Τροφοπενίες: τι δείχνουν τα φύλλα, με εργαλείο κατάταξης από τα συμπτώματα

Δειγματοληψία φύλλων κερασιάς για φυλλοδιαγνωστική ανάλυση — Δειγματοληψία φύλλων για φυλλοδιαγνωστική. Το φύλλο δείχνει τι πήρε το δέντρο, όχι γιατί το πήρε ή τι πρέπει να μπει. Η οπτική διάγνωση δείχνει τον δρόμο· η ανάλυση τον επιβεβαιώνει.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Ένα κίτρινο φύλλο δεν λέει ποιο στοιχείο λείπει. Λέει πού βρίσκεται το σύμπτωμα, πώς κατανέμεται πάνω στο έλασμα και πόσο απότομο είναι το όριο ανάμεσα στο πράσινο και στο κίτρινο, και από αυτά τα τρία προκύπτει μια υπόθεση, όχι μια διάγνωση. Το κείμενο που ακολουθεί εξηγεί τον κανόνα της κινητικότητας πάνω στον οποίο στηρίζεται η οπτική διάγνωση, δείχνει τις τρεις περιπτώσεις όπου ο κανόνας αυτός καταρρέει στα οπωροφόρα, δίνει εργαλείο κατάταξης πιθανών τροφοπενιών από τα συμπτώματα, και εξηγεί γιατί το τελευταίο βήμα είναι πάντα η ανάλυση.

Πρώτα αυτό Η οπτική διάγνωση τροφοπενιών αστοχεί συχνά, και αστοχεί με τρόπους που κοστίζουν. Το άζωτο και το θείο δίνουν σχεδόν την ίδια εικόνα. Το glyphosate δίνει την εικόνα του ψευδαργύρου. Η αλατότητα δίνει την εικόνα του καλίου. Η ασθένεια ρίζας δίνει την εικόνα οποιουδήποτε στοιχείου. Και το φυτό μπορεί να είναι σε έλλειψη χωρίς κανένα ορατό σύμπτωμα [2]. Το εργαλείο της ενότητας 6 κατατάσσει υποθέσεις. Δεν διαγιγνώσκει και δεν συνιστά λίπανση.

Απευθείας στο εργαλείο κατάταξηςΕπιλογή θέσης και τύπου συμπτώματος, και το εργαλείο επιστρέφει τις πιθανές τροφοπενίες με σειρά πιθανότητας.

5τύποι συμπτωμάτων καλύπτουν όλες τις τροφοπενίες

20 ως 50%των οπωροφόρων της Μεσογείου υποφέρουν από χλώρωση σιδήρου

6λόγοι για τους οποίους η οπτική διάγνωση αστοχεί

3εξαιρέσεις που σπάνε τον κανόνα στα δενδρώδη

Περιεχόμενα

Συμπτώματα στα φύλλα και πότε μπορεί να οδηγήσουν σε λάθος συμπέρασμα
Ο κανόνας της κινητικότητας
Οι τρεις περιπτώσεις όπου ο κανόνας της κινητικότητας δεν ισχύει στα οπωροφόρα
Οι πέντε τύποι συμπτωμάτων
Τι δείχνει κάθε στοιχείο στα οπωροφόρα
Το εργαλείο κατάταξης
Συμπτώματα που ομοιάζουν με τροφοπενίες
Το παράδοξο της χλώρωσης του σιδήρου, όταν η ανάλυση δεν βοηθά
Η φυλλοδιαγνωστική: πότε, πώς, και τα εύρη επάρκειας
Τα βήματα που ακολουθούμε για τη σωστή διάγνωση μιας τροφοπενίας
Τα βασικά σημεία
Πηγές

1. Συμπτώματα στα φύλλα και πότε μπορεί να οδηγήσουν σε λάθος συμπέρασμα

Όταν ένα θρεπτικό στοιχείο δεν επαρκεί, η λειτουργία που εξαρτάται από αυτό σταματά πρώτη. Επειδή κάθε στοιχείο έχει διαφορετικό ρόλο, το μαγνήσιο είναι το κέντρο του μορίου της χλωροφύλλης, το βόριο συμμετέχει στο κυτταρικό τοίχωμα, ο ψευδάργυρος στην επιμήκυνση των μεσογονατίων, κάθε έλλειψη αφήνει διαφορετικό αποτύπωμα [2]. Αυτό είναι το θεωρητικό θεμέλιο της οπτικής διάγνωσης.

Το πρόβλημα είναι ότι το αποτύπωμα δεν είναι μοναδικό. Η επίσημη λίστα των περιορισμών, όπως τη διατυπώνει το Πανεπιστήμιο της Μοντάνα, έχει έξι σημεία [2]:

Περιορισμός	Τι σημαίνει στο χωράφι
Πολλά συμπτώματα μοιάζουν	Άζωτο και θείο δίνουν σχεδόν ταυτόσημη εικόνα· διαφέρουν μόνο στη θέση και στην ένταση του κίτρινου
Πολλαπλές ελλείψεις ταυτόχρονα	Δύο ελλείψεις μαζί δεν δίνουν το άθροισμα των δύο εικόνων. Η περίσσεια φωσφόρου προκαλεί έλλειψη ψευδαργύρου
Διαφορές ανά είδος και ποικιλία	Η ίδια έλλειψη φαίνεται αλλιώς σε μηλιά και σε ροδακινιά, και αλλιώς σε δύο ποικιλίες μηλιάς
Ψευδείς τροφοπενίες	Ασθένειες, ξηρασία, υπερβολικό νερό, υπολείμματα ζιζανιοκτόνων, έντομα και συμπίεση εδάφους δίνουν όμοιες εικόνες
Κρυφή πείνα	Το δέντρο μπορεί να είναι σε έλλειψη χωρίς κανένα ορατό σύμπτωμα, χάνοντας ήδη παραγωγή
Οι φωτογραφίες δείχνουν το ιδανικό	Οι εικόνες των εγχειριδίων προέρχονται από φυτά σε ελεγχόμενες συνθήκες. Στο χωράφι σπάνια είναι τόσο καθαρές

Κατάλογος περιορισμών κατά McCauley και συνεργάτες [2].

Ο περιορισμός του χρόνου Ανάμεσα στη στιγμή που το δέντρο μπαίνει σε έλλειψη και στη στιγμή που εμφανίζεται το σύμπτωμα, η παραγωγή έχει ήδη μειωθεί [2]. Όταν το σύμπτωμα γίνει ορατό, η διορθωτική επέμβαση μπορεί να είναι ήδη εκπρόθεσμη για τη χρονιά. Στα οπωροφόρα αυτό βαραίνει διπλά, γιατί η νέα βλάστηση τρέφεται από τα αποθέματα της προηγούμενης χρονιάς: μια έλλειψη φέτος επηρεάζει και την επόμενη χρονιά.

Πηγές: 2 6

2. Ο κανόνας της κινητικότητας

Η μία πληροφορία που κάνει την οπτική διάγνωση δυνατή είναι η θέση του συμπτώματος πάνω στο δέντρο, και ο λόγος είναι καθαρά φυσιολογικός.

Ορισμένα στοιχεία μετακινούνται μέσα στο φυτό μέσω του φλοιώματος. Όταν αρχίσουν να λείπουν, το δέντρο τα αποσύρει από τα παλιά φύλλα και τα στέλνει στα νέα, θυσιάζοντας τον παλιό ιστό για να κρατήσει τον καινούργιο. Το σύμπτωμα εμφανίζεται λοιπόν πρώτα στα παλιά, χαμηλά φύλλα. Άλλα στοιχεία, μόλις ενσωματωθούν σε έναν ιστό, δεν ξαναφεύγουν από εκεί. Το δέντρο δεν μπορεί να τα ανακυκλώσει, οπότε η νέα βλάστηση μένει ακάλυπτη και το σύμπτωμα εμφανίζεται στα νεαρά, κορυφαία φύλλα [2] [1].

Κατηγορία	Στοιχεία	Πού εμφανίζεται το σύμπτωμα
Κινητά	Άζωτο, φώσφορος, κάλιο, μαγνήσιο, μολυβδαίνιο, χλώριο	Παλιά, χαμηλά φύλλα πρώτα
Ενδιάμεσα	Ψευδάργυρος	Μεσαία φύλλα πρώτα, μετά και στα δύο άκρα
Ακίνητα	Ασβέστιο, θείο, σίδηρος, μαγγάνιο, χαλκός, βόριο, νικέλιο	Νεαρά, κορυφαία φύλλα πρώτα

Κατάταξη κατά McCauley και συνεργάτες [2]. Οι εξαιρέσεις που ισχύουν ειδικά στα οπωροφόρα αναλύονται αμέσως παρακάτω.

Πηγές: 1 2

3. Οι τρεις περιπτώσεις όπου ο κανόνας της κινητικότητας δεν ισχύει στα οπωροφόρα

Τα εγχειρίδια που κυκλοφορούν είναι γραμμένα κυρίως για αροτραίες καλλιέργειες. Τρεις από τους κανόνες τους δεν μεταφέρονται στα δενδρώδη, και οι τρεις αφορούν στοιχεία που είναι ακριβώς αυτά που λείπουν συχνότερα στους ελληνικούς οπωρώνες.

Πρώτη: το μαγγάνιο εμφανίζεται στα παλιά φύλλα

Ο γενικός κανόνας κατατάσσει το μαγγάνιο στα ακίνητα, άρα περιμένει το σύμπτωμα στα νέα φύλλα. Στα οπωροφόρα όμως το εγχειρίδιο των τριών πανεπιστημίων του Ειρηνικού Βορειοδυτικού είναι ρητό: «συνήθως προσβάλλονται μόνο τα παλαιότερα φύλλα», και μόνο σε πολύ βαριά έλλειψη επεκτείνεται και στα νέα [7].

Δεύτερη: το βόριο είναι κινητό στα οπωροφόρα

Εδώ η εξαίρεση έχει και μηχανισμό. Το βόριο είναι, κατά τους Brown και Shelp, το στοιχείο με τη μεγαλύτερη διακύμανση κινητικότητας ανάμεσα στα είδη από κάθε άλλο θρεπτικό: σε πολλά είδη είναι πρακτικά ακίνητο, σε άλλα κυκλοφορεί ελεύθερα [9]. Στα είδη που παράγουν πολυόλες στα φύλλα, το βόριο σχηματίζει σύμπλοκα με αυτές και μεταφέρεται κανονικά στο φλοίωμα [10].

Γιατί αυτό αφορά άμεσα τον οπωρώνα Τα γένη Malus, Pyrus και Prunus, μηλιά, αχλαδιά, κερασιά, ροδακινιά, δαμασκηνιά, βερικοκιά, αμυγδαλιά, έχουν ως κύριο προϊόν φωτοσύνθεσης τη σορβιτόλη. Το βόριο σχηματίζει σύμπλοκα βορίου-σορβιτόλης και είναι ελεύθερα κινητό σε αυτά τα είδη [10]. Πρακτική συνέπεια: το πρώτο σημάδι της έλλειψης βορίου στα οπωροφόρα δεν είναι στο φύλλο αλλά στον καρπό, φελλώδεις περιοχές, σκάσιμο, παραμόρφωση. Τα συμπτώματα στο φύλλωμα εμφανίζονται αργότερα και δηλώνουν ήδη σοβαρότερη έλλειψη [7]. Δύο ανεξάρτητες πηγές, η μία φυσιολογική και η άλλη περιγραφική, συμφωνούν απόλυτα.

Τρίτη: η έλλειψη ασβεστίου δεν φαίνεται στο φύλλο, φαίνεται στον καρπό

Το ασβέστιο ταξιδεύει αποκλειστικά με το διαπνευστικό ρεύμα, στο ξύλωμα, και δεν ανακατανέμεται. Ο καρπός όμως διαπνέει ελάχιστα και χάνει νωρίς αυτή την ικανότητα, ενώ το φύλλο διαπνέει με πλήρη ισχύ ως το τέλος. Το ασβέστιο του φύλλου δεν προβλέπει το ασβέστιο του καρπού. Στα οπωροφόρα η έλλειψη ασβεστίου εκδηλώνεται σχεδόν πάντα στον καρπό, πικρή κηλίδωση, σκάσιμο, μαλάκωμα, και σπάνια δίνει καθαρή εικόνα στο φύλλο. Το θέμα αναλύεται στο άρθρο Το ασβέστιο, η σημασία του για τα φυτά και, ειδικά για την κερασιά, στο Ασβέστιο και μετασυλλεκτική φυσιολογία στην κερασιά.

Πηγές: 7 9 10

4. Οι πέντε τύποι συμπτωμάτων

Όλες οι τροφοπενίες, ανεξάρτητα από στοιχείο και είδος, εκφράζονται μέσα από πέντε μορφές [1] [2]. Η αναγνώριση της μορφής είναι το πρώτο βήμα, πριν καν τεθεί το ερώτημα ποιο στοιχείο φταίει.

Μορφή	Περιγραφή	Στοιχεία που τη δίνουν
Νανισμός	Μικρότερα φύλλα και κοντύτεροι βλαστοί, με φυσιολογικό χρώμα	Κάλιο, χαλκός, μολυβδαίνιο, ψευδάργυρος
Χλώρωση	Γενικευμένο κιτρίνισμα, απουσία χλωροφύλλης σε όλο το έλασμα	Άζωτο και κάλιο στα παλιά· θείο, χαλκός, νικέλιο στα νέα
Μεσονεύρια χλώρωση	Τα νεύρα μένουν πράσινα, το έλασμα ανάμεσά τους κιτρινίζει	Σίδηρος, μαγγάνιο, μαγνήσιο, ψευδάργυρος, βόριο, νικέλιο
Ανθοκυανίνη	Μωβ ή κόκκινος χρωματισμός από συσσώρευση ανθοκυανινών	Κυρίως φώσφορος, και σε μικρότερο βαθμό άζωτο, κάλιο και μαγνήσιο. Είναι η λιγότερο αξιόπιστη από τις πέντε μορφές, γιατί το ίδιο μωβ το δίνουν το ψύχος, η ίωση, η ζημιά στη ρίζα και η ίδια η ποικιλία, χωρίς καμία έλλειψη θρεπτικού
Νέκρωση	Ο ιστός καστανώνει και πεθαίνει, σε προχωρημένο στάδιο έλλειψης	Φώσφορος, κάλιο, άζωτο, χλώριο, βόριο, σίδηρος

Κατάταξη κατά Colucci [1] και McCauley και συνεργάτες [2].

Η ανθοκυανίνη είναι παγίδα Το μωβ χρώμα προκαλείται από συσσώρευση ανθοκυανινών, που εμφανίζεται όποτε διαταράσσεται μια φυσιολογική λειτουργία, από χαμηλές θερμοκρασίες, ασθένεια, ξηρασία, ζημιά στη ρίζα, ακόμη και από την ίδια την ωρίμανση [2]. Ορισμένες ποικιλίες το εκφράζουν και όταν είναι απόλυτα υγιείς. Στα οπωροφόρα η τροφοπενία φωσφόρου είναι σπάνια· το μωβ φύλλο σχεδόν ποτέ δεν σημαίνει φώσφορο.

Η διάκριση που κρίνει τα περισσότερα περιστατικά

Στους ελληνικούς οπωρώνες η συχνότερη εικόνα είναι η μεσονεύρια χλώρωση, και το ερώτημα είναι σχεδόν πάντα «σίδηρος ή μαγγάνιο;». Τα δύο δίνουν κίτρινο έλασμα με πράσινα νεύρα, αλλά χωρίζονται σε επτά σημεία. Το πρώτο κρίνεται πάνω στο φύλλο, τα επόμενα από τη θέση, την εποχή και το ιστορικό του τεμαχίου. Κανένα από μόνο του δεν αρκεί· η σύμπτωση τριών ή τεσσάρων είναι που δίνει την απάντηση:

Χαρακτηριστικό	Σίδηρος	Μαγγάνιο
Όριο νεύρου και ελάσματος	Απότομο. Λεπτό δίκτυο πράσινων νεύρων, ως και τα πιο μικρά, πάνω σε καθαρά κίτρινο φόντο. Το πράσινο σταματά απότομα στο όριο του νεύρου	Διάχυτο. Πλατιά πράσινη ζώνη εκατέρωθεν του νεύρου, που σβήνει βαθμιαία προς το κίτρινο. Τα μικρά νεύρα δεν ξεχωρίζουν
Θέση στο δέντρο	Νεαρά, κορυφαία φύλλα. Τα παλιά, χαμηλά φύλλα μένουν πράσινα	Παλαιότερα φύλλα πρώτα, στα οπωροφόρα, δηλαδή αντίστροφα από τον γενικό κανόνα. Στα νέα φύλλα φτάνει μόνο σε βαριά έλλειψη
Κατανομή μέσα στο τεμάχιο	Σε ζώνες, εκεί που το έδαφος είναι πιο ασβεστούχο, πιο υγρό ή πιο συμπαγές. Συχνά διαφέρει από δέντρο σε δέντρο, και μέσα στο ίδιο δέντρο από βραχίονα σε βραχίονα	Πιο ομοιόμορφη εικόνα μέσα στο τεμάχιο, χωρίς τη ζωνώδη κατανομή του σιδήρου
Εποχή εμφάνισης	Από την αρχή της βλάστησης, στα πρώτα φύλλα της νέας ορμής, και επιδεινώνεται μετά από βροχερή περίοδο	Αργότερα, από τα τέλη της άνοιξης και μέσα στο καλοκαίρι, καθώς γερνά το φύλλωμα
Επίδραση της υγρασίας	Επιδεινώνεται με υπερβολικό νερό, ψηλό υδροφόρο και κακό αερισμό της ρίζας	Δεν επιδεινώνεται με την υγρασία
Επίδραση της αζωτούχου λίπανσης	Την επιδεινώνει	Ουδέτερη
Συχνότητα στα ελληνικά εδάφη	Πολύ συχνή, γιατί τα περισσότερα εδάφη είναι ασβεστούχα και αλκαλικά	Σαφώς σπανιότερη από τον σίδηρο, αν και το ίδιο υψηλό pH ευνοεί και τις δύο
Τι λέει η ανάλυση φύλλου	Μπορεί να μη δώσει απάντηση. Χλωρωτικά φύλλα δίνουν συχνά φυσιολογικό ολικό σίδηρο, για τους λόγους που αναλύονται στο κεφάλαιο 8	Δίνει πιο χρήσιμη απάντηση από ό,τι στον σίδηρο, και η σύγκριση χλωρωτικών με υγιή φύλλα του ίδιου τεμαχίου ξεκαθαρίζει την εικόνα

Διάκριση κατά Benson και συνεργάτες [7] και McCauley και συνεργάτες [2].

Πηγές: 1 2 7

5. Τι δείχνει κάθε στοιχείο στα οπωροφόρα

Ο πίνακας που ακολουθεί περιγράφει τα συμπτώματα όπως εμφανίζονται σε οπωροφόρα δέντρα, και όχι σε αροτραίες. Όπου η εικόνα διαφέρει ανά είδος, αναφέρεται το είδος.

Στοιχείο	Θέση	Εικόνα στα οπωροφόρα
Άζωτο	Πρώτα στα παλιά, χαμηλά φύλλα. Σε παρατεταμένη έλλειψη ξεθωριάζει ολόκληρο το δέντρο	Φύλλα μικρότερα και ανοιχτοπράσινα, κοντοί βλαστοί, κοκκινωπή απόχρωση στον φλοιό. Μειωμένο μέγεθος καρπού, αλλά καλύτερος χρωματισμός. Στη ροδακινιά, βαριά έλλειψη δίνει κοκκινωπά φύλλα με νεκρωτικές κηλίδες που πέφτουν, αφήνοντας ήπια διάτρηση [7]
Θείο	Στα νέα φύλλα της κορυφής, ενώ τα παλιά μένουν πράσινα	Ομοιόμορφο κίτρινο, πιο έντονο από του αζώτου, χωρίς κηλίδες ή γραμμώσεις. Κατά τα άλλα η εικόνα είναι όμοια [7]
Κάλιο	Στα παλιά φύλλα, και πρώτα στους βραχίονες με το μεγαλύτερο φορτίο	Κάψιμο που ξεκινά από την περιφέρεια και προχωρά προς τη βάση, με το κεντρικό νεύρο να μένει πράσινο. Στην αχλαδιά Comice, μωβ-καστανό κάψιμο στα φύλλα των καρποφόρων. Συχνότερο σε βαριά, κακοστραγγιζόμενα εδάφη και με υπερβολικό φορτίο [7]
Μαγνήσιο	Στα παλιά φύλλα, από τη βάση του βλαστού προς τα πάνω, στο τέλος του καλοκαιριού	Κίτρινες περιοχές ανάμεσα στα νεύρα ή κατά μήκος της περιφέρειας, στο τέλος του καλοκαιριού, που μπορεί να νεκρωθούν. Έντονη πρόωρη φυλλόπτωση, βαριά προσβεβλημένα δέντρα χάνουν πάνω από τα μισά φύλλα ως τη συγκομιδή και ο καρπός δεν φτάνει εμπορεύσιμο μέγεθος. Στα οπωροφόρα είναι πρόβλημα κυρίως της μηλιάς, χειρότερο στα δέντρα με βαρύ φορτίο [7]
Σίδηρος	Στα νέα φύλλα της κορυφής. Συχνά σε μέρος μόνο του δέντρου ή σε μεμονωμένους βραχίονες	Κίτρινο έλασμα με λεπτό δίκτυο πράσινων νεύρων. Σε βαριά περιστατικά χάνεται όλο το πράσινο και εμφανίζεται νεκρός ιστός στην περιφέρεια και μέσα στο έλασμα. Μπορεί να αφορά μέρος μόνο του δέντρου. Χειρότερα σε αλκαλικά εδάφη, με υπερβολικό πότισμα, ψηλό υδροφόρο ή συμπαγές υπέδαφος. Η αζωτούχος λίπανση την επιδεινώνει [7]
Μαγγάνιο	Στα παλιά φύλλα πρώτα, αντίθετα από τον γενικό κανόνα της κινητικότητας	Κίτρινο έλασμα με πράσινα τα νεύρα και τη ζώνη γύρω τους. Το κίτρινο εντείνεται όσο βαραίνει η έλλειψη· μόνο τότε φτάνει και στα νέα φύλλα. Σε αλκαλικά εδάφη, αλλά χωρίς επιδείνωση από την υγρασία. Σπανιότερο από τον σίδηρο [7]
Ψευδάργυρος	Στα μεσαία και στα κορυφαία φύλλα, στην άκρη της περσινής βλάστησης	«Ροζέτα» ή «μικροφυλλία»: οι μεσογονάτιοι κονταίνουν δραστικά και τα φύλλα μαζεύονται σε θύσανο στην άκρη του βλαστού, ή διατηρούν κανονικές αποστάσεις αλλά είναι πολύ μικρότερα. Στα πυρηνόκαρπα προστίθεται χλώρωση· σε βαριά έλλειψη τα φύλλα είναι εντελώς κίτρινα, καχεκτικά και στενότερα. Στην αχλαδιά, πολλοί οφθαλμοί δεν ανοίγουν [7]
Βόριο	Στον καρπό πρώτα, και μόνο αργότερα στα νέα φύλλα και στις κορυφές των βλαστών	Στη μηλιά, αχλαδιά και βερικοκιά: φελλοποίηση, ξηρός και ζαρωμένος ιστός, τραχιά επιδερμίδα που σκάει, παραμόρφωση. Στη βερικοκιά μπορεί να σκάσει χωρίς φελλό. Ακολουθούν: ξήρανση κλάδων, οφθαλμοί που δεν εκπτύσσονται την άνοιξη, ροζέτες μικρών φύλλων στη μηλιά, «κάψιμο» ανθέων στην αχλαδιά. Σε δαμασκηνιά και κερασιά τα φύλλα είναι μικρά, στενά, σφιγμένα στη βάση, με διογκωμένο κεντρικό νεύρο και γυαλιστερή επιφάνεια· οι βλαστοί κοντοί, λεπτοί, συχνά άφυλλοι με πράσινο φλοιό [7]
Χαλκός	Στις κορυφές των βλαστών της τρέχουσας βλάστησης, προς το τέλος της πρώτης ορμής	Η «ξηρή κορυφή»: ο βλαστός αναπτύσσεται κανονικά την άνοιξη και, προς το τέλος της πρώτης ορμής βλάστησης, τα ακραία φύλλα κιτρινίζουν, μαραίνονται και πέφτουν, με ξήρανση της κορυφής σε μέρος ή σε όλο το δέντρο. Στην πηγή, που αφορά τον Ειρηνικό Βορειοδυτικό των ΗΠΑ, η εκδήλωση τοποθετείται στα μέσα Ιουνίου· στις ελληνικές συνθήκες αναμένεται νωρίτερα. Αφορά μηλιά και αχλαδιά [7]
Ασβέστιο	Στον καρπό. Στο φύλλωμα σπάνια, και τότε στα νεαρά φύλλα και στον ακραίο οφθαλμό	Στο φύλλο: νεαρά φύλλα παραμορφωμένα και αφύσικα σκούρα, ξηρές εύθραυστες άκρες, νέκρωση του ακραίου οφθαλμού. Στην πράξη όμως εκδηλώνεται στον καρπό [2]

Οι περιγραφές προέρχονται από το εγχειρίδιο των πανεπιστημίων Washington State, Oregon State και Idaho [7], συμπληρωμένες από τη σειρά του Πανεπιστημίου της Μοντάνα [2]. Δεν αποτελούν διάγνωση. Το ίδιο σύμπτωμα εμφανίζεται διαφορετικά ανά είδος, ποικιλία, ένταση και εποχή. Η επιβεβαίωση απαιτεί πάντα φυλλοδιαγνωστική ανάλυση, με δειγματοληψία στον σωστό χρόνο και από το σωστό φύλλο, όπως περιγράφεται στο κεφάλαιο 9. Η οπτική εικόνα δείχνει πού να κοιτάξει η ανάλυση, δεν την αντικαθιστά.

Το κάμβιο ξεχωρίζει το βόριο από τον παγετό Η ξήρανση κλάδων την άνοιξη, με οφθαλμούς που δεν εκπτύσσονται, μοιάζει ίδια είτε οφείλεται σε έλλειψη βορίου είτε σε χειμερινή ζημιά. Η διάκριση γίνεται με ένα κοπίδι: στην έλλειψη βορίου το κάμβιο κάτω από τον φλοιό είναι λευκό· στη ζημιά από ψύχος είναι αποχρωματισμένο [7].

Πηγές: 2 7

6. Το εργαλείο κατάταξης

Το εργαλείο που ακολουθεί δέχεται τη θέση και τον τύπο του συμπτώματος, μαζί με όσα πρόσθετα χαρακτηριστικά παρατηρούνται, και επιστρέφει κατάταξη πιθανών τροφοπενιών με σχετική βαθμολογία. Κάθε αποτέλεσμα συνοδεύεται από το τι πρέπει να ελεγχθεί για να επιβεβαιωθεί.

Τι είναι και τι δεν είναι αυτό το εργαλείο

Είναι ταξινομητής υποθέσεων. Βαθμολογεί το πόσο συμβατή είναι η εικόνα που περιγράφηκε με καθεμία από τις γνωστές εικόνες τροφοπενίας στα οπωροφόρα, με βάση τη δημοσιευμένη περιγραφή.

Δεν είναι διάγνωση. Δεν γνωρίζει το ιστορικό του αγρού, το pH, το ενεργό ασβέστιο, την ποικιλία, το υποκείμενο, το φορτίο, το πρόγραμμα ψεκασμών, τη στράγγιση ή τι φύτρωνε εκεί πριν. Δεν βλέπει το δέντρο. Δεν αποκλείει ασθένεια, έντομο, ίωση, ζιζανιοκτόνο, αλατότητα ή ζημιά ρίζας, αιτίες που δίνουν ακριβώς τις ίδιες εικόνες.

Δεν προτείνει λίπασμα, ούτε δόση, ούτε σκεύασμα. Η μετάβαση από την υποψία στην επέμβαση περνά υποχρεωτικά από ανάλυση και από επιτόπια εκτίμηση γεωπόνου. Λίπανση με βάση εικασία κοστίζει χρήματα στην καλύτερη περίπτωση και προκαλεί ανταγωνισμούς, τοξικότητες ή ρύπανση στη χειρότερη.

Κατάταξη πιθανών τροφοπενιών από τα συμπτώματα

Επιλογή θέσης και τύπου συμπτώματος. Τα υπόλοιπα πεδία βελτιώνουν την κατάταξη αλλά δεν είναι υποχρεωτικά.

1. Πού εμφανίζεται το σύμπτωμα

2. Τι μορφή έχει

3. Πρόσθετα χαρακτηριστικά (όσα ισχύουν)

4. Καλλιέργεια

5. Έδαφος

6. Πλαίσιο, κρίσιμο για τον αποκλεισμό άλλων αιτίων

Η κατάταξη προκύπτει από τις δημοσιευμένες περιγραφές των πηγών [1] [2] [3] [7]. Η ποσοστιαία τιμή εκφράζει σχετική συμβατότητα με την περιγραφή, όχι πιθανότητα και όχι βεβαιότητα.

Πηγές: 1 2 3 7

7. Συμπτώματα που ομοιάζουν με τροφοπενίες

Αυτή είναι η ενότητα που κάνει τη διαφορά ανάμεσα σε μια σωστή και σε μια ακριβή απόφαση. Οι αιτίες που ακολουθούν δίνουν εικόνες ταυτόσημες με τροφοπενίες και είναι, στους ελληνικούς οπωρώνες, συχνότερες από αρκετές πραγματικές τροφοπενίες.

Ζιζανιοκτόνα

Υπάρχει ένα οπτικό κριτήριο που ξεχωρίζει τις δύο χλωρώσεις. Η χλώρωση από ζιζανιοκτόνο δίνει έντονα φωτεινό κίτρινο έως λευκό έλασμα με κοφτά, ζωηρά πράσινα δευτερεύοντα νεύρα. Η θρεπτική χλώρωση δίνει βαθμιαίο σβήσιμο του πράσινου προς το κεντρικό νεύρο, χωρίς αυτή τη σαφήνεια στα δευτερεύοντα νεύρα [3].

Δραστική	Εικόνα	Τι μιμείται
Glyphosate	Κοντοί μεσογονάτιοι, νανισμός με πολλές πλάγιες βλαστήσεις, παραμορφωμένα βελονοειδή φύλλα, χλώρωση στη νέα βλάστηση. Τα συμπτώματα αργούν έως δύο εβδομάδες και μπορεί να εμφανιστούν την επόμενη άνοιξη αν ο ψεκασμός έγινε το φθινόπωρο [3]	Ψευδάργυρο, σχεδόν ταυτόσημη εικόνα
Diuron	Χλώρωση των ίδιων των νεύρων [3]	Ασυνήθιστο πρότυπο, αλλά μπερδεύεται με ίωση
Simazine	Χλώρωση του ελάσματος με τα νεύρα να μένουν πράσινα [3]	Σίδηρο και μαγγάνιο
Glufosinate, paraquat	Χλωρωτικές και νεκρωτικές κηλίδες στα σημεία επαφής [3]	Χλώριο, μυκητολογικές κηλιδώσεις
2,4-D και dicamba	Έντονη παραμόρφωση, κύρτωση, στρέψη μίσχων. Εμφανίζονται μέσα σε ώρες έως λίγες ημέρες [3]	Βόριο, ασβέστιο

Το κριτήριο του χώρου και του χρόνου Η ζημιά από μετακίνηση σταγονιδίων αφήνει ορατό πρότυπο: η ένταση είναι μεγαλύτερη κοντά στο χωράφι προέλευσης και μειώνεται όσο απομακρυνόμαστε [3]. Η τροφοπενία ακολουθεί το έδαφος, όχι την απόσταση από τον γείτονα. Αντίθετα, η ζημιά από εξάτμιση μπορεί να καλύψει ολόκληρο τον αγρό χωρίς κλίση, και τότε το χωρικό κριτήριο δεν βοηθά.

Αλατότητα και τοξικότητες

Αιτία	Διακριτικό γνώρισμα
Αλατότητα, χλώριο, νάτριο	Καστάνωμα από την άκρη κατά μήκος της περιφέρειας, με λεπτή κίτρινη ζώνη ανάμεσα στον νεκρό και στον πράσινο ιστό [4]. Το κάλιο δεν αφήνει αυτή τη ζώνη
Τοξικότητα βορίου	Στη ροδακινιά, νεκρωτικές κηλίδες κατά μήκος του κεντρικού νεύρου, που πέφτουν αφήνοντας τρύπες. Στα νεαρά δέντρα σε ελαφρά εδάφη, εκροή κόμμεως και ξήρανση [7]
Τοξικότητα μαγγανίου	Η «ιλαρά της μηλιάς»: διαταραχή του φλοιού σε κορμό και βραχίονες, μόνο σε pH εδάφους κάτω από 5. Προσοχή: όμοια εικόνα φλοιού δίνει και η έλλειψη βορίου [7]
Αρσενικό	Σε παλιά κτήματα όπου χρησιμοποιήθηκε αρσενικικός μόλυβδος: στη ροδακινιά και βερικοκιά κόκκινες κηλίδες στην περιφέρεια και ανάμεσα στα νεύρα, που πέφτουν αφήνοντας διάτρηση, φύλλα με σχισμένες άκρες και πρόωρη φυλλόπτωση [7]

Οι μη θρεπτικές αιτίες

Ασθένειες ρίζας και ασφυξία. Το δέντρο δεν μπορεί να πάρει τα θρεπτικά που υπάρχουν. Δίνει χλώρωση, νανισμό, μάρανση. Το κλειδί είναι το χωρικό πρότυπο: μεμονωμένα δέντρα ή κηλίδες, όχι ολόκληρη ζώνη.
Ιώσεις και φυτοπλάσματα. Μωσαϊκά και δακτύλιοι που δεν ακολουθούν τον κανόνα της κινητικότητας, συχνά σε ένα μόνο κλαδί.
Ανοιξιάτικος παγετός. Δίνει εικόνες που μπερδεύονται τόσο με τροφοπενία όσο και με ζιζανιοκτόνο [3].
Συμπίεση εδάφους, ξηρασία, υπερβολικό νερό, έντομα [2].

Το χωρικό πρότυπο είναι το φθηνότερο διαγνωστικό εργαλείο Πριν από κάθε ανάλυση, αξίζει ένας γύρος στο κτήμα με ένα ερώτημα: πώς κατανέμονται τα συμπτωματικά δέντρα; Ζώνη που ακολουθεί αλλαγή εδάφους, ράχη ή χαμηλό σημείο δείχνει θρέψη ή στράγγιση. Γραμμή κατά μήκος της παρυφής δείχνει ζιζανιοκτόνο. Μεμονωμένα διάσπαρτα δέντρα δείχνουν ρίζα ή ασθένεια. Ομοιόμορφη προσβολή όλου του αγρού δείχνει διαχείριση, λίπανση, νερό, ή ψεκασμό.

Πηγές: 2 3 4 7

8. Το παράδοξο της χλώρωσης του σιδήρου, όταν η ανάλυση δεν βοηθά

Η φυσική επόμενη κίνηση μετά την οπτική υποψία είναι η ανάλυση φύλλου. Για ένα στοιχείο όμως, ακριβώς για εκείνο που λείπει συχνότερα στη Μεσόγειο, η ανάλυση φύλλου δεν δουλεύει.

Η έλλειψη σιδήρου στα ασβεστούχα εδάφη δεν οφείλεται σε χαμηλό σίδηρο στο έδαφος αλλά στην αδυναμία του φυτού να τον προσλάβει και να τον αξιοποιήσει· κύριος υπαίτιος στη Μεσόγειο είναι το διττανθρακικό ιόν. Υπολογίζεται ότι 20 έως 50% των οπωροφόρων της μεσογειακής λεκάνης υποφέρουν από χλώρωση σιδήρου [6].

Το παράδοξο Σε πολλά δέντρα του αγρού δεν υπάρχει καμία συσχέτιση ανάμεσα στη συγκέντρωση σιδήρου του φύλλου και στον βαθμό της χλώρωσης. Ακόμη χειρότερα: η συγκέντρωση σιδήρου στα χλωρωτικά φύλλα, εκφρασμένη σε ξηρό βάρος, είναι συχνά μεγαλύτερη από ό,τι στα πράσινα [6]. Ο Römheld το ονόμασε «παράδοξο της χλώρωσης» και αποδίδεται στην αδρανοποίηση του σιδήρου μέσα στο φύλλο και στην παρεμπόδιση της αύξησης του ελάσματος, που συμπυκνώνει τη μέτρηση.

Η ίδια διαπίστωση φτάνει και από την πλευρά της πράξης: το Πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον σημειώνει ότι ο ολικός σίδηρος του φύλλου δείχνει μικρή συσχέτιση με την πρόσληψη, και ότι οι καλύτεροι δείκτες είναι το ορατό σύμπτωμα και το pH του εδάφους [5]. Δύο ανεξάρτητες πηγές, μία ερευνητική και μία εφαρμοσμένη, καταλήγουν στο ίδιο.

Τι δουλεύει αντί για αυτήν

pH και ενεργό ασβέστιο του εδάφους. Ο πιο αξιόπιστος προγνωστικός δείκτης, και ελέγχεται πριν τη φύτευση, όταν ακόμη μπορεί να επιλεγεί ανθεκτικό υποκείμενο [6].
Οπτική βαθμονόμηση ή SPAD. Κλίμακες 0 έως 5, ή μέτρηση διαπερατότητας στα 650 και 950 nm που ποσοτικοποιεί τη χλωροφύλλη [6].
Ανάλυση άνθους. Η σημαντικότερη εξέλιξη: γίνεται την άνοιξη, δηλαδή αρκετά νωρίς ώστε να προλάβει η διόρθωση. Σε ροδακινιά, συγκέντρωση σιδήρου στα άνθη κάτω από 160 mg/kg ξηρού βάρους συνδέεται με υψηλή πιθανότητα χλώρωσης αργότερα. Ακόμη σταθερότερος δείκτης είναι ο λόγος K:Zn στα άνθη στην πλήρη άνθηση: πάνω από 450 η χλώρωση είναι πιθανή, κάτω από 375 απίθανη [6].

Το πρόβλημα του χρονισμού ισχύει για όλα τα στοιχεία Η συνιστώμενη ημερομηνία δειγματοληψίας φύλλου είναι αργά στην περίοδο. Στη ροδακινιά, οι 120 ημέρες από την πλήρη άνθηση πέφτουν όταν οι περισσότερες μεσογειακές ποικιλίες έχουν ήδη συγκομιστεί ή είναι πολύ κοντά στη συγκομιδή [6]. Η φυλλοδιαγνωστική είναι επομένως εργαλείο σχεδιασμού για την επόμενη χρονιά, όχι διάσωσης της τρέχουσας. Η αξία της μεγιστοποιείται όταν γίνεται συστηματικά για σειρά ετών [8].

Πηγές: 5 6 8

9. Η φυλλοδιαγνωστική: πότε, πώς, και τα εύρη επάρκειας

Τι απαντά και τι δεν απαντά

Απαντά	Δεν απαντά
Ποια στοιχεία βρίσκονται σε επαρκή, ελλειμματική ή περίσσια ποσότητα	Γιατί ένα στοιχείο είναι ελλειμματικό
Τι πραγματικά απορρόφησε το δέντρο, σε αντίθεση με το τι υπάρχει στο έδαφος	Πόσο πρέπει να εφαρμοστεί
Προειδοποίηση για επερχόμενη έλλειψη πριν φανεί σύμπτωμα	Ποιο σκεύασμα ή μορφή να χρησιμοποιηθεί

Διάκριση κατά Sallato [5] και Penn State Extension [8]. Σημειώνεται ότι το μέγεθος της παραγωγής επηρεάζει αισθητά τις τιμές: το υπερβολικό φορτίο μειώνει το ποσοστό του καλίου και αυξάνει ασβέστιο και μαγνήσιο [11].

Οι κανόνες της δειγματοληψίας

Χρόνος: από τα μέσα Ιουλίου έως τα μέσα Αυγούστου, όταν οι συγκεντρώσεις είναι σταθερότερες. Νωρίτερα το δέντρο μεταφέρει ενεργά θρεπτικά προς τα φύλλα· αργότερα τα αποσύρει [8].
Ποιο φύλλο: πρόσφατα ώριμο φύλλο από το μέσο βλαστού ή καρποφόρου χωρίς καρπό, από το μέσο της κόμης [11].
Πόσα: 60 έως 70 φύλλα, με το πολύ δύο ανά βλαστό [8].
Ομοιογένεια: μία ποικιλία, ένα υποκείμενο, ένας τύπος εδάφους, μία ηλικία. Ποτέ ανάμειξη [8].
Σύγκριση: σε περίπτωση προβλήματος, δύο δείγματα, ένα από υγιή και ένα από συμπτωματικά δέντρα [8].
Συχνότητα: κάθε τμήμα του κτήματος τουλάχιστον κάθε τρία χρόνια. Για τον παραγωγό, χωρισμός σε τρία και ένα τρίτο κάθε χρόνο [8].
Πλύση: για τα μακροστοιχεία δεν χρειάζεται. Όταν πρόκειται να μετρηθούν βόριο, χαλκός, μαγγάνιο ή ψευδάργυρος, τα φύλλα πλένονται με νερό και ελάχιστο απορρυπαντικό και ξεπλένονται δύο φορές με απεσταγμένο [11].

Η επιμόλυνση από ψεκασμούς ακυρώνει το αποτέλεσμα Αρκετά μυκητοκτόνα περιέχουν ιχνοστοιχεία. Τα σκευάσματα τύπου μανκοζέμπ και μανέμπ περιέχουν μαγγάνιο και ψευδάργυρο· τα σκευάσματα τύπου ziram και polyram περιέχουν ψευδάργυρο [8]. Το αποτέλεσμα είναι ανεξήγητα υψηλές τιμές μαγγανίου ή ψευδαργύρου που δεν αντιστοιχούν σε τίποτα μέσα στο φύλλο. Το ίδιο ισχύει για κάθε χαλκούχο ψεκασμό ως προς τον χαλκό. Απαιτείται αναμονή τουλάχιστον 15 ημερών από τον τελευταίο ψεκασμό [5], και ενημέρωση του εργαστηρίου. Το πλύσιμο των φύλλων γίνεται με νερό και μικρή ποσότητα απορρυπαντικού, έκπλυση με νερό βρύσης και δύο εκπλύσεις με απεσταγμένο νερό [11]· γίνεται σωστά μόνο σε εργαστήριο και οι πρόχειρες προσπάθειες συνήθως αυξάνουν την επιμόλυνση [8].

Εύρη επάρκειας για τα κύρια είδη

Οι τιμές που ακολουθούν αφορούν πρόσφατα ώριμα φύλλα, δειγματοληψία Ιουλίου ως Αυγούστου, σε ποσοστό επί ξηρού βάρους για τα μακροστοιχεία και σε mg/kg για τα ιχνοστοιχεία.

Εύρος επάρκειας και κρίσιμη τιμή δεν είναι το ίδιο πράγμα Κρίσιμη τιμή είναι η συγκέντρωση κάτω από την οποία η απόδοση αρχίζει να μειώνεται μετρήσιμα. Προκύπτει μόνο από έρευνες λίπανσης στο συγκεκριμένο είδος, την ποικιλία και το περιβάλλον, είναι ένας μοναδικός αριθμός, και για τα περισσότερα οπωροφόρα δεν έχει οριστεί για όλα τα στοιχεία. Εύρος επάρκειας είναι η ζώνη μέσα στην οποία βρίσκονται τα φύλλα υγιών και παραγωγικών δέντρων. Αυτό δίνει ο πίνακας που ακολουθεί, και έτσι διαβάζεται:

Κάτω από το εύρος. Ένδειξη έλλειψης. Σε συνδυασμό με σύμπτωμα στο φύλλωμα δικαιολογεί επέμβαση, και όσο πιο μακριά βρίσκεται η τιμή από το κάτω όριο τόσο πιο επείγουσα είναι.
Στο κάτω άκρο του εύρους. Οριακή κατάσταση. Δεν αποδεικνύει έλλειψη, αλλά ούτε την αποκλείει. Κρίνεται μαζί με τα συμπτώματα, το φορτίο της χρονιάς και την επανάληψη της ανάλυσης την επόμενη.
Μέσα στο εύρος. Καμία ένδειξη έλλειψης για το στοιχείο αυτό. Δεν σημαίνει ότι η λίπανση είναι η βέλτιστη, ούτε ότι η αύξηση της δόσης θα δώσει παραγωγή.
Πάνω από το εύρος. Περίσσια, ανταγωνισμός με άλλο στοιχείο, ή επιμόλυνση του δείγματος από ψεκασμό, όπως στο μαγγάνιο και στον ψευδάργυρο.

Για τον σίδηρο ο αριθμός έχει τη μικρότερη αξία από όλα τα στοιχεία, για τους λόγους που αναλύονται στο κεφάλαιο 8.

Στοιχείο	Μηλιά	Αχλαδιά	Ροδακινιά	Κερασιά
Άζωτο (%)	1,80 ως 2,80	1,60 ως 2,40	2,50 ως 3,40	2,30 ως 3,30
Φώσφορος (%)	0,15 ως 0,30	0,18 ως 0,26	0,15 ως 0,30	0,23 ως 0,38
Κάλιο (%)	1,20 ως 2,00	0,20 ως 2,00	2,10 ως 3,00	1,00 ως 1,90
Ασβέστιο (%)	1,30 ως 3,00	1,30 ως 3,00	1,90 ως 3,50	1,60 ως 2,60
Μαγνήσιο (%)	0,20 ως 0,40	0,30 ως 0,60	0,20 ως 0,40	0,49 ως 0,65
Μαγγάνιο (mg/kg)	22 ως 140	20 ως 200	19 ως 150	18 ως 150
Σίδηρος (mg/kg)	40 ως 100	50 ως 400	51 ως 200	50 ως 250
Χαλκός (mg/kg)	6 ως 25	6 ως 25	6 ως 25	6 ως 25
Βόριο (mg/kg)	35 ως 80	35 ως 80	25 ως 50	39 ως 80
Ψευδάργυρος (mg/kg)	20 ως 200	20 ως 200	20 ως 200	20 ως 200

Εύρη επάρκειας από τον Οδηγό Παραγωγής Οπωροφόρων του Penn State [8]. Οι τιμές είναι ενδεικτικές και δεν αποτελούν σύσταση λίπανσης. Ισχύουν για τη συγκεκριμένη μεθοδολογία δειγματοληψίας· διαφορετικός χρόνος ή τύπος φύλλου δίνει άλλες τιμές. Το εύρος του αζώτου είναι σκόπιμα πλατύ γιατί εξαρτάται από ηλικία, ποικιλία και προορισμό του καρπού.

Τι συμβαίνει όταν το έδαφος και η φυλλοδιαγνωστική διαφωνούν Για φώσφορο, κάλιο και μαγνήσιο, όταν η ανάλυση εδάφους και η ανάλυση φύλλου δίνουν αντικρουόμενες εικόνες, υπερισχύει η ανάλυση φύλλου, γιατί δείχνει τι πραγματικά απορροφήθηκε. Μοναδική εξαίρεση: αν η εδαφολογική συστήνει ασβέστωση, η ασβέστωση γίνεται [8]. Χαμηλή τιμή στο φύλλο με υψηλή στο έδαφος σημαίνει πρόβλημα πρόσληψης, pH, νερό, ρίζα, και όχι έλλειψη λιπάσματος [5].

Πηγές: 5 8

10. Τα βήματα που ακολουθούμε για τη σωστή διάγνωση μιας τροφοπενίας

Η οπτική παρατήρηση είναι το πρώτο βήμα, όχι το τελευταίο. Η σειρά που ακολουθεί κρατά το κόστος χαμηλά και την πιθανότητα σφάλματος επίσης.

Καταγραφή πριν από οτιδήποτε άλλο. Ποιο είδος και ποικιλία, σε ποιο σημείο του κτήματος, με ποιο ανάγλυφο και τύπο εδάφους, πότε πρωτοεμφανίστηκε το σύμπτωμα, σε ποια φύλλα. Τα σημεία σημαδεύονται ή καταγράφονται με GPS και παρακολουθούνται [2].
Χωρικό πρότυπο. Ζώνη, παρυφή, διάσπαρτα δέντρα ή ολόκληρος ο αγρός; Αυτή η μία παρατήρηση αποκλείει τις μισές υποθέσεις πριν καν ξεκινήσει η ανάλυση.
Ιστορικό. Ψεκασμοί των τελευταίων τριών εβδομάδων, ζιζανιοκτόνα δικά και γειτονικά, άρδευση, φορτίο, τι έγινε πέρυσι στο ίδιο σημείο.
Οπτική υπόθεση. Θέση, μορφή, όριο νεύρου και ελάσματος. Εδώ μπαίνει το εργαλείο της ενότητας 6.
Έλεγχος στον καρπό και στο κάμβιο. Για βόριο και ασβέστιο η πληροφορία δεν είναι στο φύλλο. Για ξήρανση κλάδων, το χρώμα του κάμβιου.
Ανάλυση. Φύλλου για τα περισσότερα στοιχεία, εδάφους για pH και ενεργό ασβέστιο, καρπού για ασβέστιο. Ζευγάρι δειγμάτων υγιές-συμπτωματικό. Ποτέ μέσα σε 15 ημέρες από ψεκασμό ιχνοστοιχείων.
Ερμηνεία από γεωπόνο, με τα δεδομένα του συγκεκριμένου κτήματος μπροστά του.
Επέμβαση, εφόσον προκύψει. Και επανάληψη της ανάλυσης την επόμενη χρονιά για να φανεί αν δούλεψε.

Πηγές: 2 8

11. Τα βασικά σημεία

Δέκα συμπεράσματα

Η θέση του συμπτώματος είναι η πρώτη πληροφορία. Κινητά στοιχεία στα παλιά φύλλα, ακίνητα στα νέα, ψευδάργυρος στα μεσαία [2].
Στα οπωροφόρα το μαγγάνιο σπάει τον κανόνα και εμφανίζεται στα παλιά φύλλα [7].
Το βόριο είναι κινητό σε μηλιά, αχλαδιά και πυρηνόκαρπα, επειδή παράγουν σορβιτόλη· γι' αυτό το πρώτο σημάδι είναι στον καρπό και όχι στο φύλλο [10] [7].
Το ασβέστιο δεν διαβάζεται από το φύλλο. Εκδηλώνεται στον καρπό.
Σίδηρος και μαγγάνιο ξεχωρίζουν από το όριο: απότομο ο σίδηρος, διάχυτο το μαγγάνιο [2] [7].
Άζωτο και θείο δεν ξεχωρίζουν με το μάτι, μόνο η θέση και η ένταση δίνουν ένδειξη, και μόνο η ανάλυση απάντηση [2].
Το glyphosate μιμείται τον ψευδάργυρο, η simazine τον σίδηρο, η αλατότητα το κάλιο [3] [4].
Για τον σίδηρο η ανάλυση φύλλου δεν δουλεύει. Τα χλωρωτικά φύλλα μετρούν συχνά περισσότερο σίδηρο από τα πράσινα [6] [5].
Ψεκασμοί με μανκοζέμπ, ziram ή χαλκό ακυρώνουν τις τιμές μαγγανίου, ψευδαργύρου και χαλκού της ανάλυσης [8].
Το ορατό σύμπτωμα σημαίνει ότι η ζημιά έχει ήδη γίνει [2]. Η αξία της ανάλυσης είναι προληπτική.

Σχετικά άρθρα

Ανταγωνισμοί και συνέργειες θρεπτικών, γιατί η περίσσεια ενός στοιχείου προκαλεί την έλλειψη άλλου, με εργαλείο ανά στοιχείο
Το ασβέστιο, η σημασία του για τα φυτά, γιατί το ασβέστιο κρίνεται στον καρπό και όχι στο φύλλο
VPD: το έλλειμμα τάσης υδρατμών, πώς η διαπνοή καθορίζει ποια στοιχεία φτάνουν πού
Εγκεκριμένα φυτοπροστατευτικά ΥΠΑΑΤ, έλεγχος εγκρίσεων πριν από κάθε επέμβαση

12. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

[1] Colucci, I. How To Diagnose Plant Nutrient Deficiencies Using Leaf Symptoms. SoilNOW, Cornell University College of Agriculture and Life Sciences, 2022. Πηγή για τους πέντε τύπους συμπτωμάτων και για τη γενική αρχή της διάγνωσης από τη θέση του συμπτώματος.
[2] McCauley, A., Jones, C. και Jacobsen, J. Plant Nutrient Functions and Deficiency and Toxicity Symptoms. Nutrient Management Module No. 9, 4449-9, Montana State University Extension, 2009. Κύρια πηγή για την κατάταξη κινητών και ακίνητων στοιχείων, για τον διχοτομικό πίνακα αναγνώρισης, για τους έξι περιορισμούς της οπτικής διάγνωσης, για τη διάκριση σιδήρου και μαγγανίου με βάση το όριο νεύρου-ελάσματος, και για την ενδιάμεση κινητικότητα του ψευδαργύρου.
[3] Doohan, D., Dami, I. και Bordelon, B. Herbicide Injury and the Problem of Spray Drift. ANR-0137, Ohio State University Extension, 2023. Πηγή για τα συμπτώματα ζιζανιοκτόνων που μιμούνται τροφοπενίες: glyphosate με κοντούς μεσογονάτιους και βελονοειδή φύλλα, diuron με χλώρωση νεύρων, simazine με χλώρωση ελάσματος και πράσινα νεύρα, καθυστέρηση εμφάνισης έως δύο εβδομάδες, και για το χωρικό πρότυπο της μετακίνησης σταγονιδίων έναντι της εξάτμισης.
[4] Hosier, S. και Bradley, L. Guide to Symptoms of Plant Nutrient Deficiencies. Publication AZ1106, The University of Arizona Cooperative Extension, 1999. Πηγή για τη μεθοδολογία της οπτικής διάγνωσης, για τους περιορισμούς όταν συνυπάρχουν περισσότερα προβλήματα, και για το διακριτικό γνώρισμα της αλατότητας: καστάνωμα περιφέρειας χωρισμένο από τον πράσινο ιστό με λεπτή κίτρινη ζώνη.
[5] Sallato, B. Leaf Tissue Analysis. WSU Tree Fruit, Washington State University, ενημέρωση Ιούνιος 2021. Πηγή για το τι απαντά και τι δεν απαντά η ανάλυση φύλλου, για την αναμονή 15 ημερών μετά από διαφυλλικό ψεκασμό, για την ερμηνεία της διαφωνίας φύλλου και εδάφους ως πρόβλημα πρόσληψης, και για τη διαπίστωση ότι ο ολικός σίδηρος του φύλλου δεν συσχετίζεται με την πρόσληψη σιδήρου.
[6] Pestana, M., de Varennes, A. και Faria, E.A. (2003). Diagnosis and correction of iron chlorosis in fruit trees: a review. Food, Agriculture & Environment 1(1):46-51. Πηγή για την εκτίμηση ότι 20 έως 50% των οπωροφόρων της μεσογειακής λεκάνης υποφέρουν από χλώρωση σιδήρου, για το «παράδοξο της χλώρωσης» του Römheld, για την απουσία συσχέτισης σιδήρου φύλλου και βαθμού χλώρωσης, για τον ρόλο του διττανθρακικού ιόντος, για την ακαταλληλότητα του χρόνου δειγματοληψίας, και για την ανάλυση άνθους με το όριο των 160 mg/kg σιδήρου και τον λόγο K:Zn 375-450.
[7] Benson, N.R., Woodbridge, C.G. και Bartram, R.D. Nutrient Disorders in Tree Fruits. PNW 121E, Pacific Northwest Extension Publication, Washington State University, Oregon State University και University of Idaho, 1994. Η κύρια πηγή για τα συμπτώματα ειδικά στα οπωροφόρα: το μαγγάνιο στα παλαιότερα φύλλα, το βόριο με πρώτο σημάδι στον καρπό, τη λευκότητα του κάμβιου που ξεχωρίζει το βόριο από τη ζημιά ψύχους, την «ξηρή κορυφή» του χαλκού, το μαγνήσιο ως πρόβλημα της μηλιάς με πρόωρη φυλλόπτωση, τα συμπτώματα βορίου σε δαμασκηνιά και κερασιά, την τοξικότητα βορίου κατά μήκος του κεντρικού νεύρου, την ιλαρά της μηλιάς από μαγγάνιο σε pH κάτω από 5, και την τοξικότητα αρσενικού σε παλιά κτήματα.
[8] Orchard Nutrition: An Overview. Penn State Extension, με πίνακες από τον Penn State Tree Fruit Production Guide. Πηγή για τα εύρη επάρκειας μηλιάς, αχλαδιάς, ροδακινιάς και κερασιάς, για τους κανόνες δειγματοληψίας Ιουλίου ως Αυγούστου, για την επιμόλυνση από μυκητοκτόνα που περιέχουν μαγγάνιο και ψευδάργυρο, για την υπεροχή της ανάλυσης φύλλου έναντι της εδαφολογικής με εξαίρεση την ασβέστωση, και για την προειδοποιητική αξία της πολυετούς παρακολούθησης.
[9] Brown, P.H. και Shelp, B.J. (1997). Boron mobility in plants. Plant and Soil 193:85-101. Πηγή για τη διαπίστωση ότι το βόριο διαφέρει σε κινητικότητα ανάμεσα στα είδη περισσότερο από κάθε άλλο θρεπτικό στοιχείο, και ότι η επανακατανομή του καθορίζει την έκφραση των συμπτωμάτων έλλειψης και τοξικότητας.
[10] Brown, P.H. και Hu, H. (1996). Phloem Mobility of Boron is Species Dependent: Evidence for Phloem Mobility in Sorbitol-rich Species. Annals of Botany 77(5):497-505. Πηγή για τον μηχανισμό: στα γένη Malus, Pyrus και Prunus, που παράγουν σορβιτόλη, το βόριο μεταφέρεται ελεύθερα στο φλοίωμα ως σύμπλοκο βορίου-σορβιτόλης, ενώ στα είδη με λίγη ή καθόλου σορβιτόλη παραμένει ακίνητο.
[11] Beutel, J., Uriu, K. και Lilleland, O. Leaf Analysis for California Deciduous Fruits. Στο: Soil and Plant Tissue Testing in California, Bulletin 1879, Division of Agricultural Sciences, University of California. Πηγή για τη μεθοδολογία δειγματοληψίας φύλλων σε φυλλοβόλα οπωροφόρα, για την ανάγκη πλύσης όταν πρόκειται να μετρηθούν ιχνοστοιχεία, για τη διαπίστωση ότι φύλλα ψεκασμένα με ιχνοστοιχεία δεν έχει νόημα να αναλυθούν, και για την επίδραση του μεγέθους της παραγωγής στις συγκεντρώσεις των στοιχείων.
[12] Βάση εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων και βιοκτόνων, plantprotect.gr, με δεδομένα από τη βάση του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, και Μητρώο εγκεκριμένων λιπασμάτων. Πηγή για τον έλεγχο εγκρίσεων φυτοπροστατευτικών και αδειών κυκλοφορίας λιπασμάτων πριν από οποιαδήποτε εφαρμογή.

Αποποίηση ευθύνης

Η οπτική διάγνωση τροφοπενιών δεν είναι διάγνωση. Είναι διατύπωση υπόθεσης. Το εργαλείο της ενότητας 6 κατατάσσει υποθέσεις με βάση δημοσιευμένες περιγραφές και δεν αντικαθιστά την εργαστηριακή ανάλυση ούτε την επιτόπια εκτίμηση από αδειοδοτημένο γεωπόνο. Δεν γνωρίζει το ιστορικό, το έδαφος, το υποκείμενο, το φορτίο ούτε το πρόγραμμα ψεκασμών του συγκεκριμένου κτήματος, και δεν βλέπει το δέντρο.

Το ίδιο σύμπτωμα προκύπτει από πολλές αιτίες. Ασθένειες, έντομα, ιώσεις, ζιζανιοκτόνα, αλατότητα, ασφυξία ρίζας, παγετός, ξηρασία και συμπίεση εδάφους δίνουν εικόνες ταυτόσημες με τροφοπενίες. Ένα φυτό μπορεί επίσης να είναι σε έλλειψη χωρίς κανένα ορατό σύμπτωμα. Καμία επέμβαση δεν δικαιολογείται από την οπτική εικόνα μόνο.

Καμία σύσταση λίπανσης δεν προκύπτει από το παρόν. Οι τιμές επάρκειας που παρατίθενται είναι ενδεικτικές, αφορούν συγκεκριμένη μεθοδολογία δειγματοληψίας και δεν αποτελούν σύσταση εφαρμογής. Η λίπανση χωρίς ανάλυση προκαλεί ανταγωνισμούς μεταξύ στοιχείων, τοξικότητες, ιδίως στο βόριο, όπου τα εύρη επάρκειας και τοξικότητας επικαλύπτονται, περιττό κόστος και ρύπανση.

Κάθε λίπασμα ή βελτιωτικό χρησιμοποιείται σύμφωνα με την άδεια κυκλοφορίας και την ετικέτα του. Η χρήση φυτοπροστατευτικών γίνεται αποκλειστικά βάσει των εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ και της ετικέτας του σκευάσματος [12].

Για κάθε διαφυλλικό ψεκασμό: ο ψεκασμός πάνω σε δέντρα με καρπό μπορεί να προκαλέσει λεκέδες στους καρπούς και εγκαύματα στο φύλλωμα. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δέντρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση.

Κάθε επέμβαση γίνεται με ευθύνη του χρήστη, κατόπιν επιτόπιας εκτίμησης από αδειοδοτημένο γεωπόνο. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει ευθύνη για οποιαδήποτε ζημιά προκύψει από τη χρήση των πληροφοριών ή του εργαλείου του παρόντος.