Το βόριο στην ελιά: διαφυλλική και εδαφική εφαρμογή, δόσεις και το όριο της τοξικότητας

Κλαδί ελιάς με πλήρη καρπόδεση και υγιές φύλλωμα — Το ζητούμενο κάθε συζήτησης για το βόριο είναι αυτή η εικόνα: καρποί που έδεσαν και κράτησαν. Η διάγνωση όμως δεν γίνεται στον καρπό — γίνεται στο φύλλο του Ιουλίου, μήνες πριν και μήνες μετά.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Το βόριο είναι το στοιχείο με τη μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα στην ποσότητα που χρειάζεται το δέντρο και στη ζημιά που κάνει η λάθος εκτίμηση. Η ελιά απομακρύνει ελάχιστα γραμμάρια τον χρόνο, η ζώνη επάρκειας στο φύλλο τελειώνει στα 150 ppm και η τοξικότητα αρχίζει στα 185 — το στενότερο περιθώριο από κάθε άλλο θρεπτικό. Ταυτόχρονα, η ελιά είναι μία από τις λίγες καλλιέργειες όπου το βόριο μετακινείται πραγματικά μέσα στο δέντρο, και αυτό αλλάζει τα πάντα στο πώς και πότε δίνεται. Το άρθρο συγκεντρώνει τι δείχνει η βιβλιογραφία για τη διαφυλλική και για την εδαφική εφαρμογή, με τους υπολογισμούς σε στρέμματα και με τα πειράματα που δεν έδειξαν όφελος να αναφέρονται μαζί με εκείνα που έδειξαν.

Καμία εφαρμογή βορίου χωρίς ανάλυση Το βόριο είναι το μόνο θρεπτικό στοιχείο όπου η προληπτική εφαρμογή «για καλό και για κακό» είναι πραγματικός κίνδυνος και όχι απλώς σπατάλη. Η απόσταση ανάμεσα στο ανώτατο όριο επάρκειας και στο κατώφλι τοξικότητας στο φύλλο της ελιάς είναι 35 ppm [1], και η τοξικότητα δεν διορθώνεται μέσα στη χρονιά. Προηγείται πάντα φυλλοδιαγνωστική, και όπου υπάρχει άρδευση από γεώτρηση, ανάλυση του νερού.

19–150ppm η ζώνη επάρκειας βορίου στο φύλλο Ιουλίου

35 ppmόλο το περιθώριο ανάμεσα στην επάρκεια και στην τοξικότητα

27–30%αύξηση παραγωγής από προανθικό ψεκασμό, μόνο σε έτος χαμηλού φορτίου

0,75–1,0mg/λίτρο το όριο βορίου στο νερό άρδευσης για την ελιά

Περιεχόμενα

Τι κάνει το βόριο και γιατί κρίνεται στην άνθηση
Η ελιά είναι εξαίρεση: το βόριο ταξιδεύει στο φλοίωμα
Πού μετριέται: φύλλο, έδαφος, νερό
Τα συμπτώματα της έλλειψης
Τα συμπτώματα της τοξικότητας
Το εργαλείο αναγνώρισης
Πότε εμφανίζεται η έλλειψη — πέντε καταστάσεις
Η διαφυλλική εφαρμογή
Η εδαφική εφαρμογή
Διαφυλλικά ή εδαφικά — τι δείχνει η σύγκριση
Οι μορφές του βορίου και οι περιεκτικότητες
Ο υπολογισμός της δόσης και η παγίδα της πυκνότητας
Τι δεν κάνει το βόριο
Το πρόγραμμα της χρονιάς
Τα βασικά σημεία
Πηγές

1. Τι κάνει το βόριο και γιατί κρίνεται στην άνθηση

Το βόριο έχει μία και μόνη λειτουργία αποδεδειγμένη σε μοριακό επίπεδο: συνδέει μεταξύ τους τα μόρια της ραμνογαλακτουρονάνης ΙΙ, μιας πηκτίνης του πρωτογενούς κυτταρικού τοιχώματος. Σε συνθήκες επάρκειας, πάνω από το 90% των μορίων αυτών βρίσκονται συνδεδεμένα ανά δύο μέσω γέφυρας βορικού [11]. Χωρίς τη γέφυρα, το τοίχωμα χάνει τη μηχανική του συνοχή και η επιμήκυνση των κυττάρων σταματά.

Αυτό εξηγεί γιατί τα συμπτώματα εμφανίζονται πρώτα εκεί όπου τα κύτταρα επιμηκύνονται ταχύτερα: στα ακραία μεριστώματα, στους νεαρούς βλαστούς και — το κρισιμότερο για την ελιά — στον γυρεοσωλήνα. Ο γυρεοσωλήνας είναι ένα κύτταρο που επιμηκύνεται συνεχώς προς την ωοθήκη· χωρίς επαρκές βόριο, η βλάστηση του γυρεόκοκκου και η ανάπτυξη του σωλήνα ανακόπτονται.

Στην ελιά η συνέπεια είναι άμεσα οικονομική. Η ελιά παράγει τεράστιο αριθμό ανθέων και δένει ελάχιστα από αυτά· ένα μέρος των ανθέων είναι εξαρχής ατελή, δηλαδή με ατροφική ωοθήκη, και δεν πρόκειται να δώσει καρπό. Η διαφυλλική εφαρμογή βορίου πριν την άνθηση μείωσε σημαντικά το ποσοστό των ατελών ανθέων και αύξησε την καρπόδεση [4] [5]. Το στοιχείο δηλαδή δεν «θρέφει» τον καρπό — καθορίζει πόσα άνθη είναι ικανά να γίνουν καρπός.

Πηγές: 4 11

2. Η ελιά είναι εξαίρεση: το βόριο ταξιδεύει στο φλοίωμα

Στα περισσότερα φυτά το βόριο θεωρείται πρακτικά ακίνητο: ανεβαίνει με το διαπνευστικό ρεύμα στα φύλλα, συσσωρεύεται εκεί και δεν επιστρέφει. Γι' αυτό και στις περισσότερες καλλιέργειες ο διαφυλλικός ψεκασμός βορίου τρέφει μόνο το φύλλο που βράχηκε.

Η ελιά ανήκει στην ομάδα των εξαιρέσεων. Παράγει και μετακινεί μαννιτόλη, μια πολυόλη που σχηματίζει σύμπλοκο με το βόριο και το μεταφέρει μέσα στο φλοίωμα. Σε πειράματα με ελιές σε συνθήκες χαμηλής παροχής βορίου, η συγκέντρωση της μαννιτόλης στα ώριμα φύλλα αυξήθηκε κατά 48% σε θάλαμο ανάπτυξης και κατά 27% στον αγρό σε σχέση με τους μάρτυρες, και η αύξηση αυτή διατήρησε τη ροή βορίου από τα ώριμα φύλλα-πηγές προς τα νεαρά φύλλα που το ζητούσαν [3]. Δηλαδή το ίδιο το δέντρο ενεργοποιεί μηχανισμό ανακατανομής όταν το βόριο σπανίζει.

Η επιβεβαίωση ήρθε και με ιχνηθέτη: με χρήση εμπλουτισμένου ισοτόπου ¹⁰B δείχθηκε μετακίνηση του βορίου από τα ψεκασμένα φύλλα προς τους αναπτυσσόμενους αναπαραγωγικούς ιστούς, με το συμπέρασμα ότι η διαφυλλική εφαρμογή μπορεί να είναι αποτελεσματική σε διάφορα στάδια της ανάπτυξης και όχι μόνο σε ένα στενό παράθυρο [4].

Γιατί αυτό έχει πρακτική σημασία Επειδή το βόριο μετακινείται, ο ψεκασμός στο φύλλωμα φτάνει στα άνθη. Σε καλλιέργεια με ακίνητο βόριο, η μόνη διαδρομή προς το άνθος περνά από τη ρίζα και το έδαφος. Στην ελιά υπάρχουν δύο δρόμοι, και ο διαφυλλικός είναι ο ταχύτερος και ο πιο ελεγχόμενος σε ποσότητα. Η ίδια ιδιότητα όμως σημαίνει και ότι το βόριο συγκεντρώνεται στους ιστούς που το ζητούν, οπότε η υπερδοσολογία δεν μένει «κάπου αλλού» — φτάνει και αυτή στους ίδιους ιστούς.

Πηγές: 3 4

3. Πού μετριέται: φύλλο, έδαφος, νερό

Το φύλλο είναι το κύριο εργαλείο

Η ερμηνεία γίνεται με τα καθιερωμένα όρια για φύλλα ελιάς που συλλέγονται τον Ιούλιο στο βόρειο ημισφαίριο [1]:

Κατάσταση	Βόριο στο φύλλο	Τι σημαίνει στην πράξη
Έλλειψη	κάτω από 14 ppm	Αναμένονται ορατά συμπτώματα και απώλεια καρπόδεσης
Οριακή ζώνη	14 έως 19 ppm	Χωρίς συμπτώματα, αλλά με τεκμηριωμένη απόκριση στην εφαρμογή
Επάρκεια	19 έως 150 ppm	Καμία εφαρμογή
Τοξικότητα	πάνω από 185 ppm	Ζημιά· καμία προσθήκη, διερεύνηση της πηγής

Οι τιμές αφορούν ξηρό βάρος και δειγματοληψία Ιουλίου [1].

Η δειγματοληψία γίνεται με 150 έως 200 φύλλα από το μέσο βλαστών της τρέχουσας βλαστικής περιόδου που δεν φέρουν καρπό, από πολλά όμοια δέντρα [7]. Το «χωρίς καρπό» δεν είναι λεπτομέρεια: ο καρπός λειτουργεί ως αποδέκτης και αλλάζει τη συγκέντρωση του γειτονικού φυλλώματος.

Η δειγματοληψία στην άνθηση δίνει ψευδώς χαμηλές τιμές Σε παρακολούθηση φύλλων Arbequina σε τρία φαινολογικά στάδια, το βόριο του φύλλου ήταν 52,6 έως 58,6 mg/kg πριν την άνθηση, έπεσε στα 29,2 έως 32,3 στην άνθηση και ανέβηκε στα 63,9 έως 67,8 στην αρχική καρποφορία στην πρώτη τοποθεσία, με την ίδια εικόνα και στη δεύτερη [13]. Η πτώση στην άνθηση αντανακλά τη μετακίνηση του στοιχείου προς τα άνθη. Δείγμα φύλλων που λαμβάνεται εκείνη τη στιγμή μπορεί να διαβαστεί ως έλλειψη ενώ το δέντρο είναι επαρκές. Η σύγκριση με τα όρια γίνεται μόνο με δείγμα Ιουλίου.

Το έδαφος είναι ασθενέστερος δείκτης από όσο υποτίθεται

Σε έρευνα σε επτά ελαιοκομικές περιοχές της Ελλάδας — Λέσβο, Αττική, Μεσολόγγι, Θεσπρωτία, Πρέβεζα, Λάρισα και Φθιώτιδα — τα συμπτώματα έλλειψης εμφανίζονταν όταν το βόριο του φύλλου έπεφτε κάτω από 15 mg/kg ξηράς ουσίας. Τα κρίσιμα επίπεδα εδαφικού βορίου κυμάνθηκαν από 0,05 έως 0,41 mg/kg ανάλογα με τη μέθοδο εκχύλισης. Το σημαντικότερο εύρημα όμως ήταν άλλο: η έλλειψη βορίου δεν συσχετίστηκε με τη συγκέντρωση βορίου του εδάφους αλλά με το βάθος του εδάφους [2].

Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι μια ανάλυση εδάφους που δείχνει «κανονικό» βόριο δεν αποκλείει την έλλειψη σε ρηχά, διαβρωμένα ή πετρώδη σημεία του ίδιου κτήματος. Η έλλειψη στην Ελλάδα εντοπίστηκε τοπικά, σε θέσεις της Λέσβου, της Αττικής και της Λάρισας, και όχι ως γενικευμένο φαινόμενο [2].

Το νερό άρδευσης

Η ελιά κατατάσσεται στις ευαίσθητες καλλιέργειες, στο ανώτερο εύρος, με ανεκτό βόριο νερού άρδευσης 0,75 έως 1,0 mg ανά λίτρο. Νερό κάτω από 0,33 mg/L θεωρείται άριστο, από 1,00 έως 1,25 αμφίβολο και πάνω από 1,25 ακατάλληλο για ευαίσθητες καλλιέργειες. Η έκπλυση του βορίου από τη ριζόσφαιρα είναι εφικτή αλλά απαιτεί έως και τριπλάσιο νερό από όσο χρειάζεται η απομάκρυνση των χλωριόντων [14].

Σε περιοχές με γεωτρήσεις, η ανάλυση νερού είναι η πρώτη εξέταση που πρέπει να γίνει πριν καν συζητηθεί εφαρμογή βορίου. Υπάρχουν ελληνικές περιοχές όπου το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη αλλά η περίσσεια βορίου, τεκμηριωμένη σε ελληνικές εργασίες [1] [16] [18].

Πηγές: 1 2 7 13 14 16 18

4. Τα συμπτώματα της έλλειψης

Η έλλειψη χτυπά τα νέα όργανα, γιατί εκεί γίνεται η επιμήκυνση των κυττάρων. Σε ελεγχόμενη στέρηση βορίου, τα συμπτώματα εμφανίστηκαν 41 ημέρες μετά την έναρξη και περιλάμβαναν νέα φύλλα μικρά, παχιά και παραμορφωμένα, στη συνέχεια νέκρωση του ακραίου μεριστώματος του βλαστού, παύση έκπτυξης νέων ριζών και σήψη των δευτερευουσών ριζών [12].

Στον αγρό η εικόνα που καταγράφεται στην ελιά είναι:

Φύλλα με κιτρινισμό που ξεκινά από την κορυφή και βάση που μένει πράσινη — συχνά με μια κίτρινη ζώνη ανάμεσα στην καστανή νεκρωμένη κορυφή και στο πράσινο τμήμα.
Παραμορφωμένοι καρποί, με ακανόνιστο σχήμα και βαθουλώματα.
Βραχείς βλαστοί με πολύ κοντά μεσογονάτια και ξήρανση των κορυφών, με επακόλουθη έκπτυξη πλάγιων οφθαλμών που δίνει εικόνα σκούπας.
Τραχύς, σκασμένος φλοιός στους νεαρούς βλαστούς.
Μικρά φύλλα με καμένη κορυφή και ξήρανση κλάδων [7].

Το ζητούμενο δεν είναι η αναγνώριση του πλήρους συνδρόμου — αυτό εμφανίζεται σε προχωρημένη έλλειψη και είναι σπάνιο. Το ζητούμενο είναι η υποκλινική έλλειψη, εκείνη που δεν δείχνει τίποτε στο φύλλωμα και φαίνεται μόνο στην καρπόδεση.

Το εύρημα που αξίζει περισσότερο από όλα Σε πειράματα στην Καλιφόρνια, δέντρα χωρίς κανένα ορατό σύμπτωμα και με βόριο φύλλου 16 ppm — δηλαδή μέσα στην οριακή ζώνη 14 έως 19 και όχι σε έλλειψη — απέδωσαν περίπου 27% έως 30% περισσότερο μετά από διαφυλλικό ψεκασμό τρεις εβδομάδες πριν την άνθηση, σε έτος χαμηλού φορτίου [6]. Η οριακή ζώνη δεν είναι ζώνη ασφάλειας· είναι ζώνη απώλειας που δεν φαίνεται.

Πηγές: 6 7 12

5. Τα συμπτώματα της τοξικότητας

Η τοξικότητα είναι η κατοπτρική εικόνα της έλλειψης και η σύγχυση των δύο είναι το συνηθέστερο διαγνωστικό λάθος, επειδή και οι δύο δίνουν νέκρωση στην κορυφή του φύλλου. Η διάκριση γίνεται με τρία στοιχεία:

Στοιχείο	Έλλειψη	Τοξικότητα
Ποια φύλλα	Τα νέα, στις κορυφές των βλαστών	Τα παλιά, τα ώριμα του προηγούμενου κύματος
Πού ξεκινά	Κορυφή, με κίτρινη ζώνη πριν το πράσινο	Κορυφή και περιθώρια, με απότομο πέρασμα στο νεκρό
Τι συνοδεύει	Παραμόρφωση νέων φύλλων, βραχυγονάτωση, νέκρωση κορυφής βλαστού	Πρόωρη φυλλόπτωση των παλιών φύλλων, χωρίς παραμόρφωση των νέων

Ο λόγος για τον οποίο η τοξικότητα χτυπά τα παλιά φύλλα είναι ο τρόπος με τον οποίο φτάνει εκεί το βόριο: ανεβαίνει με το διαπνευστικό ρεύμα και συσσωρεύεται στα σημεία όπου καταλήγει η διαπνοή, δηλαδή στις άκρες και στα περιθώρια του ελάσματος, και μάλιστα περισσότερο στα φύλλα που έχουν διαπνεύσει περισσότερο χρόνο [12].

Η ευαισθησία διαφέρει σημαντικά ανά ποικιλία και ανά συνδυασμό εμβολίου-υποκειμένου, όπως έχει δειχθεί σε ελληνικές εργασίες με τέσσερις ποικιλίες σε έξι συγκεντρώσεις βορίου και με διαφορετικούς συνδυασμούς εμβολιασμού [16] [17]. Έχει επίσης δειχθεί ότι η μορφή του αζώτου που χορηγείται επηρεάζει τη συμπεριφορά ελιών σε εδάφη με υψηλό βόριο [18] — στοιχείο που έχει σημασία όπου η περίσσεια βορίου είναι δεδομένη και δεν διορθώνεται.

Η τοξικότητα δεν διορθώνεται μέσα στη χρονιά Δεν υπάρχει αντίδοτο. Οι μόνοι μοχλοί είναι η έκπλυση με άφθονο νερό καλής ποιότητας, όπου το έδαφος στραγγίζει και το νερό επαρκεί [14], η ανάμειξη πηγών νερού, και η διακοπή κάθε προσθήκης βορίου, συμπεριλαμβανομένων σύνθετων διαφυλλικών σκευασμάτων που το περιέχουν χωρίς να το διαφημίζουν στην ονομασία τους. Η ετικέτα κάθε σκευάσματος ελέγχεται για περιεκτικότητα σε βόριο πριν τον ψεκασμό.

Πηγές: 12 14 16 17 18

6. Το εργαλείο αναγνώρισης

Το εργαλείο συγκρίνει τα επιλεγμένα συμπτώματα με το προφίλ οκτώ αιτίων που δίνουν παρόμοιες εικόνες στην ελιά. Δεν μετράει απλά ταιριάσματα: κάθε σύμπτωμα έχει βάρος ανάλογα με το πόσο διακριτικό είναι, και ορισμένα μετράνε αρνητικά. Η νέκρωση σε παλιά φύλλα μιλάει υπέρ της τοξικότητας και εναντίον της έλλειψης, ενώ η παραμόρφωση των νέων φύλλων κάνει το αντίστροφο.

Αναγνώριση από τα συμπτώματα

Επιλογή οργάνου, μετά επιλογή όσων συμπτωμάτων παρατηρούνται. Τα αποτελέσματα ανανεώνονται αυτόματα.

1. Πού εντοπίζεται το πρόβλημα

2. Τι ακριβώς φαίνεται

Αποποίηση ευθύνηςΤο εργαλείο είναι οδηγός αναγνώρισης, όχι διάγνωση. Δεν αποτελεί σύσταση ούτε συνταγή θεραπείας και δεν υποκαθιστά την επιτόπια εκτίμηση από αδειοδοτημένο γεωπόνο. Σφάλματα ή παραλείψεις στα δεδομένα του δεν αποκλείονται. Στην περίπτωση του βορίου καμία απόφαση δεν λαμβάνεται από τα συμπτώματα μόνο: απαιτείται φυλλοδιαγνωστική, και όπου υπάρχει γεώτρηση, ανάλυση νερού.

Πώς διαβάζεται το ποσοστό Το ποσοστό δείχνει πόση από την επιλεγμένη ένδειξη εξηγεί η κάθε αιτία, σταθμισμένη ως προς το πόσο διακριτικό είναι κάθε σύμπτωμα. Δεν είναι πιθανότητα. Το 100% σημαίνει ότι η αιτία εξηγεί όλα όσα επιλέχθηκαν, όχι ότι η διάγνωση είναι βέβαιη — με ένα μόνο σύμπτωμα δεν λέει σχεδόν τίποτε. Δύο αποτελέσματα με κοντινά ποσοστά σημαίνουν ότι τα συμπτώματα δεν ξεχωρίζουν ακόμη τις αιτίες και ότι χρειάζεται το διακριτικό γνώρισμα ή η ανάλυση.

7. Πότε εμφανίζεται η έλλειψη — πέντε καταστάσεις

Ρηχό ή διαβρωμένο έδαφος

Είναι το ισχυρότερο εύρημα από τα ελληνικά δεδομένα: η έλλειψη συνδέθηκε με το βάθος του εδάφους και όχι με τη συγκέντρωση βορίου σε αυτό [2]. Ο ελαιώνας με ανομοιόμορφο ανάγλυφο εμφανίζει το πρόβλημα σε εστίες, στις ράχες και στα σημεία όπου το χώμα έχει φύγει.

Αμμώδη εδάφη με χαμηλή οργανική ουσία

Το βόριο εκπλένεται εύκολα. Σε αμμώδη εδάφη φτωχά σε βόριο, η έλλειψη είναι το προεπιλεγμένο σενάριο και όχι η εξαίρεση [9].

Ασβέστωση και υψηλό pH

Είναι η κατάσταση που προκαλείται από τον ίδιο τον παραγωγό και η πιο υποτιμημένη. Σε πείραμα σε φτωχά σε βόριο εδάφη σχιστόλιθου και γρανίτη με αρχικό pH 4,53 και 4,86, η ασβέστωση με ισοδύναμο 4 έως 5 τόνων ανθρακικού ασβεστίου ανά εκτάριο ανέβασε το pH στο 7,36 και μείωσε την ξηρά ουσία νεαρών ελαιοδέντρων στα 15,6 γραμμάρια ανά γλάστρα, έναντι 28,6 του μάρτυρα — πτώση 45% — με τη φυτική μάζα να εμφανίζει έντονα συμπτώματα έλλειψης βορίου. Η προσθήκη βορίου, 1,5 κιλά ανά εκτάριο ως βορικό οξύ, έδωσε την υψηλότερη απόδοση της δοκιμής, 50,8 γραμμάρια ανά γλάστρα [9].

Η σειρά των εργασιών έχει σημασία Το συμπέρασμα των ερευνητών είναι ρητό: σε φτωχά σε βόριο αμμώδη εδάφη η ασβέστωση γίνεται με μέτριες δόσεις για να μην προκληθεί έλλειψη βορίου, και το βόριο δίνεται μετά την ασβέστωση, όχι πριν [9]. Σε pH από 7 και πάνω το βόριο δεσμεύεται ισχυρά στα κολλοειδή του εδάφους και η αφθονία ασβεστίου περιορίζει την πρόσληψή του.

Ξηρασία

Το βόριο φτάνει στη ρίζα κυρίως με τη μαζική ροή του εδαφικού διαλύματος. Όταν το επιφανειακό στρώμα ξεραίνεται, η μεταφορά διακόπτεται ακόμη και όταν το απόθεμα υπάρχει. Ξηρικοί ελαιώνες με ξηρό καλοκαίρι εμφανίζουν εποχιακή έλλειψη που δεν αντιστοιχεί σε πραγματική φτώχεια του εδάφους.

Νεαρές φυτείες

Σε σύγκριση εδαφικής και διαφυλλικής εφαρμογής σε δύο ποικιλίες, η αύξηση της ξηράς ουσίας από την εφαρμογή βορίου ήταν σημαντική στα νεαρά φυτά ενώ στον εγκατεστημένο, παραγωγικό ελαιώνα δεν καταγράφηκε αύξηση [8]. Το νεαρό δέντρο έχει μικρό ριζικό σύστημα και μεγάλη αναλογία νέων ιστών σε ανάπτυξη — και τα δύο το κάνουν πιο ευάλωτο.

Πηγές: 2 8 9

8. Η διαφυλλική εφαρμογή

Τι έδειξαν τα πειράματα που πέτυχαν

Στην Καλιφόρνια, σε ποικιλία Manzanillo, διαφυλλική εφαρμογή Solubor σε 246 ή 491 mg βορίου ανά λίτρο πριν την άνθηση μείωσε σημαντικά το ποσοστό των ατελών ανθέων και αύξησε την καρπόδεση, με το όφελος να είναι μεγαλύτερο όταν η καρπόδεση ήταν χαμηλή [4]. Οι εφαρμογές έγιναν σε δέντρα χωρίς ορατά συμπτώματα έλλειψης.

Σε νεότερη καταγραφή της ίδιας υπηρεσίας, η δόση δίνεται ως 1 έως 2 λίβρες Solubor ανά acre σε 100 γαλόνια νερού ανά acre, δηλαδή ακριβώς οι ίδιες συγκεντρώσεις, με εφαρμογή τρεις εβδομάδες πριν την άνθηση και με αποτέλεσμα περίπου 27% έως 30% αύξηση παραγωγής σε έτος χαμηλού φορτίου. Σε έτος υψηλού φορτίου δεν καταγράφηκε όφελος [6].

Τι έδειξε το πείραμα που δεν πέτυχε

Στη νότια Ιταλία, σε ποικιλία Leccino, δύο διαφυλλικοί ψεκασμοί με 270 mg βορίου ανά λίτρο, πριν και μετά την άνθηση, δεν επηρέασαν ούτε την καρπόδεση ούτε την παραγωγή: καρπόδεση 4,29% στα ψεκασμένα έναντι 4,65% στα αψέκαστα, παραγωγή 32,2 έναντι 30,6 κιλά ανά πειραματικό τεμάχιο [10]. Οι ίδιοι οι συγγραφείς προτείνουν διερεύνηση με άλλο χρόνο και άλλες ποσότητες, ιδίως σε χρονιές χαμηλού φορτίου.

Η σύνθεση των δύο αποτελεσμάτων Δεν πρόκειται για αντιφατικά ευρήματα. Το βόριο αποδίδει όταν λείπει ή είναι οριακό και όταν το δέντρο έχει χαμηλό φορτίο, δηλαδή όταν η καρπόδεση είναι ο περιοριστικός παράγοντας. Σε επαρκές δέντρο σε χρονιά που έδεσε ούτως ή άλλως, δεν έχει τι να προσθέσει. Ο ψεκασμός βορίου δεν είναι πρακτική ρουτίνας — είναι στοχευμένη επέμβαση με δύο προϋποθέσεις που ελέγχονται πριν: η ανάλυση φύλλου και το έτος φόρτου.

Ο χρόνος

Χρόνος	Τεκμηρίωση	Σχόλιο
Τρεις εβδομάδες πριν την άνθηση	Άμεση, σε ελιά [4] [6]	Το παράθυρο με τα καθαρότερα αποτελέσματα
Στην έναρξη της άνθησης	Έμμεση	Αποφεύγεται· ο ψεκασμός πάνω στο ανοιχτό άνθος δεν προσθέτει και ενέχει κίνδυνο
Φθινόπωρο, με ενεργό φύλλωμα	Έμμεση, από τη φλοιωματική κινητικότητα [3] [4]	Λογικά υποστηρίξιμο, χωρίς δημοσιευμένο πείραμα ειδικά στην ελιά

Η φθινοπωρινή εφαρμογή είναι καθιερωμένη σε άλλες καλλιέργειες με κινητό βόριο και υποστηρίζεται στην ελιά από τον μηχανισμό της μαννιτόλης, δεν στηρίζεται όμως σε δημοσιευμένο πείραμα ελιάς με μετρημένη απόκριση παραγωγής. Αναφέρεται εδώ ως εύλογη και όχι ως τεκμηριωμένη.

Προειδοποίηση για κάθε διαφυλλικό ψεκασμό

Ο ψεκασμός πάνω σε δέντρα με καρπό μπορεί να προκαλέσει λεκέδες στους καρπούς και εγκαύματα στο φύλλωμα. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δέντρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση.

Ειδικά για το βόριο προστίθεται ένα ακόμη: η υπέρβαση της δόσης δεν διορθώνεται με ξέπλυμα του φυλλώματος, γιατί το στοιχείο απορροφάται και μετακινείται. Η ζύγιση γίνεται με ζυγαριά, ποτέ με το μάτι.

Πηγές: 3 4 6 10

9. Η εδαφική εφαρμογή

Η εδαφική εφαρμογή έχει διαφορετική λογική από τη διαφυλλική: δεν στοχεύει στην άνθηση της συγκεκριμένης χρονιάς αλλά στην αποκατάσταση του αποθέματος για αρκετά χρόνια.

Οι δόσεις της αμερικανικής σύστασης

Η καθιερωμένη σύσταση για διόρθωση έλλειψης είναι μισή έως μία λίβρα υλικού με 14% έως 20% βόριο ανά δέντρο, σε διασπορά στην επιφάνεια του εδάφους μέσα στην προβολή της κόμης, που αντιστοιχεί σε 25 έως 50 λίβρες υλικού ανά acre, και μία εφαρμογή διαρκεί αρκετά χρόνια [7]. Η ίδια υπηρεσία δίνει τη δόση και ως 5 έως 10 λίβρες καθαρού βορίου ανά acre [6].

Ο έλεγχος συνέπειας των δύο διατυπώσεων.

25 έως 50 λίβρες υλικού ανά acre με περιεκτικότητα 14% έως 20% δίνουν 25 × 0,14 = 3,5 έως 50 × 0,20 = 10 λίβρες καθαρού βορίου ανά acre. Η δεύτερη διατύπωση λέει 5 έως 10. Τα δύο εύρη επικαλύπτονται και είναι συμβατά.

Το «μισή έως μία λίβρα ανά δέντρο» με «25 έως 50 λίβρες ανά acre» προϋποθέτει 25 ÷ 0,5 = 50 δέντρα ανά acre, δηλαδή περίπου 124 δέντρα ανά εκτάριο ή 12,4 δέντρα ανά στρέμμα. Είναι πυκνότητα παραδοσιακού ελαιώνα, γύρω στα 9 × 9 μέτρα. Η σύσταση είναι εσωτερικά συνεπής μόνο για αυτή την πυκνότητα.

Σε ελληνικές μονάδες

Μορφή	Καθαρό βόριο	Ποσότητα σκευάσματος ανά στρέμμα
Solubor	20,5%	2,7 έως 5,5 κιλά
Βορικό οξύ	17,5%	3,2 έως 6,4 κιλά
Βόρακας δεκαένυδρος	11,3%	5,0 έως 9,9 κιλά

Μετατροπή από 5 έως 10 λίβρες καθαρού βορίου ανά acre [6], δηλαδή 0,56 έως 1,12 κιλά καθαρού βορίου ανά στρέμμα. Πρόκειται για μία εφαρμογή που καλύπτει αρκετά χρόνια σε τεκμηριωμένη έλλειψη, όχι για ετήσια λίπανση. Οι τιμές είναι ενδεικτικές και η τελική δόση καθορίζεται μετά από φυλλοδιαγνωστική, ανάλυση εδάφους και επιτόπια εκτίμηση από γεωπόνο.

Η ευρωπαϊκή δόση είναι πολύ χαμηλότερη

Στο πορτογαλικό πείραμα η δόση που αποκατέστησε πλήρως την ανάπτυξη ήταν 1,5 κιλά καθαρού βορίου ανά εκτάριο, δηλαδή 0,15 κιλά ανά στρέμμα, ως βορικό οξύ [9] — περίπου το ένα τέταρτο έως ένα έβδομο της αμερικανικής δόσης. Στη Βραζιλία, εδαφική εφαρμογή ουλεξίτη σε 25, 50 και 100 γραμμάρια ανά δέντρο ανέβασε το βόριο του φύλλου μέσα στην ίδια καλλιεργητική περίοδο [13].

Η απόκλιση δεν είναι σφάλμα κάποιας πλευράς. Η αμερικανική δόση είναι εφάπαξ, πολυετής διόρθωση σε ελαιώνα με τεκμηριωμένη έλλειψη· η ευρωπαϊκή είναι ετήσια συντήρηση. Σε αμμώδες έδαφος που εκπλένεται, η μικρή και επαναλαμβανόμενη δόση είναι ασφαλέστερη από τη μεγάλη εφάπαξ. Σε βαρύ έδαφος με μικρή έκπλυση, η μεγάλη εφάπαξ δόση κρατά περισσότερο αλλά αφήνει λιγότερα περιθώρια λάθους.

Πηγές: 6 7 9 13

10. Διαφυλλικά ή εδαφικά — τι δείχνει η σύγκριση

Η μοναδική δημοσιευμένη εργασία που συγκρίνει άμεσα τους δύο τρόπους στην ελιά περιλαμβάνει τέσσερα πειράματα — δύο αγρού τριετούς διάρκειας και δύο σε γλάστρες — σε ποικιλίες Arbequina και Cobrançosa. Τα συμπεράσματα [8]:

Η συγκέντρωση βορίου αυξήθηκε σημαντικά σε όλους τους ιστούς και σε όλα τα πειράματα με την εφαρμογή.
Στον εγκατεστημένο ελαιώνα η εδαφική εφαρμογή δεν αύξησε την απόδοση· στα νεαρά φυτά αύξησε σημαντικά την ξηρά ουσία.
Η εδαφική εφαρμογή αποδείχθηκε ισχυρότερο εργαλείο από τον διαφυλλικό ψεκασμό για την αύξηση της συγκέντρωσης βορίου στους ιστούς.
Το βόριο επιβεβαιώθηκε κινητό μέσα στο δέντρο σε κάποιον βαθμό, με διαφορές ανάμεσα στις δύο ποικιλίες.

Πώς συνδυάζονται στην πράξη Οι δύο τρόποι δεν ανταγωνίζονται, λύνουν διαφορετικά προβλήματα. Το έδαφος αποκαθιστά το απόθεμα και είναι η απάντηση σε τεκμηριωμένη, εγκατεστημένη έλλειψη — αργεί όμως να φανεί και δεν στοχεύει στη συγκεκριμένη άνθηση. Το φύλλωμα είναι η απάντηση για τη συγκεκριμένη χρονιά, με ακριβή έλεγχο της ποσότητας, όταν η ανάλυση δείχνει οριακές τιμές και το δέντρο μπαίνει σε χρονιά χαμηλού φορτίου. Σε ελαιώνα με πραγματική έλλειψη, το λογικό σχήμα είναι εδαφική διόρθωση μία φορά και διαφυλλική στήριξη στα προανθικά στάδια των επόμενων ετών, με επανέλεγχο του φύλλου κάθε Ιούλιο.

Πηγές: 8

11. Οι μορφές του βορίου και οι περιεκτικότητες

Ο υπολογισμός γίνεται πάντα σε καθαρό βόριο και ποτέ σε κιλά σκευάσματος. Η ίδια ποσότητα προϊόντος δίνει σχεδόν διπλάσιο βόριο ανάλογα με τη μορφή.

Μορφή	Χημικός τύπος	Βόριο	Χρήση
Οκταβορικό δινάτριο τετραένυδρο (Solubor)	Na₂B₈O₁₃·4H₂O	20,5%	Διαφυλλικά και υδρολίπανση· η πιο ευδιάλυτη μορφή [15]
Βορικό οξύ	H₃BO₃	17,5%	Εδαφικά και διαφυλλικά· όξινο διάλυμα
Βόρακας δεκαένυδρος	Na₂B₄O₇·10H₂O	11,3%	Κυρίως εδαφικά· περιορισμένη διαλυτότητα σε κρύο νερό
Βόρακας πενταένυδρος	Na₂B₄O₇·5H₂O	14,9%	Εδαφικά, σε μείγματα λιπασμάτων
Ουλεξίτης	NaCaB₅O₉·8H₂O	περίπου 10%	Εδαφικά, βραδείας αποδέσμευσης [13]
Βόριο σε αιθανολαμίνη	υγρό σύμπλοκο	συνήθως 8% έως 11%	Διαφυλλικά· η περιεκτικότητα διαβάζεται πάντα από την ετικέτα

Η διαλυτότητα εξαρτάται από τη θερμοκρασία του νερού — παγίδα του πρωινού ψεκασμού Το Solubor διαλύεται σε 4,5% κατά βάρος στους 10 °C αλλά σε 21,9% στους 30 °C [15]. Στις δόσεις ψεκασμού που περιγράφονται εδώ η διαφορά δεν είναι περιοριστική, γίνεται όμως καθοριστική όταν ετοιμάζεται πυκνό μητρικό διάλυμα με κρύο νερό γεώτρησης νωρίς το πρωί: μέρος του σκευάσματος μένει αδιάλυτο, καθιζάνει στον πάτο του βυτίου, βουλώνει τα μπεκ και ο ψεκασμός βγαίνει ανομοιόμορφος — άλλα δέντρα υποδοσολογημένα και άλλα υπερδοσολογημένα. Η διάλυση γίνεται σε χλιαρό νερό, σε ξεχωριστό δοχείο, με ανάδευση, και το διάλυμα προστίθεται στο βυτίο υπό ανάδευση. Το pH του διαλύματος είναι 7,3 έως 8,5 [15], στοιχείο που ελέγχεται όταν το βόριο μπαίνει σε μείγμα με σκευάσματα ευαίσθητα σε αλκαλική υδρόλυση.

Πηγές: 13 15

12. Ο υπολογισμός της δόσης και η παγίδα της πυκνότητας

Διαφυλλικά: η δόση ανά στρέμμα, όχι η συγκέντρωση

Η αμερικανική σύσταση δίνεται ως συγκέντρωση επειδή προϋποθέτει ψεκαστικό όγκο 100 γαλονιών ανά acre, δηλαδή περίπου 93,5 λίτρα ανά στρέμμα. Ο ελληνικός ελαιώνας ψεκάζεται με πολλαπλάσιο όγκο, συχνά 300 έως 600 λίτρα ανά στρέμμα σε μεγάλα δέντρα. Αν κρατηθεί η συγκέντρωση των 246 mg βορίου ανά λίτρο και ο όγκος πενταπλασιαστεί, εφαρμόζεται πενταπλάσιο βόριο.

Η μετατροπή.

1 λίβρα ανά acre = 1,121 κιλά ανά εκτάριο = 112 γραμμάρια ανά στρέμμα.

Άρα 1 έως 2 λίβρες Solubor ανά acre = 112 έως 224 γραμμάρια Solubor ανά στρέμμα.

Σε καθαρό βόριο: 112 × 0,205 = 23 έως 224 × 0,205 = 46 γραμμάρια βορίου ανά στρέμμα.

Ο κανόνας: σταθερή η ποσότητα ανά στρέμμα, μεταβλητή η συγκέντρωση ανάλογα με τον όγκο του ψεκαστικού. Σε 400 λίτρα ανά στρέμμα, τα 200 γραμμάρια Solubor δίνουν 0,5 γραμμάρια ανά λίτρο, δηλαδή 102 mg βορίου ανά λίτρο — χαμηλότερη συγκέντρωση, ίδια δόση, μικρότερος κίνδυνος εγκαύματος.

Ο έλεγχος με την προηγούμενη σύσταση του ιστολογίου συμφωνεί: διάλυμα βόρακα 0,05% έως 0,1%, δηλαδή 50 έως 100 γραμμάρια ανά 100 λίτρα, σε ψεκαστικό όγκο 400 λίτρων ανά στρέμμα δίνει 200 έως 400 γραμμάρια βόρακα ανά στρέμμα, δηλαδή 23 έως 45 γραμμάρια καθαρού βορίου ανά στρέμμα. Είναι το ίδιο εύρος με το αμερικανικό, από άλλη διαδρομή.

Εδαφικά: η δόση ανά δέντρο δεν μεταφέρεται ανάμεσα σε πυκνότητες

Το λάθος που πολλαπλασιάζει τη δόση επί δέκα

Η σύσταση «μισή λίβρα υλικού ανά δέντρο» γράφτηκε για ελαιώνα 124 δέντρων ανά εκτάριο. Η ίδια ποσότητα ανά δέντρο σε άλλη πυκνότητα δίνει:

Παραδοσιακός, 12 δέντρα ανά στρέμμα: 227 γρ × 0,15 × 12 = 409 γραμμάρια βορίου ανά στρέμμα — μέσα στο εύρος της σύστασης.
Εντατικός, 40 δέντρα ανά στρέμμα: 1.362 γραμμάρια βορίου ανά στρέμμα — υπέρβαση του ανώτατου ορίου.
Υπερεντατικός, 125 δέντρα ανά στρέμμα: 4.256 γραμμάρια βορίου ανά στρέμμα, δηλαδή 42,6 κιλά ανά εκτάριο — περίπου τετραπλάσιο έως οκταπλάσιο ολόκληρου του εύρους της σύστασης, που είναι 5,6 έως 11,2 κιλά ανά εκτάριο, σε στοιχείο με περιθώριο ασφαλείας 35 ppm στο φύλλο.

Ο κανόνας είναι απόλυτος: η εδαφική δόση βορίου υπολογίζεται ανά στρέμμα και μοιράζεται στα δέντρα, ποτέ το αντίστροφο. Κάθε σύσταση «τόσα γραμμάρια ανά δέντρο» ελέγχεται πρώτα με πολλαπλασιασμό επί την πραγματική πυκνότητα του συγκεκριμένου ελαιώνα.

Πηγές: 6 7

13. Τι δεν κάνει το βόριο

Δεν αντικαθιστά την επικονίαση. Η ελιά είναι κυρίως ανεμόφιλη και πολλές ποικιλίες ωφελούνται από επικονιάστρια. Το βόριο βελτιώνει τη γονιμότητα του άνθους, δεν φέρνει γύρη.
Δεν λύνει την παρενιαυτοφορία. Την περιορίζει έμμεσα όταν στηρίζει την καρπόδεση σε χρονιά χαμηλού φορτίου [6], αλλά η αιτία της παρενιαυτοφορίας είναι το φορτίο της προηγούμενης χρονιάς και η επίδρασή του στη διαφοροποίηση των οφθαλμών.
Δεν αναπληρώνει το νερό. Σε υδατική καταπόνηση κατά την άνθηση, καμία διαφυλλική εφαρμογή δεν σώζει την καρπόδεση.
Δεν διορθώνει την τοξικότητα άλλων στοιχείων. Η νέκρωση περιθωρίων από αλατότητα ή χλωριόντα μοιάζει με τοξικότητα βορίου και θέλει ανάλυση νερού για να ξεχωρίσει.
Δεν έχει τεκμηριωμένη ξεχωριστή επίδραση στην ποιότητα του λαδιού. Δημοσιευμένα αποτελέσματα με βελτίωση της ελαιοπεριεκτικότητας προέρχονται από σύνθετα σκευάσματα που περιείχαν και άζωτο, φώσφορο, κάλιο και ασβέστιο μαζί με το βόριο [19], οπότε η συνεισφορά του βορίου δεν μπορεί να απομονωθεί.

Πηγές: 6 19

14. Το πρόγραμμα της χρονιάς

Περίοδος	Ενέργεια	Προϋπόθεση
Ιούλιος	Φυλλοδιαγνωστική, 150 έως 200 φύλλα από το μέσο βλαστών χωρίς καρπό	Κάθε χρόνο· είναι η μόνη βάση κάθε απόφασης
Φθινόπωρο	Ανάλυση εδάφους και ανάλυση νερού γεώτρησης	Πριν από κάθε πρώτη εφαρμογή βορίου, και ανά τριετία
Φθινόπωρο, πριν τις βροχές	Εδαφική εφαρμογή σε διασπορά μέσα στην προβολή της κόμης	Μόνο με φύλλο κάτω από 14 ppm· εφάπαξ, με επανέλεγχο μετά από δύο χρόνια
Μετά την ασβέστωση	Εφαρμογή βορίου, ποτέ πριν	Όπου έγινε ασβέστωση σε ελαφρύ έδαφος [9]
Τρεις εβδομάδες πριν την άνθηση	Διαφυλλικός ψεκασμός, 112 έως 224 γραμμάρια Solubor ανά στρέμμα	Φύλλο 14 έως 19 ppm και έτος χαμηλού φορτίου· προηγείται δοκιμή σε λίγα δέντρα
Άνθηση	Καμία επέμβαση με βόριο	Χωρίς εξαίρεση
Καλοκαίρι	Σταθερή άρδευση, αποφυγή ξήρανσης του επιφανειακού στρώματος	Όπου υπάρχει άρδευση· η ξηρασία διακόπτει τη μεταφορά βορίου στη ρίζα

Το πρόγραμμα είναι ενδεικτικό. Καμία γραμμή του δεν εφαρμόζεται χωρίς την ανάλυση που την ενεργοποιεί.

15. Τα βασικά σημεία

Τι κρατάει ο ελαιώνας

Η ελιά μετακινεί το βόριο μέσα στο δέντρο μέσω της μαννιτόλης [3]. Είναι η ιδιότητα που κάνει τον διαφυλλικό ψεκασμό αποτελεσματικό — και την υπερδοσολογία εξίσου αποτελεσματική.
Το περιθώριο ανάμεσα σε επάρκεια και τοξικότητα στο φύλλο είναι 35 ppm [1]. Καμία εφαρμογή χωρίς φυλλοδιαγνωστική Ιουλίου.
Η ζώνη 14 έως 19 ppm είναι ζώνη σιωπηλής απώλειας: δέντρα με 16 ppm και χωρίς συμπτώματα απέδωσαν 27% έως 30% περισσότερο μετά από προανθικό ψεκασμό σε έτος χαμηλού φορτίου [6].
Σε έτος υψηλού φορτίου και σε δέντρα με επάρκεια, ο ψεκασμός δεν έδωσε τίποτε: καρπόδεση 4,29% έναντι 4,65% στον μάρτυρα [10].
Στην Ελλάδα η έλλειψη είναι τοπική και συνδέεται με το βάθος του εδάφους, όχι με τη συγκέντρωση βορίου σε αυτό [2]. Υπάρχουν και περιοχές με περίσσεια [1] [16].
Η ασβέστωση ελαφρών εδαφών μπορεί να προκαλέσει σοβαρή έλλειψη βορίου: πτώση ξηράς ουσίας 45% σε νεαρά δέντρα [9]. Το βόριο δίνεται μετά την ασβέστωση.
Η εδαφική δόση υπολογίζεται ανά στρέμμα και μοιράζεται στα δέντρα. Η μεταφορά μιας δόσης «ανά δέντρο» σε υπερεντατική φυτεία δεκαπλασιάζει το βόριο.
Το νερό της γεώτρησης ελέγχεται πρώτο: πάνω από 1,0 mg/λίτρο η ελιά βρίσκεται εκτός ασφαλούς εύρους [14].

Η θρέψη της ελιάς — πόσα παίρνει πραγματικά το δέντρο και τι κάνει η λίπανση στην παρενιαυτοφορία: ολόκληρο το άρθρο

16. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο. Όπου χρησιμοποιήθηκε μόνο η περίληψη ή η βιβλιογραφική εγγραφή και όχι το πλήρες κείμενο, αναφέρεται ρητά.

[1] Fernández-Escobar, R. (2019). Olive Nutritional Status and Tolerance to Biotic and Abiotic Stresses. Frontiers in Plant Science 10:1151. Πηγή για τα όρια ερμηνείας του βορίου στο φύλλο Ιουλίου — 14 ppm έλλειψη, 19 έως 150 ppm επάρκεια, 185 ppm τοξικότητα — και για την καταγραφή έλλειψης στην Καλιφόρνια και στην Ιταλία και περίσσειας σε περιοχές της Ελλάδας. Πλήρες κείμενο.
[2] Tsadilas, C.D. και Chartzoulakis, K.S. (1999). Boron deficiency in olive trees in Greece in relation to soil boron concentration. Acta Horticulturae 474:341–344. Πηγή για την έρευνα σε επτά ελληνικές περιοχές, για την εμφάνιση συμπτωμάτων κάτω από 15 mg/kg βορίου στο φύλλο, για τα κρίσιμα επίπεδα εδαφικού βορίου 0,05 έως 0,41 mg/kg ανάλογα με τη μέθοδο εκχύλισης, και για το εύρημα ότι η έλλειψη συνδέεται με το βάθος του εδάφους και όχι με τη συγκέντρωση βορίου. Περίληψη.
[3] Liakopoulos, G. και συνεργάτες (2005). Boron remobilization at low boron supply in olive (Olea europaea) in relation to leaf and phloem mannitol concentrations. Tree Physiology 25(2):157–165. Πηγή για τη φλοιωματική κινητικότητα του βορίου στην ελιά μέσω της μαννιτόλης και για την αύξηση της μαννιτόλης κατά 48% σε θάλαμο ανάπτυξης και 27% στον αγρό υπό έλλειψη βορίου. Περίληψη.
[4] Perica, S., Brown, P.H., Connell, J.H. και Hu, H. (2002). Olive response to foliar boron application. Acta Horticulturae 586:381–383. Πηγή για τη μείωση των ατελών ανθέων και την αύξηση της καρπόδεσης με Solubor σε 246 ή 491 mg βορίου ανά λίτρο πριν την άνθηση, για το μεγαλύτερο όφελος όταν η καρπόδεση ήταν χαμηλή, και για την επιβεβαίωση της μετακίνησης με ισότοπο 10B. Περίληψη.
[5] Perica, S., Brown, P.H., Connell, J.H., Nyomora, A.M., Dordas, C., Hu, H. και Stangoulis, J. (2001). Foliar boron application improves flower fertility and fruit set of olive. HortScience 36(4):714–716. Η αρχική δημοσίευση των πειραμάτων της Καλιφόρνιας για τη διαφυλλική εφαρμογή βορίου στην ελιά. Βιβλιογραφική εγγραφή· το πλήρες κείμενο δεν ήταν προσβάσιμο και τα νούμερα που παρατίθενται στο άρθρο προέρχονται από τις πηγές [4] και [6].
[6] Faber, B.A., Andrews, E. και Fichtner, E. (2024). Pre-bloom foliar boron application on olive may improve yield. University of California Cooperative Extension. Πηγή για τη δόση 1 έως 2 λίβρες Solubor ανά acre σε 100 γαλόνια ανά acre, για τον χρόνο τριών εβδομάδων πριν την άνθηση, για την αύξηση παραγωγής 27% έως 30% σε έτος χαμηλού φορτίου με βόριο φύλλου 16 ppm, για την απουσία οφέλους σε έτος υψηλού φορτίου, και για την εδαφική δόση 5 έως 10 λιβρών καθαρού βορίου ανά acre. Πλήρες κείμενο.
[7] University of California Cooperative Extension (2006). Fertility Management for Oil Olives. First Press 1(3):1–2. Πηγή για τη διαδικασία δειγματοληψίας φύλλων, για την εδαφική δόση μισής έως μίας λίβρας υλικού 14% έως 20% βορίου ανά δέντρο ή 25 έως 50 λιβρών ανά acre σε διασπορά στην προβολή της κόμης, για τη διάρκεια της εφαρμογής, και για τα συμπτώματα έλλειψης — παραμορφωμένοι καρποί, βραχείς βλαστοί, ξήρανση κλάδων, τραχύς φλοιός, μικρά φύλλα με καμένη κορυφή. Πλήρες κείμενο.
[8] Ferreira, I.Q., Rodrigues, M.Â. και Arrobas, M. (2019). Soil and foliar applied boron in olive: tree crop growth and yield, and boron remobilization within plant tissues. Spanish Journal of Agricultural Research 17(1). DOI 10.5424/sjar/2019171-13796. Πηγή για τη σύγκριση εδαφικής και διαφυλλικής εφαρμογής σε τέσσερα πειράματα με Arbequina και Cobrançosa, για το συμπέρασμα ότι η εδαφική εφαρμογή είναι ισχυρότερο εργαλείο, για την αύξηση ξηράς ουσίας στα νεαρά φυτά και όχι στον εγκατεστημένο ελαιώνα, και για τη μερική κινητικότητα του βορίου με διαφορές ανά ποικιλία. Περίληψη.
[9] Arrobas, M., Raimundo, S., Conceição, N., Moutinho-Pereira, J., Correia, C.M. και Rodrigues, M.Â. (2023). On sandy, boron-poor soils, liming induced severe boron deficiency and drastically reduced the dry matter yield of young olive trees. Plants 12(24):4161. Πηγή για την πρόκληση σοβαρής έλλειψης βορίου από την ασβέστωση, για την άνοδο του pH από 4,53 και 4,86 στο 7,36, για την πτώση της ξηράς ουσίας στα 15,6 γραμμάρια ανά γλάστρα έναντι 28,6 του μάρτυρα, για την απόδοση 50,8 γραμμαρίων με 1,5 κιλά βορίου ανά εκτάριο ως βορικό οξύ, και για τη σύσταση να δίνεται το βόριο μετά την ασβέστωση. Πλήρες κείμενο.
[10] Stellacci, A.M., Caliandro, A., Mastro, M.A. και Guarini, D. (2010). Effect of foliar boron application on olive (Olea europaea L.) fruit set and yield. Acta Horticulturae 868. Πηγή για το πείραμα σε Leccino στη νότια Ιταλία με δύο ψεκασμούς 270 mg βορίου ανά λίτρο πριν και μετά την άνθηση, και για την απουσία επίδρασης: καρπόδεση 4,29% έναντι 4,65% και παραγωγή 32,2 έναντι 30,6 κιλών ανά τεμάχιο. Περίληψη.
[11] Funakawa, H. και Miwa, K. (2015). Synthesis of borate cross-linked rhamnogalacturonan II. Frontiers in Plant Science 6:223. Πηγή για τη σύνδεση της ραμνογαλακτουρονάνης ΙΙ με γέφυρες βορικού ως τη μόνη πειραματικά αποδεδειγμένη μοριακή λειτουργία του βορίου, για το ποσοστό άνω του 90% διμερισμένων μορίων σε επάρκεια, και για τους μεταφορείς NIP και BOR. Πλήρες κείμενο.
[12] Machado de Souza, C. και συνεργάτες (2019). Visual symptoms and nutritional deficiencies in olive plants subjected to nutrient deprivation. Acta Scientiarum. Agronomy 41:e39582. Πηγή για την εμφάνιση συμπτωμάτων έλλειψης βορίου 41 ημέρες μετά τη στέρηση, για τα μικρά, παχιά και παραμορφωμένα νέα φύλλα, για τη νέκρωση του ακραίου μεριστώματος και τις επιπτώσεις στις ρίζες, και για τη συσσώρευση του βορίου στις άκρες και στα περιθώρια των παλαιότερων φύλλων μέσω της διαπνοής. Πλήρες κείμενο.
[13] Rosseto, M. και συνεργάτες (2023). Effect of boron fertilization and phenological period on boron content in olive leaves. Research, Society and Development. Πηγή για τη μεταβολή του βορίου του φύλλου ανά φαινολογικό στάδιο σε Arbequina — 52,6 έως 58,6 mg/kg πριν την άνθηση, 29,2 έως 32,3 στην άνθηση και 63,9 έως 67,8 στην αρχική καρποφορία στην πρώτη τοποθεσία — και για την εδαφική εφαρμογή ουλεξίτη σε 25, 50 και 100 γραμμάρια ανά δέντρο. Πλήρες κείμενο.
[14] University of California Cooperative Extension. Water Quality Technical Note — Boron (B), με βάση τους Ayers, R.S. και Westcot, D.W. (1985), Water Quality for Agriculture, FAO Irrigation and Drainage Paper 29. Πηγή για την κατάταξη της ελιάς στις ευαίσθητες καλλιέργειες ανώτερου εύρους με ανεκτό βόριο νερού άρδευσης 0,75 έως 1,0 mg/λίτρο, για τα όρια ποιότητας νερού από άριστο κάτω των 0,33 έως ακατάλληλο άνω των 1,25 mg/λίτρο, και για την ανάγκη έως τριπλάσιου νερού έκπλυσης σε σχέση με τα χλωριόντα. Πλήρες κείμενο.
[15] U.S. Borax. Solubor — Product Data Sheet. Πηγή για την περιεκτικότητα 20,5% σε βόριο, για τον χημικό τύπο Na2B8O13·4H2O, για τη διαλυτότητα 4,5% κατά βάρος στους 10 °C έναντι 21,9% στους 30 °C, και για το pH διαλύματος 7,3 έως 8,5. Πλήρες κείμενο.
[16] Chatzissavvidis, C. και Therios, I. (2010). Response of four olive (Olea europaea L.) cultivars to six B concentrations: growth performance, nutrient status and gas exchange parameters. Scientia Horticulturae 127:29–38. Πηγή για τη διαφορετική απόκριση ελληνικών και ξένων ποικιλιών ελιάς σε αυξανόμενες συγκεντρώσεις βορίου. Βιβλιογραφική εγγραφή από το βιογραφικό του συγγραφέα· το πλήρες κείμενο και η περίληψη δεν ήταν προσβάσιμα, και στο άρθρο δεν αποδίδεται σε αυτήν κανένα αριθμητικό αποτέλεσμα.
[17] Chatzissavvidis, C., Therios, I., Antonopoulou, C. και Dimassi, K. (2008). Effects of high boron concentration and scion-rootstock combination on growth and nutritional status of olive plants. Journal of Plant Nutrition 31:638–658. Πηγή για τη διαφοροποίηση της ανοχής στο βόριο ανάλογα με τον συνδυασμό εμβολίου και υποκειμένου. Βιβλιογραφική εγγραφή· το πλήρες κείμενο δεν ήταν προσβάσιμο.
[18] Chatzissavvidis, C., Therios, I. και Antonopoulou, C. (2007). Effect of nitrogen source on olives growing in soils with high boron content. Australian Journal of Experimental Agriculture 47:1491–1497. Πηγή για την ύπαρξη ελληνικών εδαφών με υψηλό βόριο και για την επίδραση της μορφής του αζώτου στη συμπεριφορά της ελιάς σε αυτά. Βιβλιογραφική εγγραφή· το πλήρες κείμενο δεν ήταν προσβάσιμο.
[19] Hmmam, I. και συνεργάτες (2026). Foliar application of nano-NPK and calcium-boron during the off-year season enhances yield, improves oil quality, and mitigates biennial bearing in Picual olive cultivar. BMC Plant Biology 26:913. Πηγή για τα αποτελέσματα σύνθετης διαφυλλικής εφαρμογής σε έτος χαμηλού φορτίου — τέλεια άνθη 68,51% έναντι 28,25% και τελική καρπόδεση 26,95% έναντι 12,31% — με ρητή επισήμανση ότι το σκεύασμα περιείχε άζωτο, φώσφορο, κάλιο και ασβέστιο μαζί με το βόριο και ότι η συνεισφορά του βορίου δεν απομονώνεται. Πλήρες κείμενο.
[20] Βάση εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων, από το Μητρώο του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Πηγή για το ισχύον καθεστώς εγκρίσεων στην Ελλάδα ανά καλλιέργεια, δραστική ουσία, δόση και χρόνο αναμονής.

Αποποίηση ευθύνης

Το άρθρο και το εργαλείο αναγνώρισης είναι βοήθημα προσανατολισμού και όχι διάγνωση· δεν αποτελούν σύσταση ούτε συνταγή θεραπείας. Η αναγνώριση από συμπτώματα ενέχει εγγενή αβεβαιότητα: διαφορετικά αίτια δίνουν όμοιες εικόνες, τα συμπτώματα μεταβάλλονται με την ποικιλία, την ηλικία του δέντρου και την εποχή, και δύο ή περισσότερα προβλήματα μπορούν να συνυπάρχουν. Σφάλματα ή παραλείψεις στα δεδομένα του ίδιου του εργαλείου δεν αποκλείονται. Ειδικά για το βόριο, η διάκριση έλλειψης και τοξικότητας δεν γίνεται με ασφάλεια από τα συμπτώματα και απαιτεί φυλλοδιαγνωστική ανάλυση.

Οι δόσεις που παρατίθενται είναι ενδεικτικές, προέρχονται από τις αναφερόμενες πηγές και δεν αποτελούν σύσταση εφαρμογής. Η τελική δόση καθορίζεται μετά από ανάλυση φύλλων, ανάλυση εδάφους και νερού και επιτόπια εκτίμηση. Η χρήση λιπασμάτων και φυτοπροστατευτικών προϊόντων γίνεται αποκλειστικά βάσει των εγκρίσεων του Υ.Π.Α.Α.Τ. και των οδηγιών της ετικέτας [20]· οι ξένες συστάσεις που αναφέρονται δεν συνεπάγονται έγκριση αντίστοιχου σκευάσματος στην Ελλάδα.

Διαφυλλικοί ψεκασμοί: κάθε διαφυλλική εφαρμογή πάνω σε δέντρα με καρπό μπορεί να προκαλέσει λεκέδες στους καρπούς και εγκαύματα στο φύλλωμα. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δέντρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή πέντε έως επτά ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση.

Κάθε επέμβαση γίνεται με ευθύνη του χρήστη, κατόπιν επιτόπιας εκτίμησης από αδειοδοτημένο γεωπόνο. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει ευθύνη για οποιαδήποτε ζημία προκύψει από τη χρήση των πληροφοριών αυτού του άρθρου.