Η φυσιολογία των οφθαλμών της ακτινιδιάς και η διαφοροποίηση των ανθών

Πρωτοβάθμιος πλάγιος οφθαλμός ακτινιδιάς σε ετήσια κληματίδα, πλάγια όψη — Εικ. 1Πρωτοβάθμιος πλάγιος οφθαλμός σε κληματίδα Hayward, φθινόπωρο. Μέσα σε αυτό το εξόγκωμα των λίγων χιλιοστών υπάρχουν ήδη περίπου 23 λέπια και φυλλικές καταβολές και δεκαέξι δευτεροβάθμιες δομές, αλλά ούτε ένα ανθικό όργανο.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Η ακτινιδιά δεν αποφασίζει την ανθοφορία της τον χειμώνα. Την αποφασίζει τον Ιούνιο και τον Ιούλιο της προηγούμενης χρονιάς, μέσα σε έναν οφθαλμό που τότε δεν δείχνει τίποτε. Ό,τι γίνεται από εκεί και πέρα, το ψύχος, το κλάδεμα, η λίπανση, δεν δημιουργεί ανθοφορία· απλώς επιτρέπει ή εμποδίζει την εκδήλωση μιας απόφασης που έχει ήδη ληφθεί. Αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο επιλέγονται οι κληματίδες στο κλάδεμα.

2 χρόνιααπό τη γέννηση του οφθαλμού ως το άνθος

6 ως 12τα γόνατα που φέρουν σχεδόν όλα τα άνθη

~68 ημέρεςαπό την έκπτυξη, όταν κρίνεται η τύχη κάθε μεριστώματος

120 ημέρεςη ετήσια κατ' εξαίρεση άδεια για το Dormex

Περιεχόμενα

Πού ακριβώς καρποφορεί η ακτινιδιά
Ο διετής κύκλος του οφθαλμού
Τι υπάρχει μέσα στον πρωτοβάθμιο πλάγιο οφθαλμό
Πότε κρίνεται η ανθοφορία, η στιγμή της επαγωγής
Η γονιδιακή επιβεβαίωση
Ο λήθαργος και τα τρία του πρόσωπα
Ώρες ψύχους ή μονάδες ψύχους, μια παρανόηση που κοστίζει
Πόσοι οφθαλμοί βλαστάνουν και γιατί
Διακοπή ληθάργου: τι δείχνει η έρευνα και τι επιτρέπεται στην Ελλάδα
Άζωτο, σφρίγος και ανθοφορία
Τι σημαίνουν όλα αυτά στο κλάδεμα
Πηγές

1. Πού ακριβώς καρποφορεί η ακτινιδιά

Η ακτινιδιά (Actinidia deliciosa, ποικιλία Hayward) είναι φυλλοβόλο αναρριχώμενο φυτό, λειτουργικά δίοικο: τα άνθη σχηματίζουν και τους δύο κύκλους αναπαραγωγικών οργάνων, όμως στα θηλυκά φυτά η γύρη είναι στείρα και στα αρσενικά η ωοθήκη μένει ατελής. Έτσι, ενώ μορφολογικά τα άνθη μοιάζουν ερμαφρόδιτα, λειτουργικά είναι μονογενή [1]. Ο καρπός είναι ράγα· στη Hayward το συνηθισμένο βάρος κυμαίνεται από 70 έως 110 γραμμάρια και σπάνια ξεπερνά τα 140 [2].

Η καλλιέργεια στην Ελλάδα ξεπερνά τα 150.000 στρέμματα και η παραγωγή τα 300.000 τόνους, θέση που κατατάσσει τη χώρα σταθερά στην τέταρτη θέση παγκοσμίως [3]. Παρά το μέγεθος της καλλιέργειας, η φυσιολογία του οφθαλμού παραμένει το λιγότερο κατανοητό κομμάτι της, και είναι ακριβώς αυτό που κρίνει τον αριθμό των καρπών.

Η ακτινιδιά καρποφορεί μόνο σε ετήσιους βλαστούς που εκπτύσσονται από διετές ξύλο. Τα άνθη εμφανίζονται στις μασχάλες των πρώτων φύλλων της ετήσιας κληματίδας, και εδώ χρειάζεται ακρίβεια στη διατύπωση: στις μασχάλες των πρώτων φύλλων, όχι στους πρώτους οφθαλμούς της διετούς κληματίδας, γιατί οι πρώτοι οφθαλμοί συνήθως δεν βλαστάνουν καθόλου. Στη Hayward η ζώνη που φέρει σχεδόν όλα τα άνθη είναι τα γόνατα 6 έως 12 [4]. Το ίδιο μοτίβο έχει καταγραφεί και στην Actinidia arguta, όπου η πιο παραγωγική ζώνη του βλαστού είναι επίσης τα γόνατα 6 έως 12, ενώ κληματίδες παράγουν καρποφόρους βλαστούς σε όλο τους το μήκος με μέγιστο στα γόνατα 6 έως 26 [5].

Γόνατο κληματίδας ακτινιδιάς με τον ποδίσκο του φύλλου και τον ποδίσκο του καρπού — Εικ. 2Γόνατο ετήσιας κληματίδας μετά τη συγκομιδή: διακρίνονται η ουλή του ποδίσκου του φύλλου και δίπλα η ουλή του ποδίσκου του καρπού. Από ένα γόνατο που καρποφόρησε φέτος **δεν** θα εκπτυχθεί καρποφόρα κληματίδα του χρόνου, ο οφθαλμός εκεί έχει ήδη εξαντληθεί.

Πηγές: 1 2 3 4 5

2. Ο διετής κύκλος του οφθαλμού

Στα μηλοειδή και στα πυρηνόκαρπα ο ανθοφόρος οφθαλμός διαφοροποιείται μέσα στην ίδια χρονιά που δημιουργείται. Στα μηλοειδή και στα πυρηνόκαρπα ο ανθοφόρος οφθαλμός διαφοροποιείται μέσα στην ίδια χρονιά που δημιουργείται [6]. Στην ελιά και στο αμπέλι η διαφοροποίηση ολοκληρώνεται στο τέλος του επόμενου χειμώνα [7]. Η ακτινιδιά ακολουθεί το δεύτερο μοντέλο, και μάλιστα σε ακραία μορφή: ολόκληρος ο κύκλος από τη γέννηση του οφθαλμού ως το άνοιγμα του άνθους απλώνεται σε δύο βλαστικές περιόδους, με έναν μακρύ χειμώνα ανάμεσα [8] [9].

Περίοδος	Τι συμβαίνει μέσα στον οφθαλμό	Τι φαίνεται απ' έξω
Άνοιξη, έτος Α	Έκπτυξη του αρχικού οφθαλμού. Στις μασχάλες των φύλλων της νέας κληματίδας σχηματίζονται οι πρωτοβάθμιοι πλάγιοι οφθαλμοί.	Ραγδαία βλάστηση, άνθη από τους περσινούς οφθαλμούς.
Ιούνιος ως Ιούλιος, έτος Α	Κρίνεται η τύχη κάθε μεριστώματος. Όσα βρίσκονται πάνω από το γόνατο 5 συνεχίζουν να μεγαλώνουν, τα κατώτερα σταματούν.	Τίποτα. Ο οφθαλμός δείχνει απλώς ένα εξόγκωμα.
Καλοκαίρι-φθινόπωρο, έτος Α	Συμπληρώνονται λέπια, φυλλικές καταβολές και δευτεροβάθμιες δομές. Καμία ανθική καταβολή.	Ωρίμανση του ξύλου, πτώση φύλλων.
Χειμώνας	Στασιμότητα. Συσσώρευση σακχάρων στα μεριστώματα.	Λήθαργος. Εδώ γίνεται το κλάδεμα.
Τέλος χειμώνα, έτος Β	Τα μεριστώματα των γονάτων 6 ως 12 διαφοροποιούνται σε ανθοταξίες. Σχηματίζονται σέπαλα, πέταλα, στήμονες, ύπερος.	Φούσκωμα οφθαλμών.
Μάιος, έτος Β	Ολοκλήρωση των ωοειδών καταβολών.	Άνθιση, δεύτερο δεκαήμερο του Μαΐου στην Πέλλα.

Ο πίνακας αποδίδει τις εργασίες σε ημερολόγιο βόρειου ημισφαιρίου. Οι νεοζηλανδικές εργασίες μετρούν σε ημέρες από την έκπτυξη, ώστε να είναι ανεξάρτητες από το ημισφαίριο.

Πηγές: 6 7 8 9

3. Τι υπάρχει μέσα στον πρωτοβάθμιο πλάγιο οφθαλμό

Η πιο λεπτομερής ανατομική περιγραφή προέρχεται από τους Walton και συνεργάτες, που παρακολούθησαν οφθαλμούς Hayward σε όλη τη διάρκεια του έτους [10]. Τα νούμερα είναι συγκεκριμένα και αξίζει να τα ξέρει ο παραγωγός, γιατί εξηγούν όλα τα υπόλοιπα:

Δομή	Αριθμός ανά ώριμο οφθαλμό	Τι απογίνεται
Λέπια και φυλλικές καταβολές	23 ± 2	Προστασία και φύλλα της μελλοντικής κληματίδας
Δευτεροβάθμιες δομές συνολικά	περίπου 16	Μοιράζονται στις δύο κατηγορίες που ακολουθούν
Δευτεροβάθμιοι πλάγιοι οφθαλμοί (γόνατα 1 ως 4)	4	Συνήθως δεν βλαστάνουν ποτέ
Απλά θολωτά μεριστώματα	12 ± 4	Το γόνατο 5 συνήθως εκφυλίζεται· τα 6 ως 12 δίνουν άνθη· τα ανώτερα γίνονται οι οφθαλμοί της επόμενης χρονιάς
Τριτοβάθμια μεριστώματα	20 ± 6	Απόθεμα, στις μασχάλες των δευτεροβάθμιων οφθαλμών

Γιατί οι πρώτοι οφθαλμοί δεν βλαστάνουν ποτέ Οι τέσσερις βασικότεροι οφθαλμοί κάθε κληματίδας δεν είναι «αδύναμοι» αλλά άλλο πράγμα. Είναι δευτεροβάθμιοι πλάγιοι οφθαλμοί που σχηματίστηκαν μέσα στον περσινό οφθαλμό και δεν προορίζονται για έκπτυξη [11]. Όταν στο κλάδεμα μετριούνται «είκοσι οφθαλμοί ανά κληματίδα», οι τέσσερις πρώτοι δεν πρέπει να προσμετρώνται ως παραγωγικοί. Το ίδιο ισχύει και για το γόνατο 5, το μεριστώμα του οποίου εκφυλίζεται συνήθως κατά τη διαφοροποίηση [10].

Δευτεροβάθμιος πλάγιος οφθαλμός ακτινιδιάς στη βάση της κληματίδας, κυκλωμένος — Εικ. 3Δευτεροβάθμιος πλάγιος οφθαλμός στη βάση της κληματίδας, κυκλωμένος. Προϋπήρχε μέσα στον περσινό πρωτοβάθμιο οφθαλμό. Είναι μικρός, επίπεδος και βαθιά ενσωματωμένος στον φλοιό, και σχεδόν πάντα μένει αδρανής.

Πρωτοβάθμιος πλάγιος οφθαλμός ακτινιδιάς σε κάτοψη — Εικ. 4Ο ίδιος τύπος οφθαλμού με την Εικόνα 1, σε κάτοψη. Η διαφορά μεγέθους και προβολής σε σχέση με τον δευτεροβάθμιο της Εικόνας 3 είναι εμφανής και με γυμνό μάτι, και είναι το πρακτικό κριτήριο στο χειμερινό κλάδεμα.

Πηγές: 10 11

4. Πότε κρίνεται η ανθοφορία, η στιγμή της επαγωγής

Επαγωγή (evocation) είναι η στιγμή που ένα μερίστωμα δεσμεύεται να γίνει άνθος αντί για βλαστό. Είναι αόρατη: δεν αλλάζει τίποτε στη μορφολογία, αλλάζει η μοίρα του κυττάρου. Για δεκαετίες θεωρούνταν ότι στην ακτινιδιά συμβαίνει στο τέλος του καλοκαιριού. Δύο ανεξάρτητες προσεγγίσεις έδειξαν ότι συμβαίνει πολύ νωρίτερα.

Οι Snelgar και Manson αποφύλλωσαν βλαστούς σε διαδοχικές ημερομηνίες και μέτρησαν πόσοι έβγαλαν άνθη την επόμενη άνοιξη. Προέκυψε ότι στη Νέα Ζηλανδία η επαγωγή συντελείται μέσα στον Δεκέμβριο και τον Ιανουάριο, δηλαδή στο πρώτο μισό του καλοκαιριού, που για την Ελλάδα αντιστοιχεί σε Ιούνιο και Ιούλιο. Η εκτίμησή τους για την έναρξη ήταν περίπου 73 ημέρες μετά την έκπτυξη. Και ένα εύρημα με άμεση πρακτική αξία: κάθε πλάγιος οφθαλμός επάγεται περίπου τότε που το φύλλο κάτω από αυτόν σταματά να μεγαλώνει, ενώ η επαγωγή προχωρά προοδευτικά από τη βάση του βλαστού προς την κορυφή [12].

Η ανατομική δουλειά κατέληξε στο ίδιο σημείο από άλλο δρόμο. Τα μεριστώματα των γονάτων 5 και κάτω σταματούν να μεγαλώνουν ως την 68η ημέρα από την έκπτυξη, ενώ αυτά των γονάτων 6 και πάνω συνεχίζουν. Ο διαχωρισμός των πεπρωμένων, άλλα θα γίνουν οφθαλμοί, άλλα άνθη, έχει ήδη γίνει εκείνη τη στιγμή ή και νωρίτερα. Και δεν είναι σύμπτωση ότι τα μεγαλύτερα μεριστώματα βρίσκονται ακριβώς στα γόνατα 6 ως 12, εκεί όπου εμφανίζονται και τα άνθη [10].

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη Ό,τι καταπονεί το φυτό μέσα στον Ιούνιο και τον Ιούλιο, υδατική καταπόνηση, ασφυξία ρίζας, έντονη προσβολή φυλλώματος, απώλεια φυλλικής επιφάνειας, δεν χαλάει μόνο τη φετινή παραγωγή. Χαλάει και την περσινή απόφαση για τα άνθη του χρόνου. Η ζημιά θα φανεί δέκα μήνες αργότερα και δεν θα συνδεθεί ποτέ με την αιτία της.

Η μορφολογική διαφοροποίηση, αντίθετα, είναι υπόθεση της άνοιξης. Σε μελέτη σε Hayward και Matua, το αναπαραγωγικό μερίστωμα της Hayward παρέμενε αδιαφοροποίητο ως 12 ημέρες πριν την έκπτυξη, πέντε ημέρες πίσω από το αρσενικό Matua. Οι καταβολές των σεπάλων φάνηκαν πριν την έκπτυξη, των πετάλων κατά την έκπτυξη, οι στήμονες σε προχωρημένη έκπτυξη και τελευταίος ο ύπερος. Τα θηλυκά άνθη σχηματίστηκαν περίπου μία εβδομάδα μετά τα αρσενικά [13]. Στα δικά μας δεδομένα η διαδικασία ξεκινά γύρω στις 10 ως 20 Μαρτίου και κλείνει με την άνθιση το δεύτερο δεκαήμερο του Μαΐου.

Την ίδια εικόνα δίνει και η βιοχημεία του οφθαλμού. Μέσα στον χειμώνα τα σάκχαρα αποτελούν περίπου το 78% των μετρούμενων υδατανθράκων στα μεριστώματα, και η σακχαρόζη πάνω από το 86% των σακχάρων, φτάνοντας τα 200 mg ανά γραμμάριο ξηρού βάρους. Το άμυλο μεταβάλλεται ελάχιστα, ενώ σακχαρόζη και εξόζες ανεβαίνουν γρήγορα από το φθινόπωρο ως τα μέσα του χειμώνα [14].

Πηγές: 10 12 13 14

5. Η γονιδιακή επιβεβαίωση

Η ισχυρότερη απόδειξη ήρθε από τη μοριακή βιολογία. Απομονώθηκαν από την ακτινιδιά τα ομόλογα των γονιδίων ταυτότητας ανθικού μεριστώματος LEAFY και APETALA1 της αραβίδοψης, με τα ονόματα ALF και AAP1. Η έκφρασή τους είναι διφασική: μια πρώτη φάση στο τέλος της άνοιξης της πρώτης βλαστικής περιόδου, τότε ακριβώς που δημιουργούνται τα δευτεροβάθμια μεριστώματα, και μια δεύτερη περίπου δέκα μήνες αργότερα, όταν αυτά τα μεριστώματα διαφοροποιούνται σε άνθη [15].

Ο εντοπισμός της έκφρασης είναι εξίσου διαφωτιστικός. Την πρώτη άνοιξη το ALF εκφράζεται σε όλον τον αναπτυσσόμενο πρωτοβάθμιο οφθαλμό, ενώ το AAP1 εντοπίζεται στα δευτεροβάθμια μεριστώματα. Τη δεύτερη άνοιξη και τα δύο συγκεντρώνονται στα διαφοροποιούμενα άνθη. Η ανθική δέσμευση γράφεται δηλαδή στο γονιδίωμα του οφθαλμού την πρώτη χρονιά και εκτελείται τη δεύτερη.

Πηγές: 15

6. Ο λήθαργος και τα τρία του πρόσωπα

Λήθαργος είναι, με τον κλασικό ορισμό, «η αναστολή της ορατής ανάπτυξης οποιουδήποτε τμήματος του φυτού που περιέχει μερίστωμα» [16]. Η ίδια εργασία εισήγαγε τη διάκριση που χρησιμοποιείται ως σήμερα και που έχει άμεσες πρακτικές συνέπειες:

Παραλήθαργος. Η αναστολή προκαλείται από άλλο τμήμα του ίδιου φυτού, κατεξοχήν η κυριαρχία κορυφής. Αίρεται με κλάδεμα ή με αλλαγή της θέσης της κληματίδας.
Ενδολήθαργος. Η αναστολή είναι εσωτερική στον ίδιο τον οφθαλμό. Δεν αίρεται με τίποτε άλλο εκτός από ψύχος, όσο ευνοϊκός και αν είναι ο καιρός.
Οικολήθαργος. Ο οφθαλμός είναι έτοιμος αλλά οι εξωτερικές συνθήκες, κρύο, ξηρασία, δεν επιτρέπουν την έκπτυξη. Αίρεται μόνος του.

Ο λήθαργος είναι μηχανισμός επιβίωσης: εξασφαλίζει ότι το φυτό δεν θα βλαστήσει σε μια ζεστή εβδομάδα του Ιανουαρίου και δεν θα καταστραφεί στον επόμενο παγετό [17] [18].

Η μετάβαση από τη μία κατάσταση στην άλλη μπορεί να ανιχνευθεί πολύ πριν φανεί οτιδήποτε. Ο ρυθμός αναπνοής των οφθαλμών, μετρημένος το φθινόπωρο, συσχετίζεται με το ποσοστό των ανθοφόρων βλαστών και τον αριθμό των ανθών ανά οφθαλμό την επόμενη άνοιξη, δηλαδή δίνει ένδειξη της παραγωγής δεκαεπτά εβδομάδες πριν την έκπτυξη. Οι οφθαλμοί από την ψυχρότερη περιοχή είχαν σταθερά τον υψηλότερο ρυθμό αναπνοής. Την άνοιξη ακολουθεί απότομη αύξηση, 3 έως 6 εβδομάδες πριν την έκπτυξη [19].

Πηγές: 16 17 18 19

7. Ώρες ψύχους ή μονάδες ψύχους, μια παρανόηση που κοστίζει

Στη συζήτηση για την εγκατάσταση νέων ακτινιδεώνων κυκλοφορεί ένας αριθμός: «η ακτινιδιά θέλει 750 με 800 ώρες ψύχους». Ο αριθμός είναι σωστός αλλά η μονάδα λάθος, και η διαφορά μετράει στον υπολογισμό.

Δύο διαφορετικά μεγέθη Τα 750 ως 800 που αποδίδονται στη Hayward είναι μονάδες ψύχους κατά Richardson, όχι ώρες. Το μοντέλο Richardson σταθμίζει κάθε ώρα ανάλογα με τη θερμοκρασία και αφαιρεί μονάδες όταν κάνει ζέστη, οπότε μία ώρα κάτω από 10 βαθμούς δεν ισοδυναμεί με μία μονάδα. Οι 900 ώρες για ικανοποιητική έκπτυξη και οι 1.150 ώρες για μέγιστη ανθοφορία, από τις δοκιμές του Caldwell στη Νότια Καρολίνα, είναι πραγματικές ώρες [20]. Οι δύο αριθμοί δεν συγκρίνονται μεταξύ τους.

Υπάρχει και μια δεύτερη επιφύλαξη, που σπάνια αναφέρεται: η απαίτηση των 750 ως 800 μονάδων δεν έχει ελεγχθεί πειραματικά σε ολόκληρα φυτά, και η ίδια η καταλληλότητα της μονάδας Richardson για την ακτινιδιά αμφισβητείται από περισσότερες από μία ομάδες [20] [21]. Ό,τι κυκλοφορεί ως απόλυτος αριθμός είναι στην πραγματικότητα εκτίμηση.

Ό,τι είναι σταθερά τεκμηριωμένο είναι το εξής: θερμοκρασίες έως 10 βαθμούς Κελσίου λειτουργούν αποτελεσματικά για την κάλυψη της ανάγκης σε ψύχος, και η Hayward απαιτεί επιπλέον μια μακρά βλαστική περίοδο χωρίς παγετό, της τάξης των 220 ημερών [20] [22]. Ακόμη, οι σύντομες ημέρες σε συνδυασμό με υψηλές θερμοκρασίες εμβαθύνουν τον λήθαργο περισσότερο από ό,τι οι μεγάλες ημέρες με εναλλασσόμενες θερμοκρασίες [22].

Η πρακτική διατύπωση Για την επιλογή τοποθεσίας, ασφαλής οδηγός δεν είναι ένας μαγικός αριθμός αλλά ο συνδυασμός: επαρκής συσσώρευση ωρών κάτω από 10 βαθμούς μέσα στον χειμώνα, βλαστική περίοδος χωρίς παγετό κοντά στις 220 ημέρες, και απουσία θερμών περιόδων μέσα στον χειμώνα που αναιρούν το συσσωρευμένο ψύχος. Περιοχές οριακές ως προς το ψύχος δίνουν άνιση έκπτυξη και λιγότερα άνθη ανά οφθαλμό, όχι απλώς καθυστέρηση.

Πηγές: 20 21 22

8. Πόσοι οφθαλμοί βλαστάνουν και γιατί

Θεωρητικά κάθε διαχειμάζων οφθαλμός, πλην των δευτεροβάθμιων, μπορεί να βλαστήσει και να φέρει άνθη. Στην πράξη πολλοί χάνουν αυτή την ικανότητα ή τη διατηρούν μειωμένη [23]. Η έκπτυξη πάνω στην κληματίδα δεν είναι ποτέ ομοιόμορφη: κυμαίνεται από σχεδόν 0% κοντά στη βάση έως 100% κοντά στην κορυφή [24]. Η κατανομή είναι δομημένη, όχι τυχαία, και μπορεί να περιγραφεί με μοντέλα ανάλυσης διακλάδωσης [25].

Τρεις παράγοντες ξεχωρίζουν:

Η θερμοκρασία του χειμώνα. Το ποσοστό των οφθαλμών που δίνουν ανθοφόρους βλαστούς ξεπερνά το 50% μετά από κρύο χειμώνα και πέφτει κάτω από το 20% μετά από ήπιο [24] [21].
Η κατεύθυνση της κληματίδας. Κατακόρυφες κληματίδες παρουσιάζουν χαμηλότερη πυκνότητα έκπτυξης κοντά στη βάση, λόγω κυριαρχίας κορυφής. Η γωνία της κληματίδας επηρεάζει την επαγωγή, τον αριθμό των ανθών και την παραγωγικότητα [26] [27].
Ο όψιμος παγετός. Ακόμη και με πλήρως καλυμμένη ανάγκη σε ψύχος, ένας παγετός λίγο πριν την έκπτυξη καταστρέφει τους οφθαλμούς. Στην Ελλάδα ο παγετός του Μαρτίου 2025 μείωσε την εθνική παραγωγή κατά περίπου 20% [3].

Δεν έχει βρεθεί συσχέτιση της έκπτυξης με τη φυλλοταξία [26] [1].

Πηγές: 1 3 21 23 24 25 26 27

9. Διακοπή ληθάργου: τι δείχνει η έρευνα και τι επιτρέπεται στην Ελλάδα

Η διεθνής βιβλιογραφία για τα σκευάσματα διακοπής ληθάργου, και ειδικά για το υδρογονοκυαναμίδιο, είναι εκτενής και σε γενικές γραμμές θετική ως προς την απόδοση. Η εφαρμογή αυξάνει και συγχρονίζει την έκπτυξη, αυξάνει τον αριθμό των κληματίδων που φέρουν άνθη και βελτιώνει την ανθική διαφοροποίηση [28] [29]. Σε ανατομικό επίπεδο, εφαρμογή 35 ημέρες πριν την αναμενόμενη φυσική έκπτυξη σε συγκεντρώσεις 1, 2 και 3% προώθησε τη διαφοροποίηση τόσο ώστε, όταν οι μάρτυρες μόλις σχημάτιζαν σέπαλα στο 57,6% των οφθαλμών, οι κατεργασμένοι είχαν σχεδόν ολοκληρώσει τους στήμονες [30]. Σε μοριακό επίπεδο, η ουσία πυροδοτεί ταχύτατη μεταγραφική ενεργοποίηση, κυρίως γονιδίων απόκρισης σε καταπόνηση και δευτερευόντως γονιδίων επανεκκίνησης της ανάπτυξης [31]. Έχουν διερευνηθεί και εναλλακτικές προσεγγίσεις, όπως οι εξωγενείς κυτοκινίνες [32].

Το καθεστώς στην Ελλάδα, δεν είναι απλό, και δεν φαίνεται στη βάση Η κυαναμίδη (υδρογονοκυαναμίδιο) είναι μη εγκεκριμένη δραστική ουσία στην Ευρωπαϊκή Ένωση βάσει του Καν. (ΕΚ) 1107/2009, με ληγμένη καταχώριση [33]. Επομένως μόνιμη έγκριση κατά το άρθρο 34 δεν υπάρχει, και γι' αυτό στη βάση εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ η ακτινιδιά εμφανίζει 142 εγκεκριμένες χρήσεις, καμία από τις οποίες δεν είναι σκεύασμα διακοπής ληθάργου [34].

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το υλικό είναι εκτός αγοράς. Κάθε χρόνο το ΥΠΑΑΤ χορηγεί στο DORMEX 52 SL κατ' εξαίρεση άδεια διάθεσης 120 ημερών κατά το άρθρο 53 του ίδιου κανονισμού, για περιορισμένη και ελεγχόμενη χρήση στην ακτινιδιά, σε συγκεκριμένες Περιφερειακές Ενότητες, μεταξύ των οποίων η Πέλλα, η Ημαθία, η Πιερία, η Θεσσαλονίκη, η Λάρισα, η Φθιώτιδα, η Άρτα, η Πρέβεζα, η Αιτωλοακαρνανία, η Καβάλα και η Ξάνθη [39].

Τι πρέπει να ελέγχεται κάθε χρόνο πριν τον ψεκασμό Η άδεια των 120 ημερών δεν είναι μόνιμη έγκριση και δεν εμφανίζεται στους συνήθεις καταλόγους. Ισχύει μόνο για το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, τη συγκεκριμένη καλλιέργεια και τις συγκεκριμένες Περιφερειακές Ενότητες που ορίζει η απόφαση εκείνης της χρονιάς. Άρα, πριν από κάθε εφαρμογή, ελέγχεται η φετινή υπουργική απόφαση για τρία πράγματα: αν έχει εκδοθεί, αν καλύπτει την Περιφερειακή Ενότητα του κτήματος, και ποιο ακριβώς είναι το παράθυρο ημερομηνιών. Οι μόνιμες εγκρίσεις βρίσκονται στο fyto.plantprotect.gr· οι εγκρίσεις 120 ημερών εκδίδονται χωριστά και αναρτώνται από το ΥΠΑΑΤ.

Και τα λιπάσματα με ένδειξη διακοπής ληθάργου Κυκλοφορούν σκευάσματα θρέψης και βιοδιεγέρτες που φέρουν στην ετικέτα τους ένδειξη σχετική με τη διακοπή του ληθάργου ή την ομοιόμορφη έκπτυξη. Χρειάζεται προσοχή στη διάκριση: αυτά είναι λιπάσματα, όχι φυτοπροστατευτικά προϊόντα. Δεν αξιολογούνται για αποτελεσματικότητα κατά τον Καν. 1107/2009 και η ένδειξη της ετικέτας δεν είναι έγκριση φυτοπροστατευτικής δράσης. Ορισμένα δίνουν πραγματικό όφελος, ιδίως όσα δρουν μέσω της θρεπτικής κατάστασης του οφθαλμού· κανένα όμως δεν υποκαθιστά τις ώρες ψύχους, και η απόδοσή τους ελέγχεται με σύγκριση σε αψέκαστη σειρά μέσα στο ίδιο κτήμα, όχι με το μάτι.

Ακόμη και εκεί όπου επιτρέπεται, το εργαλείο έχει κόστος. Η εφαρμογή προκαλεί πρωίμιση της έκπτυξης, άρα εκθέτει τη φυτεία σε όψιμους παγετούς [28] [29]. Σε ένα κλίμα όπου ο παγετός του Μαρτίου κόστισε το ένα πέμπτο της εθνικής παραγωγής, η πρωίμιση δεν είναι ουδέτερη επιλογή.

Πηγές: 28 29 30 31 32 33 34 39

10. Άζωτο, σφρίγος και ανθοφορία

Η σχέση αζώτου και ανθοφορίας στην ακτινιδιά είναι από τα σημεία όπου η βιβλιογραφία δεν συμφωνεί, και αυτό αξίζει να λέγεται καθαρά αντί να επιλέγεται η βολική πλευρά.

Εργασία	Εύρημα	Ερμηνεία των συγγραφέων
Smith και Miller, 1992	Αυξημένος αριθμός βλαστημένων οφθαλμών σε φυτά με υπερβολική λίπανση την προηγούμενη χρονιά	Αποδόθηκε στην ωσμωτική επίδραση του λιπάσματος, όχι στη θρέψη καθαυτή [35]
Vizzotto και συνεργάτες, 1999	Μείωση των παραγόμενων καρπών σε κληματίδες με πλεονάζουσα αζωτούχο λίπανση, και αυξημένη ευαισθησία στον χειμερινό παγετό	Το πλεονάζον άζωτο υποβαθμίζει ποιότητα και αντοχή [36]
Buwalda και συνεργάτες, 1990	Καταγραφή της εξέλιξης και των επιπτώσεων της τροφοπενίας αζώτου σε φυτεία	Η έλλειψη είναι εξίσου περιοριστική με την υπερβολή [37]
Testoni και συνεργάτες, 1990	Επίδραση της ανόργανης θρέψης σε απόδοση και ποιότητα	Παρόμοια κατεύθυνση με το προηγούμενο [38]

Οι τιμές λίπανσης των παραπάνω εργασιών αφορούν τις συνθήκες όπου έγιναν και δεν μεταφέρονται αυτούσιες. Το εύρημα που μεταφέρεται είναι η κατεύθυνση: το πλεόνασμα αζώτου δεν προσθέτει άνθη, και αυξάνει τον κίνδυνο από τον παγετό.

Η πρακτική συνέπεια δεν είναι «λιγότερο άζωτο». Είναι ότι η δόση προκύπτει από υπολογισμό και όχι από συνήθεια: αναμενόμενη παραγωγή, οργανική ουσία του εδάφους, εδαφολογική και φυλλοδιαγνωστική ανάλυση, γενική εικόνα της φυτείας ως προς το σφρίγος, και περιεκτικότητα του νερού άρδευσης σε νιτρικά, που σε πολλές γεωτρήσεις της Πέλλας δεν είναι αμελητέα και σπάνια συνυπολογίζεται.

Πηγές: 35 36 37 38

11. Τι σημαίνουν όλα αυτά στο κλάδεμα

Τα πέντε πράγματα που αλλάζουν στην πράξη

Επιλογή κληματίδων ανοιξιάτικης προέλευσης. Ο οφθαλμός επάγεται όταν το φύλλο κάτω του σταματά να μεγαλώνει [12]. Κληματίδες που ξεκίνησαν την άνοιξη έχουν ολοκληρώσει την επαγωγή σε όλο τους σχεδόν το μήκος. Κληματίδες που βλάστησαν μετά τα μέσα του καλοκαιριού δεν πρόλαβαν, και θα δώσουν λιγότερα άνθη ό,τι και να γίνει τον χειμώνα.
Μη προσμέτρηση των πρώτων πέντε γονάτων. Τα τέσσερα πρώτα είναι δευτεροβάθμιοι οφθαλμοί που δεν βλαστάνουν, και το μερίστωμα του πέμπτου συνήθως εκφυλίζεται [10] [11]. Μια κληματίδα με «είκοσι οφθαλμούς» έχει στην πραγματικότητα δεκαπέντε αξιοποιήσιμους.
Διατήρηση επαρκούς μήκους. Αφού η ζώνη των ανθών είναι τα γόνατα 6 ως 12, κάθε κληματίδα πρέπει να φτάνει άνετα πέρα από το δωδέκατο γόνατο [4]. Υπερβολικά κοντό κλάδεμα κόβει ακριβώς την παραγωγική ζώνη.
Οριζοντίωση. Η κατακόρυφη κληματίδα εκπτύσσει ελάχιστα κοντά στη βάση λόγω κυριαρχίας κορυφής [27]. Η γωνία δεν είναι θέμα αισθητικής της γραμμής αλλά θέμα αριθμού οφθαλμών που θα ξυπνήσουν.
Προστασία του φυλλώματος τον Ιούνιο και τον Ιούλιο. Είναι το παράθυρο της επαγωγής [12]. Απώλεια φυλλικής επιφάνειας εκείνο το διάστημα κοστίζει στην παραγωγή του επόμενου έτους.

Σε γόνιμα χωράφια της περιοχής μας διατηρούνται συνήθως 22 έως 25 κληματίδες ανά φυτό, με 12 έως 25 πλάγιους οφθαλμούς η καθεμία, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις φτάνουν τις 30. Ο αριθμός δεν είναι κανόνας· είναι συνάρτηση των αποστάσεων φύτευσης, του σφρίγους και της αναμενόμενης έκπτυξης, και ο σωστός τρόπος να καθοριστεί είναι η μέτρηση της περυσινής έκπτυξης στο ίδιο κτήμα, όχι η αντιγραφή αριθμού από γειτονικό.

Μία μέτρηση που αξίζει τον κόπο Μετά την έκπτυξη, σε δέκα σημαδεμένες κληματίδες, καταγράφεται πόσοι οφθαλμοί βλάστησαν και πόσοι από τους βλαστούς έφεραν άνθη. Με δύο αριθμούς και μία ώρα δουλειάς το κλάδεμα του επόμενου χειμώνα παύει να είναι εικασία. Αν το ποσοστό των ανθοφόρων βλαστών είναι σταθερά κάτω από το 20%, το πρόβλημα είναι σχεδόν πάντα το ψύχος ή η προέλευση των κληματίδων, όχι η λίπανση.

12. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

[1] Ferguson, A.R. (1990). Stem, branches, leaves and roots of the kiwifruit vine. Στο: Kiwifruit: Science and Management (Warrington I.J. & Weston G.C., επιμ.), σελ. 58-70. New Zealand Society for Horticultural Science, Wellington. Πηγή για τη μορφολογία της κληματίδας, τη λειτουργική δίοικη φύση του φυτού και την απουσία συσχέτισης έκπτυξης με τη φυλλοταξία.
[2] Hopping, M.E. (1988). Leaf area, final fruit weight and productivity in kiwifruit. Scientia Horticulturae. Πηγή για το τυπικό βάρος καρπού Hayward, 104 και 110 γραμμάρια στα δύο έτη της έρευνας.
[3] Greece, fresh kiwifruit production and trade (δεδομένα FAO). Πηγή για τους 317.080 τόνους του 2023, την τέταρτη θέση παγκοσμίως, τα περίπου 15.000 εκτάρια και τη μείωση περίπου 20% από τον παγετό του Μαρτίου 2025.
[4] Walton, E.F. & Fowke, P.J. (1993). Effect of hydrogen cyanamide on kiwifruit shoot flower number and position. Journal of Horticultural Science 68:529-534. Πηγή για τη ζώνη ανθοφορίας στα γόνατα 6-12 και για τον αριθμό των μεριστωμάτων που διαφοροποιούνται σε ανθοταξίες.
[5] Tiyayon, C. & Strik, B. (2003). Flowering and fruiting morphology of hardy kiwifruit, Actinidia arguta. Acta Horticulturae 610:171-176. Πηγή για την επιβεβαίωση της ζώνης 6-12 σε δεύτερο είδος, για την παραγωγική ζώνη 6-26 και για την έκπτυξη 47% με 83% ανθοφόρους βλαστούς.
[6] Tufts, W.P. & Morrow, E.B. (1925). Fruit-bud differentiation in deciduous fruits. Hilgardia 1:1-14. Πηγή για τη διαφοροποίηση εντός του ίδιου έτους στα μηλοειδή και τα πυρηνόκαρπα.
[7] Hartmann, H.T. (1951). Time of floral differentiation of the olive in California. Botanical Gazette 112:323-327· Pratt, C. (1971). Reproductive anatomy of cultivated grapes. American Journal of Enology and Viticulture 22:92-109. Πηγή για το μοντέλο της ελιάς και του αμπελιού, όπου η διαφοροποίηση ολοκληρώνεται στην άνοιξη της ανθοφορίας.
[8] Brundell, D.J. (1975a). Flower development of the Chinese gooseberry (Actinidia chinensis Planch.). I. Development of the flower shoot. New Zealand Journal of Botany 13:473-483. Πρώτη περιγραφή του διετούς κύκλου και των δευτεροβάθμιων οφθαλμών της βάσης.
[9] Brundell, D.J. (1975b). Flower development of the Chinese gooseberry. II. Development of the flowering bud. New Zealand Journal of Botany 13:485-496. Πηγή για τη διαφοροποίηση των ανθικών οργάνων μετά τον χειμερινό λήθαργο.
[10] Walton, E.F., Fowke, P.J., Weis, K. & McLeay, P.L. (1997). Shoot axillary bud morphogenesis in kiwifruit (Actinidia deliciosa). Annals of Botany 80:13-21. Πηγή για όλα τα ανατομικά νούμερα: 23±2 λέπια και φυλλικές καταβολές, περίπου 16 δευτεροβάθμιες δομές, 4 δευτεροβάθμιοι οφθαλμοί, 12±4 θολωτά μεριστώματα, 20±6 τριτοβάθμια, την 125η ημέρα ολοκλήρωσης, τον εκφυλισμό του γόνατος 5 και τη διακοπή αύξησης των βασικών μεριστωμάτων στις 68 ημέρες.
[11] Snowball, A.M. (1997). Seasonal cycle of shoot development in selected Actinidia species. New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science 25:221-231. Πηγή για τη διάκριση πρωτοβάθμιων και δευτεροβάθμιων πλάγιων οφθαλμών και για τη μη έκπτυξη των δεύτερων.
[12] Snelgar, W.P. & Manson, P.J. (1992). Determination of the time of flower evocation in kiwifruit vines. New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science 20:439-447. Πηγή για την επαγωγή τον Δεκέμβριο ως Ιανουάριο στη Νέα Ζηλανδία, για την έναρξη περίπου 73 ημέρες μετά την έκπτυξη, για την προοδευτική πορεία από τη βάση προς την κορυφή και για τη σύνδεση με τη λήξη της αύξησης του υποκείμενου φύλλου.
[13] Gökbayrak, Z., Söylemezoğlu, G., Engin, H. & Dardeniz, A. (2010). Examination of flower bud differentiation and development in kiwifruit. Journal of Biology & Life Sciences 1(1):1-4. Πηγή για την αδιαφοροποίητη κατάσταση της Hayward ως 12 ημέρες πριν την έκπτυξη, για τη διαφορά πέντε ημερών από τη Matua και για τη σειρά σχηματισμού σεπάλων, πετάλων, στημόνων και υπέρου.
[14] Richardson, A.C., Walton, E.F., Meekings, J.S. & Boldingh, H.L. (2010). Carbohydrate changes in kiwifruit buds during the onset and release from dormancy. Scientia Horticulturae 124:463-468. Πηγή για το 78% των υδατανθράκων ως σάκχαρα, το 86% των σακχάρων ως σακχαρόζη, τα 200 mg/g ξηρού βάρους και τη σταθερότητα του αμύλου μέσα στον χειμώνα.
[15] Walton, E.F., Podivinsky, E. & Wu, R.-M. (2001). Bimodal patterns of floral gene expression over the two seasons that kiwifruit flowers develop. Physiologia Plantarum 111:396-404. Πηγή για τα γονίδια ALF και AAP1, για τη διφασική έκφραση με διαφορά δέκα μηνών και για την εντόπιση της έκφρασης σε κάθε φάση.
[16] Lang, G.A., Early, J.D., Martin, G.C. & Darnell, R.L. (1987). Endo-, para- and ecodormancy: physiological terminology and classification for dormancy research. HortScience 22:371-377. Πηγή για τον ορισμό του ληθάργου και για τη διάκριση των τριών τύπων.
[17] Horvath, D.P., Anderson, J.V., Chao, W.S. & Foley, M.E. (2003). Knowing when to grow: signals regulating bud dormancy. Trends in Plant Science 8(11):534-540. Πηγή για τη σημασία της κατανόησης των μηχανισμών ληθάργου στη γεωργική πράξη.
[18] Rohde, A. & Bhalerao, R.P. (2007). Plant dormancy in the perennial context. Trends in Plant Science 12(5):217-223. Πηγή για τον λήθαργο ως μηχανισμό επιβίωσης των πολυετών ειδών απέναντι στις εποχιακές συνθήκες.
[19] McPherson, H.G., Snelgar, W.P., Manson, P.J. & Snowball, A.M. (1997). Bud respiration and dormancy of kiwifruit (Actinidia deliciosa). Annals of Botany 80:411-418. Πηγή για τη συσχέτιση της φθινοπωρινής αναπνοής των οφθαλμών με την ανθοφορία, για τον ορίζοντα πρόβλεψης 17 εβδομάδων και για την ανοιξιάτικη αύξηση 3-6 εβδομάδες πριν την έκπτυξη.
[20] Sibley, J.L., Dozier, W.A., Pitts, J.A., Caylor, A.W., Himelrick, D.G. & Ebel, R.C. (2005). Kiwifruit cultivars differ in response to winter chilling. Small Fruits Review 4(4):19-29. Πηγή για τη διάκριση μονάδων Richardson και ωρών, για τις 900 και 1.150 ώρες του Caldwell, για τις 220 ημέρες χωρίς παγετό, για την αποτελεσματικότητα θερμοκρασιών έως 10 βαθμών και για την επιφύλαξη ότι οι 750-800 μονάδες δεν έχουν ελεγχθεί σε ολόκληρα φυτά.
[21] McPherson, H.G., Stanley, C.J. & Warrington, I.J. (1995). The response of bud break and flowering to cool winter temperatures in kiwifruit (Actinidia deliciosa). Journal of Horticultural Science 70:737-747. Πηγή για την απόκριση της έκπτυξης και της ανθοφορίας σε ψυχρές χειμερινές θερμοκρασίες και για την αμφισβήτηση της μονάδας Richardson στην ακτινιδιά.
[22] Lionakis, S.M. & Schwabe, W.W. (1984). Bud dormancy in the kiwi fruit, Actinidia chinensis Planch. Annals of Botany 54:467-484. Πηγή για την αποτελεσματικότητα θερμοκρασιών έως 10 βαθμών και για την επίδραση φωτοπεριόδου και θερμοκρασίας στο βάθος του ληθάργου.
[23] Grant, J.A. & Ryugo, K. (1982). Influence of developing shoots on flowering potential of dormant buds of Actinidia chinensis. HortScience 17:977-978. Πηγή για την απώλεια της ικανότητας ανθοφορίας μέρους των διαχειμαζόντων οφθαλμών.
[24] McPherson, H.G., Hall, A.J. & Stanley, C.J. (1994). Seasonal and regional variation in budbreak and flowering of kiwifruit vines in New Zealand. New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science 22:263-276. Πηγή για την κλίμακα έκπτυξης από 0% στη βάση έως 100% στην κορυφή και για τη διαφορά ανθοφόρων βλαστών μεταξύ ψυχρών και ήπιων χειμώνων.
[25] Guédon, Y., Barthélémy, D., Caraglio, Y. & Costes, E. (2001). Pattern analysis in branching and axillary flowering sequences. Journal of Theoretical Biology 212:481-520. Πηγή για τη δομημένη, μη τυχαία κατανομή της έκπτυξης και της ανθοφορίας κατά μήκος του βλαστού.
[26] Costa, G., Vizzotto, G. & Testolin, R. (1991). Kiwifruit: variations in vegetative gradient and cropping performance as related to cane orientation. Advances in Horticultural Science 5:15-18. Πηγή για την επίδραση της κατεύθυνσης της κληματίδας στην τελική έκπτυξη και για τη μη συσχέτιση με τη φυλλοταξία.
[27] Snelgar, W.P. & Manson, P.J. (1990). Influence of cane angle on flower evocation, flower numbers, and productivity of kiwifruit vines. New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science 18(4):225-232. Πηγή για τη μειωμένη έκπτυξη στη βάση κατακόρυφων κληματίδων και για την επίδραση της γωνίας στον αριθμό ανθών.
[28] Costa, G., Vizzotto, G. & Lain, O. (1995 και 1997). Fruiting performance of kiwifruit cv. Hayward affected by use of hydrogen cyanamide. Acta Horticulturae 444:473-478. Πηγή για την αύξηση της έκπτυξης και της ανθοφορίας μετά από εφαρμογή, και για τον κίνδυνο πρωίμισης.
[29] Linsley-Noakes, G.C. (1989). Improving flowering of kiwifruit in climatically marginal areas using hydrogen cyanamide. Scientia Horticulturae 38:247-259. Πηγή για τη χρήση σε περιοχές οριακές ως προς το ψύχος και για τη συνακόλουθη πρώιμη έκπτυξη.
[30] Engin, H., Gökbayrak, Z. & Dardeniz, A. (2010). Effects of hydrogen cyanamide on the floral morphogenesis of kiwifruit buds. Chilean Journal of Agricultural Research 70(3):503-509. Πηγή για την εφαρμογή 35 ημέρες πριν την αναμενόμενη έκπτυξη σε 1, 2 και 3%, και για το 57,6% των μαρτύρων με σχηματισμένα σέπαλα ενώ οι κατεργασμένοι είχαν φτάσει στους στήμονες.
[31] Walton, E.F. και συνεργάτες (2009). A rapid transcriptional activation is induced by the dormancy-breaking chemical hydrogen cyanamide in kiwifruit (Actinidia deliciosa) buds. Journal of Experimental Botany 60(13):3835-3848. Πηγή για τη μεταγραφική απόκριση, με τα περισσότερα επαγόμενα γονίδια να σχετίζονται με καταπόνηση και ένα μέρος με επανεκκίνηση της ανάπτυξης.
[32] Fabbroni, C. (2009). Kiwifruit bud release from dormancy: effect of exogenous cytokinins. Διδακτορική διατριβή, Università di Bologna. Πηγή για τη διερεύνηση εναλλακτικών προς το υδρογονοκυαναμίδιο προσεγγίσεων.
[33] Cyanamide, Pesticide Properties Database (PPDB), AERU, University of Hertfordshire. Πηγή για το καθεστώς «μη εγκεκριμένη» της κυαναμίδης βάσει του Καν. (ΕΚ) 1107/2009 και για τη λήξη της καταχώρισης.
[34] Βάση εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων και βιοκτόνων, ΥΠΑΑΤ (έκδοση Σεπτεμβρίου 2026). Πηγή για τις 142 εγκεκριμένες χρήσεις στην ακτινιδιά και για την απουσία σκευάσματος διακοπής ληθάργου ανάμεσά τους.
[35] Smith, G.S. & Miller, S.A. (1992). Osmotic effects on performance and fruit quality of kiwifruit vines. Acta Horticulturae 297:331-336. Πηγή για την αυξημένη έκπτυξη μετά από υπερλίπανση και για την απόδοσή της σε ωσμωτική και όχι θρεπτική αιτία.
[36] Vizzotto, G., Lain, O. & Costa, G. (1999). Relationship between nitrogen and fruit quality in kiwifruit. Acta Horticulturae 498:165-172. Πηγή για τη μείωση των καρπών σε κληματίδες με πλεονάζον άζωτο και για την αυξημένη ευαισθησία των οφθαλμών στον χειμερινό παγετό.
[37] Buwalda, J.G., Wilson, G.J. & Smith, G.S. (1990). The development and effects of nitrogen deficiency in field-grown kiwifruit (Actinidia deliciosa) vines. Plant and Soil 129:173-182. Πηγή για τις επιπτώσεις της τροφοπενίας αζώτου σε πραγματική φυτεία.
[38] Testoni, A., Granelli, G. & Pagano, A. (1990). Mineral nutrition influence on the yield and the quality of kiwi fruit. Acta Horticulturae 282:203-208. Πηγή για τη σχέση ανόργανης θρέψης, απόδοσης και ποιότητας.
[39] DORMEX 52 SL: χορήγηση έγκρισης 120 ημερών για περιορισμένη και ελεγχόμενη χρήση στην καλλιέργεια του ακτινιδίου. Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, αρ. πρωτ. 9442/276074, 20 Δεκεμβρίου 2022. Πηγή για την κατ' εξαίρεση άδεια του άρθρου 53 και για τον κατάλογο των Περιφερειακών Ενοτήτων που καλύπτει. Η άδεια επαναχορηγείται κάθε χρόνο με νέα απόφαση.

Φωτογραφίες: αρχείο Παστόπουλος Γεωπονική, Νέος Μυλότοπος Πέλλας, Νοέμβριος 2021.

Αποποίηση ευθύνης Το κείμενο είναι ενημερωτικό και δεν αποτελεί σύσταση εφαρμογής. Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων γίνεται αποκλειστικά βάσει των ισχυουσών εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ και της ετικέτας του σκευάσματος· ειδικά για τη διακοπή ληθάργου, η δραστική ουσία κυαναμίδη δεν είναι εγκεκριμένη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και δεν υπάρχει μόνιμη έγκριση στην Ελλάδα· η διάθεση γίνεται με κατ' εξαίρεση άδεια 120 ημερών που εκδίδεται κάθε χρόνο χωριστά και ισχύει μόνο για το διάστημα, την καλλιέργεια και τις Περιφερειακές Ενότητες που ορίζει η απόφαση εκείνου του έτους, αυτή ελέγχεται πριν από κάθε εφαρμογή. Οι δόσεις λίπανσης που αναφέρονται σε ξένες εργασίες είναι ενδεικτικές των συνθηκών όπου έγιναν και δεν μεταφέρονται αυτούσιες· η τελική δόση καθορίζεται μετά από εδαφολογική και φυλλοδιαγνωστική ανάλυση και επιτόπια εκτίμηση. Σε κάθε διαφυλλικό ψεκασμό υπάρχει κίνδυνος λεκέδων στους καρπούς και εγκαυμάτων στο φύλλωμα: απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό φυτών, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή· ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση. Κάθε επέμβαση γίνεται με ευθύνη του χρήστη, κατόπιν επιτόπιας εκτίμησης από αδειοδοτημένο γεωπόνο. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει ευθύνη για τη χρήση των πληροφοριών.