Διαφυλλικοί ψεκασμοί: η ώρα της ημέρας, οι αντιδράσεις στο βυτίο και η σειρά ανάμειξης

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Ο διαφυλλικός ψεκασμός δεν κρίνεται από το σκεύασμα αλλά από τρία πράγματα που δεν γράφονται στην ετικέτα: την ώρα που έγινε, το τι έγινε μέσα στο βυτίο, και τη σειρά με την οποία μπήκαν τα υλικά. Το ίδιο προϊόν, στην ίδια δόση, μπορεί να δώσει αποτέλεσμα ή να μη δώσει τίποτα, ανάλογα με το αν η σταγόνα έμεινε υγρή πάνω στο φύλλο ή στέγνωσε σε δέκα λεπτά.

1. Τι κάνει και τι δεν κάνει η διαφυλλική λίπανση

Η διαφυλλική εφαρμογή παρακάμπτει το έδαφος. Αυτό έχει νόημα ακριβώς τότε που το έδαφος δεν δουλεύει: σε κρύο και υγρό έδαφος την άνοιξη, σε ζεστό και ξηρό το καλοκαίρι, σε υψηλό pH, σε αλατότητα, και για τα στοιχεία που δεσμεύονται γρήγορα, όπως ο φώσφορος, το κάλιο και τα ιχνοστοιχεία [1].

Υπάρχουν όμως δύο όροι, και είναι απόλυτοι. Πρώτον, το στοιχείο πρέπει να προσλαμβάνεται από το φύλλο. Δεύτερον, πρέπει να είναι κινητό στο φλοίωμα, αλλιώς μένει εκεί που έπεσε και δεν φτάνει στον καρπό ή στον οφθαλμό [1], ουσιαστικά βοηθάει τοπικά μόνο στο φύλλο. Το ασβέστιο είναι το κλασικό παράδειγμα στοιχείου που δεν ανακατανέμεται, και γι' αυτό η διαφυλλική του εφαρμογή κρίνεται εντελώς αλλιώς από εκείνη του αζώτου ή του καλίου. Το θέμα αναλύεται χωριστά στο άρθρο Ασβέστιο και μετασυλλεκτική φυσιολογία στην κερασιά.

Ένα σημείο ποιότητας που αφορά συγκεκριμένα την ουρία: η διουρία, παραπροϊόν της παρασκευής, είναι φυτοτοξική στο φύλλωμα. Στις εργασίες της ανασκόπησης χρησιμοποιήθηκε ουρία χαμηλής περιεκτικότητας σε διουρία, έως 0,25%, με περιεκτικότητα αζώτου 46% [1]. Το νούμερο αυτό είναι χαρακτηριστικό του προϊόντος και αναγράφεται από τον παρασκευαστή, οπότε ελέγχεται πριν την αγορά και όχι πάνω στο βυτίο.

Πηγές: 1

2. Από πού μπαίνει το θρεπτικό μέσα στο φύλλο

Το φύλλο δεν είναι σφουγγάρι. Η επιφάνειά του καλύπτεται από την εφυμενίδα, ένα κέρινο στρώμα που υπάρχει ακριβώς για να μην περνά νερό, ούτε προς τα έξω ούτε προς τα μέσα. Οι δίοδοι που μένουν είναι τέσσερις: η ίδια η εφυμενίδα, οι ατέλειες και οι ρωγμές της, τα στόματα, και δευτερευόντως το τρίχωμα και οι φακίδες [2].

Για χρόνια θεωρούνταν ότι τα στόματα δεν συμμετέχουν, επειδή το νερό δεν μπαίνει εύκολα σε έναν τόσο στενό πόρο. Αυτό έχει ανατραπεί: η στοματική οδός μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με την εφυμενιδική [3], και η πρόσληψη είναι μεγαλύτερη από την κάτω επιφάνεια του φύλλου, όπου βρίσκονται τα περισσότερα στόματα [2].

Η ηλικία του φύλλου μετράει επίσης. Όσο το φύλλο ωριμάζει, η εφυμενίδα παχαίνει και η πρόσληψη ορισμένων στοιχείων περιορίζεται [1]. Το νεαρό φύλλωμα της άνοιξης δεν συμπεριφέρεται όπως το σκληρό φύλλωμα του Αυγούστου.

Πηγές: 1 2 3

3. Η ώρα της ημέρας

Εδώ βρίσκεται η απάντηση στο βασικό ερώτημα, και ο μηχανισμός είναι ένας και απλός: το θρεπτικό περνά μέσα στο φύλλο μόνο όσο η σταγόνα παραμένει υγρή. Μόλις το νερό εξατμιστεί, το άλας κρυσταλλώνει πάνω στην εφυμενίδα και η μεταφορά σταματά. Ό,τι έμεινε απ' έξω, έμεινε απ' έξω.

Από τη στιγμή που φεύγει από το μπεκ, η σταγόνα χάνει νερό. Αυτό έχει δύο αντίθετα αποτελέσματα. Το ένα είναι ευνοϊκό: η εξάτμιση αυξάνει τη συγκέντρωση του διαλύματος, και επειδή η συγκέντρωση είναι η κινητήρια δύναμη της διείσδυσης, ο ρυθμός πρόσληψης ανεβαίνει [3]. Το άλλο είναι καταστροφικό: αν η εξάτμιση συνεχιστεί ως το τέλος, η σταγόνα στεγνώνει και η πρόσληψη μηδενίζεται. Ο στόχος είναι να σταματήσει η εξάτμιση πριν φτάσει στο τέλος, και αυτό το αποφασίζει η σχετική υγρασία του αέρα.

Στη βιβλιογραφία η σύσταση είναι σαφής: η κατάλληλη περίοδος για διαφυλλική εφαρμογή είναι νωρίς το πρωί ή μετά τη δύση του ηλίου, όταν τα στόματα είναι πλήρως ανοιχτά [2]. Στην ίδια εργασία σημειώνεται ότι σε υψηλή σχετική υγρασία το στέγνωμα του διαλύματος καθυστερεί και η ενυδάτωση βελτιώνει τη διαπερατότητα της εφυμενίδας [2]. Δηλαδή η υγρασία δουλεύει δύο φορές υπέρ του ψεκασμού, και στη σταγόνα και στο ίδιο το φράγμα.

3.1 Γιατί τη νύχτα έχουμε τελικά καλύτερο αποτέλεσμα;

Η παλιά εξήγηση ήταν ότι τη νύχτα τα στόματα κλείνουν, άρα η νυχτερινή εφαρμογή χάνει τη στοματική οδό. Τα δεδομένα δείχνουν κάτι πιο ενδιαφέρον. Σε πείραμα με μετρήσεις νυχτερινής αγωγιμότητας, φύλλα σε καθαρό αέρα έδειξαν συνεχή μείωση περίπου 20% μέσα στη νύχτα, ενώ φύλλα που είχαν δεχθεί αερολύματα ή διάλυμα φωσφόρου διατήρησαν σταθερή ή αυξανόμενη αγωγιμότητα [5]. Στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο βρέθηκαν κρούστες αλάτων στα χείλη των στομάτων, και η ερμηνεία των ερευνητών είναι ότι τα διαλυτά θρεπτικά πάνω στην επιφάνεια μπορεί να κρατούν τα στόματα ανοιχτά τη νύχτα [5].

Με απλά λόγια: το ίδιο το λίπασμα που έμεινε πάνω στο φύλλο, εφόσον παραμένει υγρό, φαίνεται να συντηρεί την οδό από την οποία θα περάσει.

3.2 Οι λόγοι που αποφεύγουμε το μεσημέρι

Το μεσημέρι του ελληνικού καλοκαιριού συγκεντρώνει τέσσερα μειονεκτήματα ταυτόχρονα, και κανένα δεν διορθώνεται με μεγαλύτερη δόση.

• Η υγρασία είναι στο ελάχιστο της ημέρας. Η σταγόνα στεγνώνει πριν προλάβει να δώσει.
• Η θερμοκρασία του φυλλώματος είναι στο μέγιστο. Το συμπυκνωμένο διάλυμα πάνω σε ζεστό φύλλο είναι ο κλασικός συνδυασμός του εγκαύματος.
• Τα στόματα κλείνουν υπό υδατική καταπόνηση. Η μία από τις δύο οδούς εισόδου περιορίζεται.
• Η ποιότητα του ψεκασμού πέφτει. Οι λεπτές σταγόνες εξατμίζονται στον αέρα και παρασύρονται πριν καν ακουμπήσουν το φύλλο.

Πηγές: 2 3 5 6

4. Το σημείο υγροσκοπικότητας

Η ώρα της ημέρας αποκτά νούμερο μέσα από μια έννοια που λέγεται σημείο υγροσκοπικότητας, στη βιβλιογραφία point of deliquescence. Είναι η τιμή της σχετικής υγρασίας πάνω από την οποία ένα άλας απορροφά αρκετό νερό από τον αέρα ώστε να διαλυθεί και να σχηματίσει υδατικό διάλυμα [4]. Κάτω από αυτήν την τιμή το άλας στεγνώνει και κρυσταλλώνει. Πάνω από αυτήν, μένει υγρό.

Κάθε άλας έχει δική του τιμή, και οι διαφορές είναι τεράστιες.

Οι τιμές του πίνακα είναι φυσικοχημικές σταθερές των αλάτων και δεν εξαρτώνται από τη χώρα. Αυτό που διαφέρει στην Ελλάδα είναι η σχετική υγρασία του αέρα, που το καλοκαίρι στις πεδινές περιοχές της Μακεδονίας πέφτει το μεσημέρι πολύ χαμηλότερα από ό,τι στις χώρες όπου έγιναν τα πειράματα. Η πρακτική συνέπεια είναι ότι το ελληνικό παράθυρο εφαρμογής είναι στενότερο, όχι ευρύτερο.

Πηγές: 3 4

5. Τι συμβαίνει μέσα στο βυτίο

Το ψεκαστικό υγρό δεν είναι μείγμα, είναι διάλυμα, και μέσα σε ένα διάλυμα τα ιόντα αντιδρούν. Δύο αντιδράσεις επαναλαμβάνονται συνεχώς στην πράξη, και οι δύο δίνουν ίζημα που καθιζάνει, βουλώνει τα φίλτρα και αφαιρεί το θρεπτικό από το διάλυμα.

5.1 Ο ρόλος του pH

Το pH του ψεκαστικού υγρού αλλάζει τρία πράγματα ταυτόχρονα: αν το θρεπτικό μένει διαλυμένο, πόσο εύκολα περνά την εφυμενίδα, και αν τα χηλικά αντέχουν. Οι τιμές που έχουν μετρηθεί για τη μέγιστη πρόσληψη είναι συγκεκριμένες και χαμηλές.

Η ουρία, και γιατί δίνονται δύο τιμές. Στα φύλλα μηλιάς το άριστο μετρήθηκε στο 5,4 ως 6,6 και στα εσπεριδοειδή στο 5,5 ως 6,0 [6]. Οι δύο περιοχές επικαλύπτονται σχεδόν ολόκληρες, οπότε η πρακτική ανάγνωση είναι απλή, ένα ελαφρώς όξινο βυτίο γύρω στο 5,5 ως 6,0 εξυπηρετεί και τα δύο. Το ενδιαφέρον δεν είναι η σύμπτωση αλλά η διαφορά, γιατί δείχνει ότι το άριστο δεν είναι σταθερά του στοιχείου, είναι ζεύγος στοιχείου και είδους. Σε καλλιέργεια για την οποία δεν υπάρχει μετρημένη τιμή, το εύρος των δύο αυτών γραμμών είναι η αφετηρία και όχι η απάντηση.

Ο σίδηρος, όπου το pH κρίνει δύο πράγματα ταυτόχρονα. Το άριστο για τα διαλύματα σιδήρου είναι περίπου 5 [6]. Εδώ όμως η τιμή δεν αφορά μόνο την πρόσληψη, αφορά και το αν ο σίδηρος θα βρίσκεται ακόμη σε διαλυτή μορφή τη στιγμή που φεύγει από το μπεκ. Γι' αυτό ο σίδηρος είναι το στοιχείο στο οποίο η ρύθμιση του pH αποδίδει περισσότερο, και ταυτόχρονα εκείνο στο οποίο το ασβεστούχο νερό της ενότητας 5.2 κάνει τη μεγαλύτερη ζημιά, αφού το ανεβάζει πριν προλάβει να γίνει οτιδήποτε άλλο.

Το ασβέστιο, η χαμηλότερη και φαρδύτερη περιοχή. Το άριστο μετρήθηκε στο 3,3 ως 5,2 [6], δηλαδή σαφώς χαμηλότερα από όλα τα υπόλοιπα. Η περιοχή αυτή συμπίπτει με εκείνη στην οποία το ασβέστιο μένει διαλυμένο και δεν καθιζάνει με τα φωσφορικά και τα θειικά, όπως περιγράφηκε παραπάνω [7]. Με άλλα λόγια, στο ασβέστιο η όξινη ρύθμιση δεν εξυπηρετεί μόνο τη διείσδυση, κρατάει και το στοιχείο μέσα στο διάλυμα. Προστίθεται και ο περιορισμός της ενότητας 1, ότι το ασβέστιο δεν ανακατανέμεται στο φλοίωμα, οπότε ωφελεί μόνο τον ιστό πάνω στον οποίο έπεσε.

Καμία τιμή δεν εξυπηρετεί όλα τα στοιχεία. Οι τέσσερις γραμμές του πίνακα απλώνονται από το 3,3 ως το 6,6. Δεν υπάρχει ένα pH βυτίου που να είναι άριστο για όλα, και κάθε μείγμα είναι συμβιβασμός. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος, πέρα από τα ιζήματα, που τα πολλά υλικά στο ίδιο πέρασμα δουλεύουν χειρότερα από τα λίγα.

Πού σταματάει η οξίνιση. Υπάρχει και κάτω όριο, και το βάζουν τα ίδια τα χηλικά. Το EDDHA και το HBED είναι σταθερά από pH 3,5 και πάνω [7], οπότε σε ψεκασμό σιδήρου το παράθυρο εργασίας είναι περίπου από το 3,5 ως το 5. Κάτω από εκεί το μόριο που κρατάει το μέταλλο αρχίζει το ίδιο να διασπάται, και η οξίνιση γυρίζει εναντίον του σκοπού της.

Η ίδια πηγή βάζει και τον περιορισμό, που αξίζει όσο και οι τιμές: το pH από μόνο του δεν προβλέπει τη διείσδυση, γιατί εξαρτάται από το στοιχείο και από το είδος του φυτού [6]. Δηλαδή η ρύθμιση του pH είναι απαραίτητη συνθήκη, όχι ικανή.

Στα χηλικά του σιδήρου το pH κρίνει αν το μόριο θα κρατήσει το μέταλλο. Το EDDHA είναι σταθερό από pH 3,5 ως 9,0 και το HBED από 3,5 ως 12,0 [7], ενώ τα πιο αδύναμα χηλικά διασπώνται πολύ νωρίτερα. Το θέμα αναπτύσσεται στο άρθρο Χηλικός σίδηρος: ποια μορφή σε ποιο pH.

5.2 Το νερό δεν είναι ουδέτερο συστατικό

Το νερό του βυτίου φέρνει τη δική του χημεία. Τα λιπάσματα επηρεάζουν το pH του μείγματος, και το σκληρό νερό δυσκολεύει την ανάμειξη [8]. Σε ασβεστούχο νερό, που είναι ο κανόνας στη Μακεδονία, το ασβέστιο και το μαγνήσιο του ίδιου του νερού συμμετέχουν στις αντιδράσεις καθίζησης της προηγούμενης παραγράφου χωρίς να έχει προστεθεί καθόλου ασβέστιο από τον παραγωγό.

Πηγές: 6 7 8

6. Η σειρά ανάμειξης

Η σειρά δεν είναι τυπικότητα. Κάθε μορφή σκευάσματος χρειάζεται διαφορετικό χρόνο και διαφορετικές συνθήκες για να διασπαρεί, και όταν μπει εκτός σειράς δεν διαλύεται ποτέ σωστά.

Η συντομογραφία που κυκλοφορεί για τον πυρήνα αυτής της σειράς είναι W-A-L-E-S: βρέξιμες σκόνες, ανάδευση και βοηθητικά, υγρά, γαλακτωματοποιήσιμα, επιφανειοδραστικά [8].

Για τα φυτοπροστατευτικά που μπαίνουν στο ίδιο ψεκαστικό υγρό, ό,τι ισχύει γράφεται στην ετικέτα και στην ισχύουσα απόφαση έγκρισης. Ο έλεγχος γίνεται στη βάση εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ, που ενημερώνεται και αλλάζει.

Πηγές: 8 9

7. Τα σημεία που μένουν

Τρία κενά εντοπίστηκαν κατά τη σύνταξη, και καταγράφονται ως έχουν αντί να καλυφθούν με ξένα νούμερα.

• Δεν εντοπίστηκε ελληνική σύσταση για τις ώρες της ημέρας. Τα δελτία των Γεωργικών Προειδοποιήσεων που ελέγχθηκαν δίνουν συνθήκες καιρού, δηλαδή ξηρό καιρό και ελάχιστη θερμοκρασία για τις χειμερινές επεμβάσεις, αλλά δεν ορίζουν ώρες της ημέρας [10]. Το παράθυρο εφαρμογής προκύπτει εδώ από τον μηχανισμό, όχι από εθνική οδηγία.
• Δεν υπάρχουν δημοσιευμένες τιμές σημείου υγροσκοπικότητας για τα σύνθετα εμπορικά σκευάσματα, που περιέχουν μείγματα αλάτων, βοηθητικά και συχνά υγροσκοπικά πρόσθετα. Οι τιμές του πίνακα αφορούν καθαρά άλατα.
• Η συμπεριφορά των μειγμάτων δεν προβλέπεται θεωρητικά. Οι ίδιες οι πηγές αναγνωρίζουν ότι η απόδοση ενός συνδυασμού δεν προβλέπεται χωρίς εμπειρική δοκιμή [6]. Γι' αυτό κάθε νέος συνδυασμός δοκιμάζεται πρώτα σε μικρή κλίμακα, πριν μπει σε ολόκληρο το κτήμα.

8. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

• [1] Lovatt, C. J. (2013). Properly timing foliar-applied fertilizers increases efficacy: a review and update on timing foliar nutrient applications to citrus and avocado. HortTechnology 23(5):536–541. Πηγή για: τις συνθήκες του εδάφους στις οποίες η διαφυλλική εφαρμογή έχει νόημα· την απαίτηση το στοιχείο να προσλαμβάνεται από το φύλλο και να είναι κινητό στο φλοίωμα· την ουρία χαμηλής περιεκτικότητας σε διουρία, έως 0,25%, που χρησιμοποιήθηκε στις εργασίες· το ότι η παχιά κηρώδης εφυμενίδα των ώριμων φύλλων περιορίζει την πρόσληψη ορισμένων στοιχείων. Χρησιμοποιήθηκε το πλήρες κείμενο. Η εργασία αφορά εσπεριδοειδή και αβοκάντο στην Καλιφόρνια, και οι δόσεις της δεν μεταφέρονται.
• [2] Ishfaq, M., Kiran, A., Rehman, H. και συνεργάτες (2022). Foliar nutrition: potential and challenges under multifaceted agriculture. Environmental and Experimental Botany, doi:10.1016/j.envexpbot.2022.104909. Πηγή για: τις οδούς εισόδου, δηλαδή την εφυμενίδα, τις ατέλειες και τις ρωγμές της, τα στόματα, το τρίχωμα και τις φακίδες· τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα της κάτω επιφάνειας του φύλλου· τη σύσταση για εφαρμογή νωρίς το πρωί ή μετά τη δύση, όταν τα στόματα είναι πλήρως ανοιχτά· το ότι σε υψηλή σχετική υγρασία το στέγνωμα καθυστερεί και η ενυδάτωση βελτιώνει τη διαπερατότητα της εφυμενίδας. Χρησιμοποιήθηκαν τα αυτολεξεί αποσπάσματα όπως παρατίθενται στη σελίδα θεμάτων του ScienceDirect, όχι το πλήρες κείμενο.
• [3] Eichert, T. (2013). Foliar nutrient uptake, of myths and legends. Proc. VIIth International Symposium on Mineral Nutrition of Fruit Crops, Acta Horticulturae 984, ISHS. Πηγή για: το ότι το νιτρικό αμμώνιο δεν στεγνώνει εντελώς όσο η σχετική υγρασία μένει πάνω από 61% και το θειικό αμμώνιο στεγνώνει κάτω από 80%· το ότι η εξάτμιση αυξάνει τη συγκέντρωση και μαζί της την κινητήρια δύναμη της διείσδυσης· το ότι η στοματική οδός μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με την εφυμενιδική· τη διατύπωση ότι το ζητούμενο είναι η δόση που διορθώνει χωρίς να προκαλέσει έγκαυμα. Χρησιμοποιήθηκε το πλήρες κείμενο.
• [4] Tredenick, E. C., Stuart-Williams, H. και Enge, T. G. (2022). Materials on plant leaf surfaces are deliquescent in a variety of environments. Frontiers in Plant Science, doi:10.3389/fpls.2022.722710. Πηγή για: τον ορισμό του σημείου υγροσκοπικότητας ως της σχετικής υγρασίας στην οποία ένα υγροσκοπικό υλικό απορροφά αρκετό νερό ώστε να διαλυθεί· τις τιμές 32% για το χλωριούχο ασβέστιο, 75% για το χλωριούχο νάτριο και 97% για το θειικό κάλιο· το ότι η υγρασία στο οριακό στρώμα πάνω από το φύλλο μπορεί να ξεπερνά την ατμοσφαιρική έως και κατά 35 μονάδες. Χρησιμοποιήθηκε το πλήρες κείμενο, ελεύθερης πρόσβασης.
• [5] Vega, C., Chi, C.-J. E., Fernández, V. και Burkhardt, J. (2023). Nocturnal transpiration may be associated with foliar nutrient uptake. Plants 12(3):531, doi:10.3390/plants12030531. Πηγή για: τη μείωση της νυχτερινής στοματικής αγωγιμότητας κατά περίπου 20% σε φύλλα χωρίς αερολύματα, έναντι σταθερής ή αυξανόμενης αγωγιμότητας σε φύλλα με αερολύματα ή με διάλυμα φωσφόρου· τις κρούστες αλάτων στα χείλη των στομάτων· την ερμηνεία ότι τα διαλυτά θρεπτικά στην επιφάνεια του φύλλου μπορεί να κρατούν τα στόματα ανοιχτά τη νύχτα. Χρησιμοποιήθηκε το πλήρες κείμενο, ελεύθερης πρόσβασης.
• [6] Fernández, V., Sotiropoulos, T. και Brown, P. H. (2013). Physico-chemical properties of spray solutions, κεφάλαιο 3 του Foliar Fertilization: Scientific Principles and Field Practices. International Fertilizer Industry Association, Παρίσι. Πηγή για: το άριστο pH 5,4 ως 6,6 για την ουρία στη μηλιά και 5,5 ως 6,0 στα εσπεριδοειδή, περίπου 5 για τα διαλύματα σιδήρου και 3,3 ως 5,2 για το ασβέστιο στη μηλιά· τη ρητή επιφύλαξη ότι το pH από μόνο του δεν προβλέπει τη διείσδυση· την επιφανειακή τάση 20 ως 25 mN/m των οργανοπυριτικών επιφανειοδραστικών· τη φυτοτοξικότητα από υψηλό ωσμωτικό δυναμικό και pH· το ότι η απόδοση ενός συνδυασμού δεν προβλέπεται θεωρητικά χωρίς εμπειρική δοκιμή. Χρησιμοποιήθηκε το πλήρες κείμενο του κεφαλαίου.
• [7] Langenhoven, P. (2017). Taking care of plant nutrition in your high tunnel: fertilizer and nutrient solution mixing tips. Vegetable Crops Hotline, Purdue University Extension, 22 Ιουνίου 2017. Πηγή για: τον κανόνα ότι πηγές ασβεστίου, φωσφόρου και θειικών δεν αναμειγνύονται μεταξύ τους· τον σχηματισμό φωσφορικού ασβεστίου από νιτρικό ασβέστιο με φωσφορούχα υλικά και θειικού ασβεστίου από νιτρικό ασβέστιο με θειικό μαγνήσιο ή θειικό κάλιο· το σύστημα των δύο δεξαμενών· τα εύρη σταθερότητας των χηλικών EDDHA 3,5 ως 9,0 και HBED 3,5 ως 12,0. Χρησιμοποιήθηκε το πλήρες κείμενο. Αφορά υδρολίπανση σε θερμοκήπιο, και μεταφέρεται εδώ μόνο ως χημεία του διαλύματος.
• [8] University of Arkansas Division of Agriculture, Cooperative Extension Service. Assessing pesticide-fertilizer compatibility, the jar test, FSA-2166. Πηγή για: τη σειρά W-A-L-E-S· τη θέση των βρέξιμων σκονών και των υδατοδιασπειρόμενων κόκκων μέσα στη σειρά· τη διαπίστωση ότι τα λιπάσματα επηρεάζουν το pH του μείγματος και ότι το σκληρό νερό δυσκολεύει την ανάμειξη. Χρησιμοποιήθηκε το πλήρες κείμενο.
• [9] Sprayers101, University of Guelph. Sprayer loading and the jar test. Πηγή για: την αναλυτική σειρά φόρτωσης του βυτίου, από το νερό και την ανάδευση ως τα αντισταγονικά· το γέμισμα κατά το ήμισυ, ή κατά τα τρία τέταρτα όταν ο φορέας είναι υγρό λίπασμα· τη θέση των ρυθμιστών νερού πριν από τα σκευάσματα και των επιφανειοδραστικών μετά. Χρησιμοποιήθηκε το πλήρες κείμενο.
• [10] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Βόλου. Γεωργικές Προειδοποιήσεις, Πυρηνόκαρπα αριθμός 1, 7 Φεβρουαρίου 2025. Πηγή για: τη μοναδική ρητή ελληνική σύσταση που εντοπίστηκε ως προς τις συνθήκες εφαρμογής, δηλαδή ξηρό καιρό και ελάχιστη θερμοκρασία για τις χειμερινές επεμβάσεις, και για τη διαπίστωση ότι το δελτίο δεν ορίζει ώρες της ημέρας. Χρησιμοποιήθηκε το πλήρες κείμενο του δελτίου.