλύπτει τριάντα επτά είδη που διατίθενται στην ελληνική αγορά, με τα δημοσιευμένα θερμοκρασιακά όρια, τις δόσεις απελευθέρωσης, το ελληνικό νομικό καθεστώς και τις τεκμηριωμένες αιτίες αποτυχίας.

1. Γιατί δεν έχουν έγκριση, και τι έχουν στη θέση της

Ο Κανονισμός (ΕΚ) 1107/2009 ορίζει στο άρθρο 3 ότι ουσία είναι «τα χημικά στοιχεία και οι ενώσεις τους» και ότι μικροοργανισμός είναι «κάθε μικροβιολογική οντότητα, συμπεριλαμβανομένων των κατώτερων μυκήτων και των ιών». Ένα αρπακτικό ακάρι δεν είναι ούτε χημική ένωση ούτε μικροβιολογική οντότητα. Η λέξη μακροοργανισμός δεν εμφανίζεται πουθενά μέσα στον κανονισμό [76]. Ο αποκλεισμός τους δηλαδή δεν γίνεται με ρητή εξαίρεση αλλά από τον ίδιο τον ορισμό του πεδίου εφαρμογής, και αυτός είναι ο λόγος που δεν υπάρχει ούτε έγκριση δραστικής ουσίας, ούτε ΑΑΔΑ, ούτε ανώτατο όριο υπολειμμάτων, ούτε χρόνος αναμονής πριν τη συγκομιδή.

Εδώ σταματά το συνηθισμένο συμπέρασμα, και εδώ ακριβώς είναι το λάθος. Η Ελλάδα ρυθμίζει τους ωφέλιμους μακροοργανισμούς, απλώς το κάνει με χωριστό εργαλείο. Η υπουργική απόφαση 10522/117908 της 22ας Σεπτεμβρίου 2014 καταρτίζει τον Εθνικό Κατάλογο Σκευασμάτων Φυτοπροστασίας που περιέχουν Μακρο-οργανισμούς, συντομογραφικά ΕΚΣΦΜ, και ορίζει ρητά στο άρθρο 2 παράγραφος 3 ότι απαγορεύεται η παραγωγή, η εισαγωγή και η διάθεση στην αγορά σκευάσματος που δεν είναι εγγεγραμμένο σε αυτόν. Το άρθρο 6 παράγραφος 1 απαιτεί ο αριθμός εγγραφής να αναγράφεται πάνω στην ετικέτα, μαζί με το είδος του μακροοργανισμού και τον αριθμό των ατόμων [74].

Υπάρχει και δεύτερο φίλτρο, πιο σημαντικό από το πρώτο. Τα άρθρα 4 παράγραφος 1 και 6 παράγραφος 3 επιτρέπουν την εισαγωγή μόνο για οργανισμούς που είναι καταχωρισμένοι είτε στον Εθνικό Κατάλογο Μακρο-οργανισμών, τον ΕΚΜ, είτε στον κατάλογο του EPPO [74]. Ο ΕΚΜ περιλαμβάνει σήμερα πενήντα τρία είδη [75], και ο αντίστοιχος κατάλογος του EPPO είναι το πρότυπο PM 6/3, που απαριθμεί τους οργανισμούς οι οποίοι έχουν χρησιμοποιηθεί στην περιοχή του EPPO χωρίς δυσμενείς επιπτώσεις ή με αποδεκτές [73]. Η διπλή αυτή διατύπωση έχει πρακτικό αποτέλεσμα. Το Franklinothrips vespiformis, για παράδειγμα, δεν βρίσκεται στον ελληνικό ΕΚΜ, βρίσκεται όμως στο Παράρτημα 1 του PM 6/3, οπότε εισάγεται νόμιμα μέσω της δεύτερης οδού.

Η τεχνική αξιολόγηση των αιτήσεων γίνεται από το Εργαστήριο Βιολογικής Καταπολέμησης του Μπενακείου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου, ενώ αρμόδια αρχή είναι η Διεύθυνση Προστασίας Φυτικής Παραγωγής του ΥΠΑΑΤ [74]. Το ίδιο μοντέλο, δηλαδή εθνική καταχώριση αντί ευρωπαϊκής έγκρισης, ισχύει με παραλλαγές σε όλη την Ένωση, και αυτός είναι ο λόγος που ένα σκεύασμα ωφελίμων νόμιμο στην Ισπανία δεν είναι αυτομάτως νόμιμο στην Ελλάδα [78].

Οι νηματώδεις

Οι εντομοπαθογόνοι νηματώδεις ακολουθούν την ίδια λογική. Ένας νηματώδης είναι πολυκύτταρο ζώο, άρα δεν είναι μικροβιολογική οντότητα κατά τον ορισμό του άρθρου 3, και η Ελλάδα τους κατατάσσει ρητά ως μακροοργανισμούς: το Heterorhabditis bacteriophora, το Steinernema carpocapsae, το Steinernema feltiae και το Steinernema kraussei έχουν δικές τους εγγραφές μέσα στον ΕΚΜ [75]. Υπάρχει ωστόσο μια πραγματική ιδιαιτερότητα. Οι νηματώδεις κουβαλούν υποχρεωτικά συμβιωτικά βακτήρια, και γι αυτόν τον λόγο αρκετές χώρες ζητούν στοιχεία για το βακτήριο κατά την αδειοδότηση, κάτι που δεν ζητούν ποτέ για έντομα και ακάρεα [78].

Βιολογική γεωργία

Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2018/848 στο Παράρτημα ΙΙ, Μέρος Ι, σημείο 1.10.1 κατονομάζει την προστασία «από τους φυσικούς εχθρούς» ως το πρώτο από τα προληπτικά μέτρα φυτοπροστασίας. Το σημείο 1.10.2, που παραπέμπει στο καθεστώς έγκρισης του άρθρου 24, αφορά «προϊόντα και ουσίες». Ένα ζωντανό αρπακτικό δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Άρα η απελευθέρωση ωφέλιμων μακροοργανισμών σε βιολογική καλλιέργεια δεν χρειάζεται καμία έγκριση εισροής και δεν καταχωρίζεται σε κανέναν κατάλογο εισροών, είναι απλώς επιτρεπόμενη και μάλιστα προτεραιοποιημένη καλλιεργητική πρακτική [77].

Πηγές: 73 74 75 76 77 78

2. Οι τρεις τρόποι δράσης και γιατί η διάκριση είναι πρακτική

Η κατάταξη σε αρπακτικά, παρασιτοειδή και εντομοπαθογόνους νηματώδεις δεν είναι ταξινομική φιλολογία. Καθορίζει τρία πράγματα που ο παραγωγός βλέπει στο χωράφι: πόσα άτομα του εχθρού σκοτώνει κάθε άτομο του ωφέλιμου, πόσο αργεί να φανεί το αποτέλεσμα, και τι ακριβώς μετράει κανείς για να καταλάβει αν δούλεψε.

Η εμπλουτιστική βιολογική καταπολέμηση διαθέτει σήμερα πάνω από διακόσια εμπορικά είδη παγκοσμίως, και το μόνιμο παράδοξο του κλάδου είναι ότι η πραγματική υιοθέτηση παραμένει πολύ μικρότερη από τη διαθεσιμότητα [79]. Η έρευνα δεν έχει σταματήσει: οι πρόσφατες κατευθύνσεις αφορούν τη μαζική εκτροφή, τη συμβατότητα ανάμεσα σε ωφέλιμα, και τη διατήρηση των πληθυσμών μέσα στο αγροοικοσύστημα [81].

Πάνω από αυτές τις τρεις κατηγορίες υπάρχει μια τέταρτη διάκριση, που περιγράφει όχι τον οργανισμό αλλά τη στρατηγική: διατήρηση των πληθυσμών που ήδη υπάρχουν, κλασική εισαγωγή ενός εξωτικού εχθρού για μόνιμη εγκατάσταση, και εμπλουτιστική απελευθέρωση εκτρεφόμενων ατόμων [80]. Το παρόν άρθρο αφορά κυρίως την τρίτη, με δύο αξιοσημείωτες εξαιρέσεις. Το Rodolia cardinalis είναι ήδη εγκατεστημένο σε όλη τη Μεσόγειο και δεν αγοράζεται, ενώ το Amblyseius andersoni διαχειμάζει στο φυλλόστρωμα και σε πολυετείς καλλιέργειες διατηρείται αντί να ξαναγοράζεται κάθε χρόνο [16].

Πηγές: 16 73 80 95

3. Το εργαλείο επιλογής ανά καλλιέργεια και εχθρό

Πηγές: 2 13 73 90

4. Αρπακτικά ακάρεα της κόμης

Τα φυτοσειίδη είναι η πιο χρησιμοποιούμενη ομάδα ωφελίμων στον κόσμο, και η επιλογή ανάμεσά τους γίνεται με βάση μία κατάταξη που δημοσιεύθηκε το 1997 και παραμένει το εργαλείο εργασίας. Τα είδη χωρίζονται σε τέσσερις τύπους διατροφής [1]. Ο τύπος Ι είναι ο εξειδικευμένος θηρευτής των τετρανύχων, δηλαδή το Phytoseiulus, που δεν τρώει τίποτε άλλο και δεν επιβιώνει χωρίς τη λεία του. Ο τύπος ΙΙ είναι ο εκλεκτικός, που προτιμά τους τετράνυχους αλλά αντέχει και σε γύρη. Ο τύπος ΙΙΙ είναι ο γενικευμένος, που τρώει θρίπες, αλευρώδεις, εριόφυα και γύρη, και αυτός μόνο μπορεί να εγκατασταθεί προληπτικά, πριν εμφανιστεί ο εχθρός. Ο τύπος IV τρέφεται κυρίως με γύρη και δεν περιλαμβάνεται εδώ.

Η πρακτική σημασία της κατάταξης είναι απλή και δεν λέγεται αρκετά συχνά. Ένα είδος τύπου Ι είναι θεραπευτικό. Μπαίνει όταν υπάρχει ήδη ο τετράνυχος, καθαρίζει, και μετά πεθαίνει ή φεύγει. Ένα είδος τύπου ΙΙΙ είναι προληπτικό. Μπαίνει πριν, ζει από τη γύρη, και περιμένει. Το να αγοράσει κανείς τύπου Ι για πρόληψη είναι πεταμένα χρήματα, και το να αγοράσει τύπου ΙΙΙ για να σβήσει μια εγκατεστημένη εστία τετρανύχου είναι χαμένος χρόνος.

Πηγές: 1 2 3 4 5 6 7 8 13 14 15 16 73 90

5. Αρπακτικά ακάρεα του υποστρώματος

Ο θρίπας περνά δύο από τα στάδιά του μέσα στο υπόστρωμα, και εκεί δεν τον φτάνει κανένα αρπακτικό της κόμης και κανένας ψεκασμός φυλλώματος. Η σκιαρίδα ζει εκεί ολόκληρη. Τα δύο εδαφόβια ακάρεα αυτής της ενότητας καλύπτουν αυτόν ακριβώς τον όροφο, και για τον λόγο αυτό δεν ανταγωνίζονται τα φυτοσειίδη της προηγούμενης αλλά τα συμπληρώνουν.

Πηγές: 9 10 11 12 73 90

6. Αρπακτικά έντομα

Δεκαπέντε είδη από επτά οικογένειες, με τρεις διαφορές που καθορίζουν τη χρήση τους. Η πρώτη είναι το πού γεννούν. Τα ανθοκορίδη και τα μιρίδη εισάγουν τα αυγά μέσα στον φυτικό ιστό, οπότε δεν μετριούνται, δεν ξεπλένονται και δεν επιβεβαιώνεται η εγκατάσταση με καταμέτρηση αυγών. Στο Anthocoris nemoralis μάλιστα, αυγά που εναποτέθηκαν εκτός φυτικού ιστού απλώς δεν εκκολάφθηκαν [21]. Οι πασχαλίτσες αντίθετα γεννούν σε ομάδες πάνω στο φύλλο, άρα μετριούνται αλλά και ψεκάζονται.

Η δεύτερη διαφορά είναι ποιο στάδιο τρώει. Σε δέκα από τα δεκαπέντε είδη τρώνε και τα ανήλικα και τα ενήλικα. Στη χρυσόπα και στις δύο κηκιδόμυγες αρπακτική είναι μόνο η προνύμφη, και το ενήλικο τρέφεται αποκλειστικά με γύρη, νέκταρ και μελιτώματα [85]. Αυτό αλλάζει δύο πράγματα στην πράξη: χρειάζεται πηγή γύρης μέσα ή δίπλα στην καλλιέργεια για να μείνουν τα ενήλικα, και τα περισσότερα ενήλικα της χρυσόπας φεύγουν από το θερμοκήπιο ούτως ή άλλως [90].

Η τρίτη είναι η φωτοπερίοδος, και είναι το σημείο όπου οι ελληνικές συνθήκες διαφέρουν ουσιωδώς από τις βορειοευρωπαϊκές. Αναλύεται στην ενότητα 13.

Ανθοκορίδη

Μιρίδη, και το πρόβλημα της ζωοφυτοφαγίας

Τα δύο μιρίδη είναι τα πιο χρήσιμα και συγχρόνως τα πιο επικίνδυνα ωφέλιμα του καταλόγου. Είναι ζωοφυτοφάγα, δηλαδή τρώνε και έντομα και φυτό. Η νύμφη του Macrolophus pygmaeus ολοκληρώνει την ανάπτυξή της χωρίς καθόλου λεία, χρειαζόμενη περίπου είκοσι τοις εκατό περισσότερους ημεροβαθμούς, 306 έως 361 αντί για 253 έως 280 [22]. Αυτή ακριβώς η ικανότητα το κρατάει μέσα στην καλλιέργεια όταν δεν υπάρχει εχθρός, και αυτή ακριβώς του επιτρέπει να τσιμπήσει το φυτό όταν ο εχθρός τελειώσει.

Η συνέπεια για τη δόση είναι ότι δεν την ορίζει η αποτελεσματικότητα αλλά η ζημιά. Σε δοκιμές προφυτευτικής απελευθέρωσης με 0, 0,5, 1 και 2 άτομα ανά φυτό, όλες οι δόσεις μείωσαν σημαντικά τον αλευρώδη και έδωσαν επαρκή έλεγχο. Μόνο η δόση 0,5 ανά φυτό δεν αύξησε τη ζημιά στην καλλιέργεια [26]. Δύο ανεξάρτητες εργασίες συγκλίνουν λοιπόν στο ίδιο πρωτόκολλο: ένα άτομο ανά δύο φυτά, μέσα στα δισκία σποράς, πέντε ημέρες πριν τη μεταφύτευση [27].

Το Macrolophus έχει τη φήμη του ασφαλέστερου από τα δύο, και σε γενικές γραμμές είναι, αλλά η διαφορά δεν είναι αυτή που νομίζει κανείς. Σε υψηλό πληθυσμό, περίπου 23,8 άτομα ανά φυτό, η ανθόπτωση έφτασε το 12,2 τοις εκατό και μειώθηκε και το μέσο βάρος του καρπού, ενώ στο Nesidiocoris το φυτό αντισταθμίζει την ανθόπτωση αυξάνοντας το βάρος όσων καρπών μένουν [24]. Το Macrolophus κάνει δηλαδή μικρότερη ζημιά αλλά χωρίς αντιστάθμιση.

Πασχαλίτσες

Πέντε είδη με πολύ διαφορετικά θερμικά προφίλ, και η διαφορά είναι καθοριστική για την Ελλάδα. Το Adalia bipunctata δεν αναπτύσσεται καθόλου στους 35 βαθμούς [28], ενώ το Propylea quatuordecimpunctata έχει ανώτερο όριο 36,0 βαθμούς και το χαμηλότερο θερμικό άθροισμα της ομάδας, 218 ημεροβαθμούς [30]. Στο ελληνικό θερμοκήπιο του Ιουλίου η διαφορά αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα σε πληθυσμό και σε τίποτα.

Λοιπά αρπακτικά έντομα

Πηγές: 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 94

7. Παρασιτοειδή υμενόπτερα

Δέκα είδη, και τρεις έννοιες που ο παραγωγός χρειάζεται για να τα χρησιμοποιήσει σωστά.

Παρασιτοειδή αφίδων

Τα τρία Aphidius μοιράζονται τη δουλειά με δύο κριτήρια, το μέγεθος της αφίδας και τη θερμοκρασία. Το colemani είναι για τις μικρές αφίδες και τη θερμή περίοδο, το ervi για τις μεγάλες, και το matricariae για την πρώιμη άνοιξη και το αθέρμαντο θερμοκήπιο. Στις ίδιες ακριβώς συνθήκες το matricariae είναι σταθερά περίπου δύο ημέρες πιο αργό από το colemani, αλλά με ψυχρότερο άριστο [37]. Το Aphelinus abdominalis καλύπτει το πάνω άκρο, γιατί αποδίδει καλύτερα από τα Aphidius πάνω από τους 28 βαθμούς [90].

Παρασιτοειδή αλευρώδη

Η επιλογή ανάμεσα στα δύο είναι καθαρά θερμοκρασιακή και υπάρχει αριθμός που το δείχνει. Το όριο ανάπτυξης του Eretmocerus eremicus είναι 13,0 βαθμοί, το υψηλότερο των αφελινιδών, ενώ της Encarsia formosa είναι 8,1 έως 11,5 ανάλογα με τη σειρά. Στους 15 βαθμούς το Eretmocerus χρειάζεται 79,3 ημέρες και η Encarsia 48. Στους 32 βαθμούς και τα δύο συγκλίνουν στις 14 ημέρες [46]. Άρα η Encarsia είναι η ψυχρή επιλογή και το Eretmocerus η θερμή, και αυτό δεν είναι εμπορική τοποθέτηση αλλά μετρημένο μέγεθος.

Παρασιτοειδή κοκκοειδών και ψευδόκοκκων

Παρασιτοειδή φυλλορυκτών και αυγών

Το Trichogramma achaeae είναι το μόνο είδος όλου του καταλόγου που σκοτώνει τον εχθρό πριν γίνει οποιαδήποτε ζημιά, γιατί χτυπά το αυγό. Αυτό όμως έχει τίμημα: η απελευθέρωση πρέπει να συγχρονιστεί με την ωοτοκία του λεπιδοπτέρου και όχι με το ημερολόγιο, γιατί όσο γερνά το αυγό του ξενιστή σκληραίνει το χόριο και ο παρασιτισμός πέφτει καθαρά [55]. Η τυπική πρακτική στις δοκιμές είναι αυγά μικρότερα των είκοσι τεσσάρων ωρών, και αυτό εξηγεί γιατί το δημοσιευμένο πρωτόκολλο είναι δύο απελευθερώσεις την εβδομάδα και όχι μία [53].

Πηγές: 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 75 90 93

8. Εντομοπαθογόνοι νηματώδεις

Τρία είδη, και η επιλογή ανάμεσά τους δεν γίνεται με βάση τον εχθρό αλλά με βάση δύο άλλα πράγματα: τη θερμοκρασία του εδάφους και τον τρόπο αναζήτησης.

Το υπόστρωμα μετράει περισσότερο από όσο υποψιάζεται κανείς. Σε σύγκριση επτά εδαφών, η μολυσματικότητα του H. bacteriophora ήταν υψηλότερη σε υπόστρωμα γλάστρας και χαμηλότερη σε όξινη άμμο, ενώ η εμμονή του ήταν αντιστρόφως βραχύτερη ακριβώς εκεί που η μολυσματικότητα ήταν μεγαλύτερη. Οι συγγραφείς προειδοποιούν ρητά να μη γενικεύονται τα αποτελέσματα του εδάφους από είδος σε είδος [62].

Πηγές: 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 72 90

9. Πλήρης πίνακας ειδών, σκευασμάτων και προμηθευτών

Ο πίνακας συγκεντρώνει και τα τριάντα επτά είδη. Οι προμηθευτές προκύπτουν από τους καταλόγους της Koppert Ελλάδα, της Bio-Insecta και της Andermatt Hellas, όπως ήταν τον Σεπτέμβριο του 2026. Το πεδίο του καταλόγου δείχνει αν το είδος βρίσκεται στον Εθνικό Κατάλογο Μακρο-οργανισμών [75]. Η αναζήτηση φιλτράρει ταυτόχρονα επιστημονικό όνομα, οικογένεια, στόχο και προμηθευτή.

Πηγές: 73 75 90

10. Δόσεις απελευθέρωσης και συγχρονισμός

Οι περισσότερες δόσεις που κυκλοφορούν προέρχονται από τεχνικά φυλλάδια παρασκευαστών. Υπάρχουν όμως έξι περιπτώσεις όπου η δόση έχει μετρηθεί σε δημοσίευση με κριτές, και αυτές αξίζουν χωριστά γιατί σε δύο από αυτές το αποτέλεσμα ήταν αντίθετο από το εμπορικό.

Πηγές: 1 18 26 27 47 50 53 55 65 66 90 91 92

11. Συμβατότητα με τα φυτοπροστατευτικά

Ένας ψεκασμός μπορεί να ακυρώσει μια ολόκληρη απελευθέρωση, και το κρίσιμο δεν είναι μόνο αν σκοτώνει αλλά και για πόσο μένει επικίνδυνος. Το διεθνές σύστημα αξιολόγησης είναι του IOBC και κατατάσσει κάθε σκεύασμα σε τέσσερις κατηγορίες [68]. Εδώ υπάρχει μια παγίδα που εμφανίζεται συχνά στην ελληνική βιβλιογραφία: τα όρια των κατηγοριών διαφέρουν ανάμεσα στο εργαστήριο και τον αγρό, και δεν εναλλάσσονται.

Ο λόγος της διαφοράς είναι ότι η εργαστηριακή δοκιμή γίνεται με φρέσκο, ξηρό υπόλειμμα πάνω σε γυαλί, δηλαδή στη δυσμενέστερη δυνατή έκθεση, οπότε για να χαρακτηριστεί ένα σκεύασμα ακίνδυνο πρέπει να είναι σχεδόν αδρανές. Στον αγρό η έκθεση είναι ρεαλιστική και το όριο σφίγγει.

Η εμμονή, που συχνά μετράει περισσότερο από την κατηγορία

Σε δοκιμές πάνω στο Aphytis melinus σε εσπεριδοειδή, τα περισσότερα από τα επιβλαβή σκευάσματα έχαναν την αρνητική τους επίδραση κάπου ανάμεσα στη μία και στις έξι εβδομάδες. Η lambda-cyhalothrin παρέμενε επιβλαβής έντεκα εβδομάδες μετά την εφαρμογή [71]. Μία μόνο εφαρμογή πυρεθρινοειδούς αρκεί δηλαδή για να ακυρώσει ένα πρόγραμμα απελευθερώσεων ολόκληρης σεζόν, ανεξάρτητα από το πόσο καλά έγινε το υπόλοιπο.

Ποια σκευάσματα είναι επικίνδυνα και ποια όχι

Σε εργαστηριακή αξιολόγηση κατά IOBC πάνω σε ενήλικα Amblyseius swirskii, χαρακτηρίστηκαν ακίνδυνα τα sulfoxaflor, flonicamid, flubendiamide, metaflumizone, methoxyfenozide, spiromesifen και spirotetramat, και επιβλαβή η abamectin, η deltamethrin και το spinosad [69]. Σε αντίστοιχη εργασία σε τρία άλλα ωφέλιμα, επιβλαβή για το Aphidius colemani και την Aphidoletes aphidimyza ήταν το pyridaben, το acetamiprid, το spinosad και το propargite, ενώ το Neoseiulus cucumeris ήταν σαφώς το λιγότερο ευαίσθητο από τα τρία [70].

Πηγές: 67 68 69 70 71 72 90

12. Οκτώ τεκμηριωμένοι τρόποι να αποτύχει μια απελευθέρωση

Καθεμία από τις παρακάτω αστοχίες έχει μετρηθεί και δημοσιευθεί. Δεν είναι υποθέσεις.

Πηγές: 2 3 12 19 20 25 34 40 41 42 82 83 90

13. Τι αλλάζει στις ελληνικές συνθήκες

Σχεδόν όλα τα τεχνικά φυλλάδια και μεγάλο μέρος των δοκιμών προέρχονται από την Ολλανδία, το Βέλγιο και τη Βρετανία. Τέσσερις παράμετροι δεν μεταφέρονται αυτούσιες.

Η φωτοπερίοδος, που είναι το σοβαρότερο

Το κρίσιμο φωτοπεριοδικό όριο εξαρτάται από το γεωγραφικό πλάτος προέλευσης της σειράς, και η διαφορά είναι τεράστια. Η νότια σειρά του Orius majusculus από την Αττάλεια, στους 37,0 βαθμούς βόρειου πλάτους, δηλαδή στο ίδιο πλάτος με την Πελοπόννησο και την Κρήτη, μένει αναπαραγωγικά ενεργή με μόλις 12 ώρες φωτός, ενώ η βόρεια σειρά χρειάζεται 14 έως 16 [19]. Μια βόρεια σειρά που απελευθερώνεται σε ελληνικό φθινοπωρινό θερμοκήπιο συναντά μέρες αρκετά κάτω από το δικό της όριο και σταματά να γεννά. Το ίδιο ισχύει για την Aphidoletes aphidimyza, που μπαίνει σε διάπαυση κάτω από τις δεκαπέντε και μισή ώρες, όριο που στην Ελλάδα περνιέται ήδη από τις αρχές Αυγούστου [83].

Υπάρχει λύση και είναι φθηνή: χαμηλής έντασης νυχτερινός φωτισμός. Για το Orius majusculus αρκούν 10 lux [19], ενώ για την Aphidoletes ακτινοβολία κάτω από 5,5 lux δεν επαρκεί [83]. Πρέπει όμως να είναι προληπτικός, γιατί μόλις εγκατασταθεί η διάπαυση δεν σπάει εύκολα [20].

Δύο είδη δεν έχουν αυτό το πρόβλημα, και αξίζει να προτιμηθούν σε φθινοπωρινές φυτεύσεις. Το Macrolophus pygmaeus στις δέκα ώρες φωτός απλώς καθυστερεί μία ή δύο ημέρες, χωρίς αναπαραγωγική διάπαυση, και μάλιστα η σειρά της Ρώμης ωριμάζει ταχύτερα από εκείνη του Σότσι [23]. Η Feltiella acarisuga δεν μπαίνει σε διάπαυση από τη φωτοπερίοδο καθόλου [84].

Η θερμοκρασία του καλοκαιριού

Οι τιμές που στη βόρεια Ευρώπη είναι ακραίες, στην Ελλάδα είναι Ιούλιος. Το Adalia bipunctata δεν αναπτύσσεται καθόλου στους 35 βαθμούς [28]. Στο Rodolia cardinalis τα αυγά ανά θηλυκό πέφτουν στα 9,3 στους 34 βαθμούς και η εκκόλαψη μηδενίζεται στους 37 [33], ενώ τα ενήλικα αντέχουν, δηλαδή στα ελληνικά εσπεριδοειδή του Ιουλίου και του Αυγούστου αναμένεται μεσοκαλοκαιρινή αναπαραγωγική παύση. Στο Neoseiulus californicus τα θηλυκά γεννούν ακόμη στους 37,5 βαθμούς αλλά κανένα αυγό δεν εκκολάπτεται [5]. Αντίθετα, το Propylea quatuordecimpunctata με ανώτερο όριο 36,0 βαθμούς [30] και το Amblyseius swirskii με άριστο πληθυσμιακής αύξησης στους 30,1 [4] είναι φτιαγμένα για αυτές τις συνθήκες.

Η υγρασία

Είναι ο πιο υποτιμημένος περιορισμός στην Ελλάδα, και ο μόνος για τον οποίο υπάρχει πραγματική καμπύλη είναι το Phytoseiulus persimilis [3]. Για τα υπόλοιπα υπάρχουν μόνο ποιοτικές δηλώσεις παρασκευαστών: πάνω από 70 τοις εκατό για το cucumeris, πάνω από 65 για το andersoni, πάνω από 60 για το montdorensis, και πάνω από 80 για τη Feltiella [90]. Στο ελληνικό θερμοκήπιο του καλοκαιριού και στο ύπαιθρο, αυτά τα όρια δεν είναι δεδομένα.

Τι είναι ήδη εδώ

Δύο παρατηρήσεις που αλλάζουν την οικονομική εικόνα. Το Amblyseius swirskii είναι ιθαγενές της ανατολικής Μεσογείου, με την Ελλάδα ανάμεσα στις χώρες καταγωγής του [73], δηλαδή η απελευθέρωσή του δεν είναι εισαγωγή ξένου οργανισμού. Το Rodolia cardinalis είναι ήδη εγκατεστημένο σε όλη τη Μεσόγειο και δεν πωλείται ανά μονάδα, οπότε η μόνη απόφαση που μετράει γι αυτό είναι να μην ψεκαστεί [33]. Και το Amblyseius andersoni διαχειμάζει στο φυλλόστρωμα και ανεβαίνει μόνο του στην κόμη, άρα σε ελιά, αμπέλι και μηλοειδή μπορεί να διατηρείται αντί να αγοράζεται κάθε χρόνο [16].

Πηγές: 3 4 5 7 16 19 20 22 23 28 30 31 32 33 73 83 84 85 86 88 90

14. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο. Όπου μια τιμή προέρχεται από τεχνικό φυλλάδιο παρασκευαστή και όχι από δημοσίευση με κριτές, αναφέρεται ρητά μέσα στο κείμενο.

• [1] McMurtry, J. και Croft, B. (1997). Life-styles of phytoseiid mites and their roles in biological control. Annual Review of Entomology 42:291-321. Πηγή για την κατάταξη των φυτοσειιδών σε τέσσερις τύπους διατροφής και για το τι σημαίνει πρακτικά ο κάθε τύπος.
• [2] Lopez, L. και Liburd, O. (2023). Meet Amblyseius swirskii, a commonly used predatory mite in vegetable crops. Journal of Integrated Pest Management 14(1):20. Πηγή για τον υπότυπο III-b, για το όριο του 40 τοις εκατό υγρασίας στα αυγά, για τη λίστα κατάλληλης και ακατάλληλης γύρης, και για τον λόγο που το είδος αποτυγχάνει σε τομάτα και κολοκυθοειδή.
• [3] Le Hesran, S. και συνεργάτες (2019). Phenotypic variation in egg survival in the predatory mite Phytoseiulus persimilis under dry conditions. Biological Control 130:88-94. Πηγή για την καμπύλη εκκόλαψης ανά σχετική υγρασία, για το RH50 στο 66,8 τοις εκατό, και για το ότι οι πέντε εμπορικές σειρές δεν διαφέρουν γενετικά ως προς την αντοχή στην ξηρασία.
• [4] Lee, H. και Gillespie, D. (2011). Life tables and development of Amblyseius swirskii at different temperatures. Experimental and Applied Acarology 53(1):17-27. Πηγή για το όριο ανάπτυξης 11,3 βαθμών και, χωριστά, για το όριο αύξησης πληθυσμού στους 15,49 βαθμούς.
• [5] Gotoh, T., Yamaguchi, K. και Mori, K. (2004). Effect of temperature on life history of the predatory mite Neoseiulus californicus. Experimental and Applied Acarology 32:15-30. Πηγή για το όριο ανάπτυξης 10,3 βαθμών, το θερμικό άθροισμα 86,2 ημεροβαθμών και την αποτυχία εκκόλαψης στους 37,5 βαθμούς.
• [6] Li, Y. και συνεργάτες (2019). Effects of temperature on a Chinese population of Amblyseius andersoni fed with Tetranychus urticae. Acarologia 59(4):475-483. Πηγή για την αποτυχία εκκόλαψης στους 16 βαθμούς, για τη γονιμότητα 45,68 αυγών στους 25 και 9,13 στους 17, και για την αναλογία φύλων.
• [7] Samaras, K., Pappas, M., Fytas, E. και Broufas, G. (2019). Pollen provisioning enhances the performance of Amblydromalus limonicus on an unsuitable prey. Frontiers in Ecology and Evolution 7:122. Πηγή για τα 0,009 αυγά ανά θηλυκό ανά ημέρα σε δίαιτα τετρανύχου έναντι 1,6 σε γύρη τυφοειδούς. Ελληνική εργασία, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.
• [8] Knapp, M., van Houten, Y., Hoogerbrugge, H. και Bolckmans, K. (2013). Amblydromalus limonicus as a biocontrol agent: literature review and new findings. Acarologia 53(2):191-202. Πηγή για το ότι το είδος έχει χαμηλότερο θερμοκρασιακό άριστο από τα υποτροπικά swirskii και montdorensis.
• [9] Wright, E. και Chambers, R. (1994). The biology of the predatory mite Hypoaspis miles, a potential biological control agent of Bradysia paupera. Entomophaga 39(2):225-235. Πηγή για το όριο ανάπτυξης 10 έως 12 βαθμών και, κρίσιμα, για το ότι η θήρευση αυγών σκιαρίδας είναι αμελητέα και οι νύμφες δεν προσβάλλονται καθόλου.
• [10] Yao και συνεργάτες (2021). Comparing the life table and population projection of Gaeolaelaps aculeifer and Stratiolaelaps scimitus. Agronomy 11(6):1062. Πηγή για τη γονιμότητα 28,46 αυγών ανά θηλυκό και τη διάρκεια ζωής στους 25 βαθμούς.
• [11] Beretta, G. και συνεργάτες (2022). Review: predatory soil mites as biocontrol agents of above and below ground plant pests. Experimental and Applied Acarology 87:143-162. Πηγή για τη σύγκριση Macrocheles και Gaeolaelaps και για τη ρητή διαπίστωση ότι λείπουν εφαρμοσμένες μελέτες για το Macrocheles robustulus.
• [12] Cloyd, R. (2023). Stratiolaelaps scimitus: biological control agent of fungus gnats and the western flower thrips. MF3632, Kansas State University Extension. Πηγή για τον χρόνο ανάπτυξης ανά θερμοκρασία, για τον περιορισμό στα πρώτα 2,5 εκατοστά του υποστρώματος, και για τη ρητή διαπίστωση ότι μόνο του το είδος δεν επαρκεί. Επίσης για τον ανταγωνισμό με το Dalotia coriaria.
• [13] Cornell University IPM Program. Neoseiulus cucumeris, predatory mite. Biocontrol Fact Sheet. Πηγή για τη διάρκεια ανάπτυξης 7 έως 11 ημερών, για τη διάρκεια ζωής 28 έως 35 ημερών, και για την αναποτελεσματικότητα σε τομάτα λόγω αδενωδών τριχών.
• [14] Yazdanpanah, S. και Fathipour, Y. (2024). The impact of different photoperiod regimes on vital life traits of Amblyseius swirskii and Neoseiulus cucumeris. Experimental and Applied Acarology 93(3):597-608. Πηγή για την απουσία επίδρασης της φωτοπεριόδου στο swirskii σε πέντε καθεστώτα, που είναι η καθαρότερη ένδειξη ότι δεν έχει φωτοπεριοδική διάπαυση.
• [15] Veerman, A. (1992). Diapause in phytoseiid mites: a review. Experimental and Applied Acarology 14:1-60. Πηγή για την αρχή ότι οι σειρές χωρίς διάπαυση επιλέγονται τεχνητά και ανταλλάσσουν τη χειμερινή επιβίωση με τη συνεχή αναπαραγωγή. Χρησιμοποιήθηκε μόνο για την αρχή, όχι για αριθμούς ανά είδος.
• [16] Szabo, A. και Penzes, B. (2013). A new method for the release of Amblyseius andersoni in young apple orchards. European Journal of Entomology 110(3):477-482. Πηγή για τη διαχείμαση στο φυλλόστρωμα, την ανοιξιάτικη άνοδο στην κόμη, και τη μέθοδο εγκατάστασης με σακούλες φυλλοστρώματος.
• [17] Gallego, F. και συνεργάτες (2022). Effect of the amount of Ephestia kuehniella eggs for rearing on development, survival and reproduction of Orius laevigatus. Insects 13(3):250. Πηγή για την ανάπτυξη σε 9,6 ημέρες στους 26 βαθμούς και για τη γονιμότητα 46,8 έως 49,0 αυγών ανά θηλυκό.
• [18] Weintraub, P., Pivonia, S. και Steinberg, S. (2011). How many Orius laevigatus are needed for effective western flower thrips management in sweet pepper?. Crop Protection 30(11):1443-1448. Πηγή για το ότι 2 άτομα ανά τετραγωνικό μέτρο έδωσαν στατιστικά ίδιο έλεγχο με 6, χωρίς διαφορά στην ποσότητα ή την ποιότητα της παραγωγής.
• [19] Unal Bahsi, S. και Tunc, I. (2012). The response of a southern strain of Orius majusculus to photoperiod and light intensity: biological effects and diapause induction. Biological Control 63(2):157-163. Πηγή για το κρίσιμο φωτοπεριοδικό όριο 11,5 έως 12 ωρών της νότιας σειράς, για το 100 τοις εκατό διάπαυσης στις 11,5 ώρες, και για την αποτροπή της διάπαυσης με ένταση φωτός από 10 lux και πάνω.
• [20] van den Meiracker, R. (1994). Induction and termination of diapause in Orius predatory bugs. Entomologia Experimentalis et Applicata 73:127-137. Πηγή για το κρίσιμο όριο 14 έως 16 ωρών της βόρειας σειράς και για το ότι η διάπαυση δεν τερματίζεται μέσα σε 14 ημέρες ακόμη και με αύξηση θερμοκρασίας και φωτοπεριόδου.
• [21] Yanik, E. και Ugur, A. (2005). Investigations on the fecundity of predator Anthocoris nemoralis under laboratory and natural conditions. Turkish Journal of Entomology 29(2):111-124. Πηγή για την προωοτοκία 7,1 ημερών σε φυσική λεία έναντι 83,7 ημερών σε αυγά Ephestia, για τη γονιμότητα, και για το ότι τα αυγά εκτός φυτικού ιστού δεν εκκολάπτονται.
• [22] Perdikis, D. και Lykouressis, D. (2002). Thermal requirements for development of the polyphagous predator Macrolophus pygmaeus. Environmental Entomology 31(4):661-667. Πηγή για το όριο 8,5 βαθμών από αυγό σε αυγό, για τους 533 έως 541 ημεροβαθμούς, και για το ότι η νύμφη ολοκληρώνει την ανάπτυξή της χωρίς λεία με 306 έως 361 ημεροβαθμούς. Ελληνική εργασία, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
• [23] Pazyuk, I. και Reznik, S. (2016). Influence of photoperiod on development and maturation of Macrolophus pygmaeus. Entomological Review 96(3):274-279. Πηγή για την απουσία αναπαραγωγικής διάπαυσης στις 10 ώρες φωτός και για τη διαφορά ανάμεσα στη σειρά της Ρώμης και του Σότσι.
• [24] Ramirez-Soria, M. και συνεργάτες (2018). How safe is it to rely on Macrolophus pygmaeus as a biocontrol agent in tomato crops?. Frontiers in Ecology and Evolution 6:132. Πηγή για το 12,2 τοις εκατό ανθόπτωσης σε υψηλό πληθυσμό, για τη μείωση του μέσου βάρους καρπού, και για τη διαφορά από το Nesidiocoris, που το φυτό αντισταθμίζει.
• [25] Sanchez, J. (2009). Density thresholds for Nesidiocoris tenuis in tomato crops. Biological Control 51(3):493-498. Πηγή για το απόλυτο ασφαλές όριο των 0,65 ατόμων ανά φύλλο, για τα 5 άτομα ανά φύλλο όταν υπάρχουν πάνω από 26 νεαρά αλευρώδη, και για τον κρίσιμο λόγο αρπακτικού προς λεία 0,168.
• [26] Calvo, F., Bolckmans, K. και Belda, J. (2012). Release rate for a pre-plant application of Nesidiocoris tenuis for Bemisia tabaci control in tomato. BioControl. Πηγή για το ότι όλες οι δόσεις έλεγξαν τον αλευρώδη αλλά μόνο η δόση 0,5 ανά φυτό δεν αύξησε τη ζημιά.
• [27] Calvo, F., Lorente, M., Stansly, P. και Belda, J. (2012). Preplant release of Nesidiocoris tenuis and supplementary tactics for control of Tuta absoluta and Bemisia tabaci in greenhouse tomato. Entomologia Experimentalis et Applicata 143:111-119. Πηγή για την πορεία εγκατάστασης: πτώση τις εβδομάδες 1 έως 3 και σταθεροποίηση πάνω από 2 άτομα ανά φύλλο από την πέμπτη εβδομάδα.
• [28] Jalali, M., Tirry, L., Arbab, A. και De Clercq, P. (2010). Temperature dependent development of the two spotted ladybeetle Adalia bipunctata. Journal of Insect Science 10:124. Πηγή για το όριο 10,06 βαθμών, τους 267,9 ημεροβαθμούς και για την πλήρη απουσία ανάπτυξης στους 35 βαθμούς.
• [29] Bonte, M., Samih, M. και De Clercq, P. (2010). Development and reproduction of Adalia bipunctata on factitious and artificial foods. BioControl 55:485-491. Πηγή για το εύρος γονιμότητας από 264 έως 1.864 αυγά ανάλογα με τη δίαιτα εκτροφής και για την πτώση της επιβίωσης στο 40 έως 55 τοις εκατό σε φτωχές διαίτες.
• [30] Papanikolaou, N., Milonas, P., Kontodimas, D., Demiris, N. και Matsinos, Y. (2013). Temperature dependent development, survival, longevity and fecundity of Propylea quatuordecimpunctata. Annals of the Entomological Society of America 106(2):228-234. Πηγή για το όριο 10,2 βαθμών, τους 218,0 ημεροβαθμούς, το ανώτερο όριο 36,0 και τη μέγιστη γονιμότητα 724,6 αυγών στους 25. Ελληνική εργασία, Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο.
• [31] Kontodimas, D., Eliopoulos, P., Stathas, G. και Economou, L. (2004). Comparative temperature dependent development of Nephus includens and Nephus bisignatus preying on Planococcus citri. Environmental Entomology 33(1):1-11. Πηγή για το όριο 10,9 βαθμών, το θερμικό άθροισμα 472,8 έως 490,5 ημεροβαθμών και την απουσία ανάπτυξης στους 10 και στους 37,5 βαθμούς. Ελληνική εργασία.
• [32] Kontodimas, D. και συνεργάτες (2007). Life table parameters of the pseudococcid predators Nephus includens and Nephus bisignatus. European Journal of Entomology 104(3):407-415. Πηγή για τη μέγιστη γονιμότητα 162,8 αυγών στους 25 βαθμούς και τον μέγιστο ρυθμό αύξησης πληθυσμού στους 30. Ελληνική εργασία.
• [33] Grafton-Cardwell, E., Gu, P. και Montez, G. (2005). Effects of temperature on development of vedalia beetle, Rodolia cardinalis. Biological Control 32(3):473-478. Πηγή για το όριο 10,8 βαθμών, τους 279 ημεροβαθμούς, την πτώση στα 9,3 αυγά ανά θηλυκό στους 34 και τη μηδενική εκκόλαψη στους 37.
• [34] UC Statewide IPM Program. Mealybug destroyer, Cryptolaemus montrouzieri. Natural Enemies Gallery, University of California. Πηγή για τα τέσσερα διαγνωστικά γνωρίσματα που ξεχωρίζουν την προνύμφη από τον ψευδόκοκκο, για τις 200 έως 400 ωοτοκίες ανά θηλυκό, και για το ότι είναι τροπικό είδος που δεν διαχειμάζει.
• [35] Harbi, A., Abbes, K., Rahmouni, R. και Chermiti, B. (2024). Life table and population growth parameters of Cryptolaemus montrouzieri. Phytoparasitica. Πηγή για τη γονιμότητα 37,41 έως 60,1 αυγών ανά θηλυκό ανάλογα με το είδος ψευδόκοκκου, που αποκλίνει σημαντικά από τα 200 έως 400 της προηγούμενης πηγής.
• [36] Kansas State University, εργαστήριο R. Cloyd (2012). Life history characteristics of the rove beetle Dalotia coriaria. Journal of the Kansas Entomological Society 86(2). Πηγή για την ανάπτυξη σε 17,0 ημέρες στους 26 βαθμούς, τη γονιμότητα 90,2 αυγών και την κατανάλωση 3,9 έως 15,3 προνυμφών σκιαρίδας ανά εικοσιτετράωρο.
• [37] Zamani, A., Talebi, A., Fathipour, Y. και Baniameri, V. (2007). Effect of temperature on life history of Aphidius colemani and Aphidius matricariae. Environmental Entomology 36(2):263-271. Πηγή για τη σύγκριση των δύο ειδών στις ίδιες συνθήκες: 10,0 έναντι 11,9 ημερών στους 25 βαθμούς, και όρια 2,97 έναντι 3,37.
• [38] Malina, R. και Praslicka, J. (2008). Effect of temperature on the developmental rate, longevity and parasitism of Aphidius ervi. Plant Protection Science 44(1):19-24. Πηγή για τη διάρκεια ανάπτυξης ανά θερμοκρασία, για το όριο 5,98 βαθμών και για τους 229,73 ημεροβαθμούς.
• [39] Azzouz, H., Giordanengo, P., Wackers, F. και Kaiser, L. (2004). Effects of feeding frequency and sugar concentration on behavior and longevity of the adult aphid parasitoid Aphidius ervi. Biological Control 31(3):445-452. Πηγή για την οκταπλάσια διάρκεια ζωής με σάκχαρα και για την ανάγκη τουλάχιστον δύο γευμάτων την ημέρα.
• [40] Frank, S., Prado, S. και Jandricic, S. (2015). Ecological interactions affecting the efficacy of Aphidius colemani in greenhouse crops. Insects 6(2):538-575. Πηγή για τη δεκαπλάσια πτώση του παρασιτισμού σε φυτά με αδενώδεις τρίχες και για το 5,6 τοις εκατό της θνησιμότητας που αποδίδεται σε παρασιτισμό εκεί.
• [41] Nagasaka, K., Takahasi, N. και Okabayashi, T. (2010). Impact of secondary parasitism on Aphidius colemani in the banker plant system. Applied Entomology and Zoology 45(4):541-550. Πηγή για την εποχική άνοδο του υπερπαρασιτισμού από κάτω από 35 τοις εκατό τον Φεβρουάριο σε πάνω από 70 τοις εκατό τον Μάιο και τον Ιούνιο.
• [42] van Neerbos, F. και συνεργάτες (2024). Seasonal changes in aphid hyperparasitoid occurrence in sweet pepper and raspberry in Belgium. BioControl. Πηγή για τον υπερπαρασιτισμό 42 τοις εκατό σε πιπεριά θερμοκηπίου.
• [43] Bugti, G. και συνεργάτες (2017). Role of the aphid species and their feeding locations in parasitization behavior of Aphelinus abdominalis. PLOS ONE 12(9):e0184080. Πηγή για το ότι λιγότερο από 6 τοις εκατό της θνησιμότητας οφείλεται σε διατροφή πάνω στον ξενιστή, που αντιφάσκει με τον εμπορικό ισχυρισμό.
• [44] Hu, J., Gelman, D. και Blackburn, M. (2002). Growth and development of Encarsia formosa in the greenhouse whitefly: effect of host age. Archives of Insect Biochemistry and Physiology 49:125-136. Πηγή για τη διάρκεια ανάπτυξης ανά ηλικία ξενιστή, από 21,15 ημέρες σε πρώτη ηλικία έως 14,21 σε τρίτη, στους 26 βαθμούς.
• [45] UC Statewide IPM Program. Whitefly Encarsia formosa parasitoid. Natural Enemies Gallery, University of California. Πηγή για τα περίπου 5 παρασιτισμένα και 3 καταναλωμένα άτομα την ημέρα, και για τη διάκριση ανάμεσα στη στρογγυλή τρύπα εξόδου και τη σχισμή σε σχήμα Τ.
• [46] Qiu, Y., van Lenteren, J., Drost, Y. και Posthuma-Doodeman, J. (2004). Life history parameters of Encarsia formosa, Eretmocerus eremicus and E. mundus. European Journal of Entomology 101(1):83-94. Πηγή για το όριο 13,0 βαθμών του Eretmocerus έναντι 8,1 έως 11,5 της Encarsia, και για τις 79,3 έναντι 48 ημερών στους 15 βαθμούς.
• [47] UC Statewide IPM Program. California red scale Aphytis parasitoid. Natural Enemies Gallery, και UC IPM Phenology Model Database. Πηγή για το όριο 9,7 βαθμών, τους 226,5 ημεροβαθμούς, την προτίμηση σε παρθένα θηλυκά τρίτης ηλικίας, και για το ότι η διατροφή πάνω στον ξενιστή σκοτώνει κατά περιόδους άλλα τόσα κοκκοειδή όσα και ο παρασιτισμός.
• [48] Andreason, S., Triapitsyn, S. και Perring, T. (2019). Untangling the Anagyrus pseudococci species complex. Biological Control 129:65-82. Πηγή για το ότι το υλικό που κυκλοφορούσε ως Anagyrus pseudococci ή Anagyrus sp. near pseudococci είναι στην πραγματικότητα το Anagyrus vladimiri.
• [49] Chormanski, T. και Cave, R. (2015, αναθ. 2018). Anagyrus pseudococci. UF/IFAS Extension EENY619. Πηγή για το βιώσιμο εύρος 14 έως 34 βαθμών, για την ανάπτυξη σε 79,3 ημέρες στους 14 και 10,5 στους 34, και για το ότι τα ενήλικα θηλυκά του ψευδόκοκκου δίνουν τους περισσότερους και θηλυκότερους απογόνους.
• [50] Bazzocchi, G., Lanzoni, A., Burgio, G. και Fiacconi, M. (2003). Effects of temperature and host on the pre imaginal development of the parasitoid Diglyphus isaea. Biological Control 26(1):74-82. Πηγή για τη διάρκεια ανάπτυξης ανά θερμοκρασία και για τους 161,8 ημεροβαθμούς πάνω από τους 9,2 βαθμούς.
• [51] Zhang, Y. και συνεργάτες (2014). Comparing immature development and life history traits in two coexisting host feeding parasitoids, Diglyphus isaea and Neochrysocharis formosa. Journal of Integrative Agriculture 13(12):2690-2700. Πηγή για τα 126,6 αυγά ανά θηλυκό και για το ότι κάθε γεύμα πάνω στον ξενιστή αποδίδει 2,7 επιπλέον αυγά και 0,4 επιπλέον ημέρες ζωής.
• [52] del Pino, M., Gallego, J., Hernandez Suarez, E. και Cabello, T. (2020). Effect of temperature on life history and parasitization behavior of Trichogramma achaeae. Insects 11(8):482. Πηγή για το όριο 10,51 βαθμών, τους 138,27 ημεροβαθμούς, το άριστο στους 20 βαθμούς και την απουσία βιώσιμων απογόνων στους 35.
• [53] Cabello, T. και συνεργάτες (2012). Biological control strategies for the South American tomato moth in greenhouse tomatoes. Journal of Economic Entomology 105(6):2085-2096. Πηγή για τα 85,63 τοις εκατό παρασιτισμού με οκτώ απελευθερώσεις 50 ατόμων ανά τετραγωνικό μέτρο και για τα 91,03 τοις εκατό με μία απελευθέρωση 100 ατόμων.
• [54] Chailleux, A., Biondi, A., Han, P., Tabone, E. και Desneux, N. (2013). Suitability of the pest plant system Tuta absoluta and tomato for Trichogramma parasitoids. Journal of Economic Entomology 106(6):2310-2321. Πηγή για το ότι οι απόγονοι που αναπτύσσονται πάνω στην Tuta σε τομάτα έχουν χαμηλότερο παρασιτισμό, παραμορφώσεις πτερύγων και μικρότερη διάρκεια ζωής, και συνεισφέρουν ελάχιστα στον έλεγχο.
• [55] Jiang, Z. και συνεργάτες (2025). Assessing parasitism and suitability of three Trichogramma parasitoids on Tuta absoluta based on parasitoid and host ages. Crop Protection 190:107099. Πηγή για την πτώση του παρασιτισμού και της εξόδου ενηλίκων καθώς το αυγό του ξενιστή γερνά από τις 12 στις 96 ώρες. Το T. achaeae δεν ήταν ανάμεσα στα είδη που δοκιμάστηκαν.
• [56] Grewal, P., Selvan, S. και Gaugler, R. (1994). Thermal adaptation of entomopathogenic nematodes: niche breadth for infection, establishment and reproduction. Journal of Thermal Biology 19(4):245-253. Πηγή για τα χωριστά θερμοκρασιακά εύρη μόλυνσης, εγκατάστασης και αναπαραγωγής ανά είδος νηματώδη.
• [57] Hazir, S., Stock, S., Kaya, H., Koppenhofer, A. και Keskin, N. (2001). Developmental temperature effects on five geographic isolates of Steinernema feltiae. Journal of Invertebrate Pathology 77:243-250. Πηγή για την απουσία απογόνων στους 28 βαθμούς και μολυσματικότητας στους 30, και για τον χρόνο θανάτου του ξενιστή ανά θερμοκρασία.
• [58] Lacey, L., Arthurs, S., Unruh, T., Headrick, H. και Fritts, R. (2006). Entomopathogenic nematodes for control of codling moth in apple and pear orchards. Biological Control 37(2):214-223. Πηγή για τη σύγκριση 90 τοις εκατό με S. feltiae έναντι 58 τοις εκατό με S. carpocapsae σε εφαρμογή Οκτωβρίου, που είναι το επιχείρημα για την επιλογή είδους κατά εποχή.
• [59] Lacey, L. και Unruh, T. (1998). Entomopathogenic nematodes for control of codling moth: effect of nematode species, concentration, temperature and humidity. Biological Control 13(3):190-197. Πηγή για τη μηδενική θνησιμότητα στους 10 βαθμούς και για τη μείωση 83 τοις εκατό της εξόδου ενηλίκων στα 50 άτομα ανά τετραγωνικό εκατοστό.
• [60] Ramakrishnan, J. και συνεργάτες (2022). Survival and efficacy of entomopathogenic nematodes on exposed surfaces. Scientific Reports 12:4629. Πηγή για την πλήρη θνησιμότητα των S. feltiae και H. bacteriophora μέσα σε δύο ώρες στο 85 τοις εκατό υγρασίας, έναντι πάνω από 80 τοις εκατό επιβίωσης του S. carpocapsae.
• [61] Gaugler, R. και Boush, G. (1978). Effects of ultraviolet radiation and sunlight on the entomogenous nematode Neoaplectana carpocapsae. Journal of Invertebrate Pathology 32(3):291-296. Πηγή για τη μείωση της παθογένειας κατά 6,9 τοις εκατό στα 30 λεπτά και 94,9 τοις εκατό στα 60 λεπτά άμεσης ηλιακής ακτινοβολίας.
• [62] Koppenhofer, A. και Fuzy, E. (2006). Effect of soil type on infectivity and persistence of entomopathogenic nematodes. Journal of Invertebrate Pathology 92(1):11-22. Πηγή για τη διαφορά μολυσματικότητας ανά τύπο εδάφους και για την προειδοποίηση να μη γενικεύονται οι επιδράσεις του εδάφους μεταξύ ειδών.
• [63] Batalla-Carrera, L., Morton, A. και Garcia-del-Pino, F. (2010). Efficacy of entomopathogenic nematodes against Tuta absoluta in laboratory and greenhouse conditions. BioControl 55:523-530. Πηγή για τη θνησιμότητα προνυμφών 78,6 έως 100 τοις εκατό και για τη μείωση της προσβολής κατά 87 έως 95 τοις εκατό σε θερμοκήπιο.
• [64] Buitenhuis, R. και Shipp, J. (2005). Efficacy of Steinernema feltiae as influenced by Frankliniella occidentalis developmental stage and host plant stage. Journal of Economic Entomology 98(5):1480-1485. Πηγή για το ότι ευάλωτα είναι μόνο τα στάδια προνύμφωσης και νύμφωσης στο έδαφος, ενώ η διαφυλλική εφαρμογή δεν δίνει ουσιαστική θνησιμότητα.
• [65] Jagdale, G., Casey, M., Grewal, P. και Lindquist, R. (2004). Application rate and timing, potting medium and host plant effects on the efficacy of Steinernema feltiae against the fungus gnat. Biological Control 29(2):296-305. Πηγή για τις αποτελεσματικές δόσεις κατά σκιαρίδων και για το ότι το υπόστρωμα αλλάζει ουσιωδώς το αποτέλεσμα.
• [66] Nasouri, H. (2024). Capnodis tenebrionis, an important pest of stone fruits in the Mediterranean basin. Journal of Integrated Pest Management 15(1):20. Πηγή για τη θνησιμότητα νεαρών προνυμφών 59 έως 100 τοις εκατό και για τον έλεγχο 75 έως 97 τοις εκατό σε αγρό με 1 έως 1,5 εκατομμύρια προνύμφες ανά δέντρο.
• [67] Desneux, N., Decourtye, A. και Delpuech, J. (2007). The sublethal effects of pesticides on beneficial arthropods. Annual Review of Entomology 52:81-106. Πηγή για τη διάκριση ανάμεσα σε οξεία τοξικότητα και υποθανατηφόρες επιδράσεις στη γονιμότητα, τη διάρκεια ζωής και τη συμπεριφορά αναζήτησης.
• [68] Sterk, G. και συνεργάτες (1999). Results of the seventh joint pesticide testing programme carried out by the IOBC/WPRS working group. BioControl 44:99-117. Πηγή για το σύστημα κατάταξης του IOBC σε τέσσερις κατηγορίες και για τις κατηγορίες εμμονής υπολειμμάτων.
• [69] Fernandez, M. και συνεργάτες (2017). Compatibility of sulfoxaflor and other modern pesticides with adults of the predatory mite Amblyseius swirskii. BioControl 62(2):197-208. Πηγή για την κατάταξη κατά IOBC: ακίνδυνα το flonicamid, το spirotetramat και το spiromesifen, επιβλαβή η abamectin, η deltamethrin και το spinosad.
• [70] Stara, J., Ourednickova, J. και Kocourek, F. (2011). Laboratory evaluation of the side effects of insecticides on Aphidius colemani, Aphidoletes aphidimyza and Neoseiulus cucumeris. Journal of Pest Science 84:25-31. Πηγή για το ότι το ίδιο σκεύασμα κατατάσσεται διαφορετικά ανά ωφέλιμο, και για το παράδειγμα του methoxyfenozide που είναι ελαφρώς επιβλαβές στο ακάρι αλλά μετρίως επιβλαβές στο παρασιτοειδές με μόλις 11,4 τοις εκατό θνησιμότητα.
• [71] Gonzalez-Zamora, J., Castillo, M. και Avilla, C. (2013). Side effects of different pesticides used in citrus on the adult stage of the parasitoid Aphytis melinus and its progeny. Spanish Journal of Agricultural Research 11(2):494-504. Πηγή για το ότι η lambda-cyhalothrin παρέμενε επιβλαβής έντεκα εβδομάδες μετά την εφαρμογή, ενώ τα περισσότερα άλλα επιβλαβή σκευάσματα έχαναν την επίδρασή τους μέσα σε μία έως έξι.
• [72] Ozdemir, E., Inak, E., Evlice, E. και Laznik, Z. (2020). Compatibility of entomopathogenic nematodes with pesticides registered in vegetable crops under laboratory conditions. Journal of Plant Diseases and Protection 127(4):529-535. Πηγή για το ότι το spiromesifen και το spinosad άφησαν ανέπαφη την επιβίωση του H. bacteriophora αλλά μείωσαν σημαντικά την αναπαραγωγή του, δηλαδή υποθανατηφόρα επίδραση και στους νηματώδεις.
• [73] EPPO (2021). PM 6/3 (5) Biological control agents safely used in the EPPO region. EPPO Bulletin 51:452-454, με ετήσια επικαιροποίηση. Πηγή για τον θετικό κατάλογο των ωφέλιμων οργανισμών, για τα έτη πρώτης χρήσης και τις χώρες χρήσης, και για τον περιορισμό του N. californicus σε σειρές χωρίς διάπαυση.
• [74] Υπουργική Απόφαση 10522/117908 της 22ας Σεπτεμβρίου 2014 (ΦΕΚ Β 2622/2014). «Κατάρτιση Εθνικού Καταλόγου των Σκευασμάτων Φυτοπροστασίας που περιέχουν Μακρο-οργανισμούς και αδειοδότηση εγχώριων μονάδων παρασκευής». Πηγή για το ελληνικό καθεστώς: υποχρεωτική εγγραφή στον ΕΚΣΦΜ, απαγόρευση διάθεσης μη εγγεγραμμένου σκευάσματος, περιορισμός της εισαγωγής σε οργανισμούς του ΕΚΜ ή του καταλόγου EPPO, και υποχρεωτική αναγραφή του αριθμού εγγραφής στην ετικέτα.
• [75] ΥΠΑΑΤ, Διεύθυνση Προστασίας Φυτικής Παραγωγής. Εθνικός Κατάλογος Μακρο-οργανισμών (ΕΚΜ). με τις τροποποιήσεις ΥΑ 3791/52279 (ΦΕΚ Β 1308/2018) και ΥΑ 10253/248479 (ΦΕΚ Β 3810/2019). Πηγή για τα 53 είδη που είναι καταχωρισμένα στην Ελλάδα και για το ποια από τα είδη του άρθρου περιλαμβάνονται ή λείπουν.
• [76] Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 1107/2009 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου. σχετικά με τη διάθεση φυτοπροστατευτικών προϊόντων στην αγορά. Πηγή για τους ορισμούς των άρθρων 2 και 3, που περιορίζουν το πεδίο εφαρμογής σε ουσίες και σε μικροοργανισμούς και αφήνουν τους μακροοργανισμούς εκτός.
• [77] Κανονισμός (ΕΕ) 2018/848 για τη βιολογική παραγωγή. Παράρτημα ΙΙ, Μέρος Ι, σημεία 1.10.1 και 1.10.2. Πηγή για το ότι η προστασία μέσω φυσικών εχθρών κατονομάζεται πρώτη στα προληπτικά μέτρα και δεν υπάγεται στο καθεστώς έγκρισης εισροών του άρθρου 24.
• [78] Bale, J. (2011). Harmonization of regulations for invertebrate biocontrol agents in Europe: progress, problems and solutions. Journal of Applied Entomology 135:503-513. Πηγή για το ότι η ρύθμιση των ωφέλιμων μακροοργανισμών αφήνεται στα κράτη μέλη και διαφέρει σημαντικά μεταξύ τους, και για το ότι μόνο στους νηματώδεις ζητούνται συνήθως στοιχεία για το συμβιωτικό βακτήριο.
• [79] van Lenteren, J. (2012). The state of commercial augmentative biological control: plenty of natural enemies, but a frustrating lack of uptake. BioControl 57(1):1-20. Πηγή για τη συνολική εικόνα της εμπλουτιστικής βιολογικής καταπολέμησης και για το χάσμα ανάμεσα στον αριθμό των διαθέσιμων ειδών και στην πραγματική υιοθέτηση.
• [80] Heimpel, G. και Mills, N. (2017). Biological Control: Ecology and Applications. Cambridge University Press. Πηγή για τη διάκριση ανάμεσα σε διατήρηση, κλασική και εμπλουτιστική βιολογική καταπολέμηση, και για το θεωρητικό πλαίσιο της ενδοσυντεχνιακής θήρευσης.
• [81] Riddick, E. (2022). Topical collection: natural enemies and biological control of plant pests. Insects 13:421. Πηγή για τη συνολική εικόνα των πρόσφατων ερευνητικών κατευθύνσεων και για τον εντοπισμό των επιμέρους εργασιών που αξιοποιούνται παρακάτω.
• [82] Golsteyn, L. και συνεργάτες (2021). Intraguild interactions between the mealybug predators Cryptolaemus montrouzieri and Chrysoperla carnea. Insects 12:655. Πηγή για το ότι τα δύο αρπακτικά τρώνε το ένα το άλλο, συνήθως υπέρ της χρυσόπας, και για το ότι η άφθονη εναλλακτική λεία μειώνει σημαντικά τις συναντήσεις.
• [83] Gilkeson, L. και Hill, S. (1986). Diapause prevention in Aphidoletes aphidimyza by low intensity light. Environmental Entomology 15:1067-1069. Πηγή για το 100 τοις εκατό διάπαυσης στις 9 ώρες φωτός με σκοτεινή νύχτα και για το ότι ακτινοβολία κάτω από 5,5 lux δεν επαρκεί για να την αποτρέψει.
• [84] Gillespie, D. και Quiring, D. (2002). Diapause induction in Feltiella acarisuga. The Canadian Entomologist 134:69-75. Πηγή για το ότι η φωτοπερίοδος από μόνη της, από τις 16 έως τις 8 ώρες, ΔΕΝ προκαλεί διάπαυση, σε αντίθεση με την Aphidoletes.
• [85] Pappas, M., Broufas, G. και Koveos, D. (2011). Chrysopid predators and their role in biological control. Journal of Entomology 8(3):301-326. Πηγή για το ότι τα ενήλικα των Chrysoperla δεν είναι αρπακτικά, για τα τρία προνυμφικά στάδια, για τα μισχωτά αυγά και για τη φωτοπεριοδική ρύθμιση της διάπαυσης. Ελληνική εργασία, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.
• [86] Pappas, M. και συνεργάτες (2013). Temperature dependent development of Chrysoperla agilis. Biological Control 64:291-298. Πηγή για το όριο ανάπτυξης 11,4 έως 11,8 βαθμών ενός ευρωπαϊκού κρυπτικού είδους της ομάδας carnea.
• [87] Henry, C., Brooks, S., Thierry, D., Duelli, P. και Johnson, J. (2001). The common green lacewing and the sibling species problem. στο Lacewings in the Crop Environment, Cambridge University Press. Πηγή για το ότι η Chrysoperla carnea δεν είναι ένα είδος αλλά σύμπλοκο κρυπτικών ειδών που ξεχωρίζουν από το τραγούδι ερωτοτροπίας και όχι μορφολογικά.
• [88] Athanasiadis, A., Pappas, M. και Broufas, G. (2021). Life history traits of Chrysoperla agilis. Insects 12:560. Πηγή για τη γονιμότητα 421,1 αυγών και τον χρόνο ανάπτυξης 22,6 ημερών στους 25 βαθμούς ενός μεσογειακού είδους της ομάδας. Ελληνική εργασία.
• [89] Shakoor, A. και συνεργάτες (2025). Life history of Chrysoperla carnea. Biology 14:10. Πηγή για τις διάρκειες των σταδίων και τη γονιμότητα 181,0 αυγών ανά θηλυκό στους 25 βαθμούς, που πρέπει να διαβάζεται μαζί με τη δίαιτα και τη θερμοκρασία.
• [90] Τεχνικά φυλλάδια παρασκευαστών: Koppert Ελλάδα, Bio-Insecta, Andermatt Hellas, Biobest, Bioline AgroSciences. πρόσβαση Σεπτέμβριος 2026. Πηγή για τις δόσεις απελευθέρωσης, τις συνθήκες αποθήκευσης, τις οδηγίες εφαρμογής και τις προειδοποιήσεις μη συνδυασμού. Κάθε τιμή από αυτές τις πηγές δηλώνεται ρητά ως στοιχείο παρασκευαστή.
• [91] Sanchez, J., Lopez-Gallego, E., Perez-Marcos, M. και Perera-Fernandez, L. (2020). The effect of banker plants and pre plant release on the establishment and pest control of Macrolophus pygmaeus in tomato greenhouses. Journal of Pest Science. Πηγή για το ότι η εγκατάσταση εξαρτάται από το μέγεθος του αρχικού πληθυσμού και ότι κάτω από ένα όριο απλώς αποτυγχάνει.
• [92] Moerkens, R. και συνεργάτες (2017). Inoculative release strategies of Macrolophus pygmaeus in tomato crops: population dynamics and dispersal. Journal of Plant Diseases and Protection 124:295-303. Πηγή για τη συμπληρωματική διατροφή έξι έως οκτώ εβδομάδων και για το ότι όσο περισσότερο δίνεται τροφή τόσο πιο αργά διασπείρεται ο πληθυσμός.
• [93] Schafer, L. και Herz, A. (2020). Suitability of European Trichogramma species as biocontrol agents against Tuta absoluta. Insects 11:357. Πηγή για το ότι τρία ευρωπαϊκά είδη Trichogramma ήταν εξίσου αποτελεσματικά με το εμπορικό T. achaeae σε εργαστηριακές δοκιμές.
• [94] Sarmah, N. και συνεργάτες (2021). dsRNA mediated pest management of Tuta absoluta is compatible with its biological control agent Nesidiocoris tenuis. Insects 12:274. Πηγή για τη συμβατότητα νέων τεχνολογιών με το N. tenuis. Εργασία με ελληνική συμμετοχή, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
• [95] Bienkowski, A. και Orlova-Bienkowskaja, M. (2020). Rigorous morphological studies confirm that Chilocorus kuwanae is the same species as Ch. renipustulatus. Insects 11:368. Πηγή για το ότι δεκαετίες εισαγωγών στην Ευρώπη απελευθέρωναν στην πραγματικότητα ιθαγενές είδος, που δείχνει τι κοστίζει μια λανθασμένη ταυτοποίηση.