Ο εχθρός Κόσσος (Cossus cossus)

Προσβολή κορμού οπωροφόρου δένδρου από κόσσο, με στοά και περιττώματα — Εικόνα 1. Προσβολή κορμού από κόσσο. Διακρίνονται η στοά και τα σκουρόχρωμα περιττώματα που εξωθεί η προνύμφη προς τα έξω. Αυτός ο σωρός είναι **ορατός όλο τον χρόνο** και είναι το μόνο σύμπτωμα που δεν μοιάζει με τίποτε άλλο, ό,τι φαίνεται στην κόμη το δίνουν άλλες πέντε αιτίες. Φωτογραφία: Σάββας Παστόπουλος.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Ο κόσσος δεν εμφανίζεται κάθε χρόνο σε κάθε κτήμα. Είναι όμως από τους λίγους εχθρούς που, όταν εμφανιστεί, δεν κοστίζει παραγωγή αλλά ολόκληρα δένδρα. Η προνύμφη τρώει το εσωτερικό του κορμού επί δύο και τρία χρόνια, και το δένδρο σβήνει αργά, με καχεξία, χλώρωση και μικροφυλλία, δηλαδή με την ίδια ακριβώς εικόνα που δίνουν η φυτόφθορα, η αρμιλλάρια και οι τροφοπενίες. Ταυτόχρονα, η δραστική ουσία στην οποία στηριζόταν επί δεκαετίες η αντιμετώπισή του δεν υπάρχει πλέον στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Τι άλλαξε σε αυτή την έκδοση του άρθρου

Το κείμενο ξαναγράφτηκε με βάση την ανασκόπηση των Choochuen και Foit του 2025 για ολόκληρη την οικογένεια Cossidae [1] και τις πρωτογενείς εργασίες στις οποίες παραπέμπει. Διορθώθηκαν ουσιαστικά δύο σημεία:

Η πυκνότητα των παγίδων στη μαζική παγίδευση έχει μετρηθεί, και το νούμερο είναι μικρότερο από όσο νομίζουν οι περισσότεροι [3].
Τα ποσοστά θνησιμότητας με εντομοπαθογόνους νηματώδεις που κυκλοφορούν για τον κόσσο αφορούν στην πραγματικότητα άλλα είδη της ίδιας οικογένειας [1].

3 χρόνιαζει η προνύμφη μέσα στο ξύλο

10 cmτο μήκος της ώριμης προνύμφης

10/haοι παγίδες πάνω από τις οποίες δεν αποδίδει η μαζική παγίδευση

66%το κύριο συστατικό της φερομόνης του θηλυκού

Περιεχόμενα

Γιατί ο κόσσος δεν μοιάζει με κανέναν άλλον εχθρό
Ταυτότητα, όνομα και ξενιστές
Αναγνώριση: τέλειο, προνύμφη, αυγό
Ο κύκλος: χρόνια μέσα στο ξύλο
Πώς εγκαθίσταται, και γιατί πάντα στα ίδια δένδρα
Τα συμπτώματα
Κόσσος ή ζεύζερα;
Τι ακριβώς κάνει η στοά στο δένδρο
Οι φερομονικές παγίδες ως παρακολούθηση
Μαζική παγίδευση, και πόσες παγίδες πραγματικά
Οι νηματώδεις: τι δείχνουν πραγματικά τα δεδομένα
Η χημική αντιμετώπιση μετά τον χλωρπυριφό
Το πρωτόκολλο
Ο κίνδυνος που μεγαλώνει
Πηγές

1. Γιατί ο κόσσος δεν μοιάζει με κανέναν άλλον εχθρό

Οι περισσότεροι εχθροί των οπωροφόρων χτυπούν φύλλα, άνθη ή καρπούς. Η ζημιά είναι ετήσια, ορατή και αναστρέψιμη. Ο κόσσος ανήκει σε άλλη κατηγορία, και τρία χαρακτηριστικά τον κάνουν ξεχωριστή περίπτωση.

Τα τρία που αλλάζουν τα πάντα

Η προνύμφη ζει μέσα στο ξύλο. Στα Cossidae το μεγαλύτερο μέρος του κύκλου περνά στο προνυμφικό στάδιο, μέσα στον κορμό [1]. Κανένα ψεκαστικό υγρό δεν φτάνει εκεί, και αυτό δεν είναι αδυναμία του σκευάσματος αλλά γεωμετρία.
Ο κύκλος διαρκεί χρόνια. Άρα μέσα στο ίδιο δένδρο συνυπάρχουν προνύμφες διαφορετικών γενεών. Δεν υπάρχει στιγμή μέσα στη χρονιά όπου το δένδρο είναι «άδειο».
Η εικόνα στην κόμη είναι ψευδής. Καχεξία, χλώρωση, μικροφυλλία και τελικά ξήρανση, ακριβώς ό,τι δίνουν και η φυτόφθορα, η αρμιλλάρια, τα βακτηριακά έλκη και οι τροφοπενίες.

Η συνέπεια για τη διάγνωση Ένα καχεκτικό δένδρο δεν διαγιγνώσκεται από ψηλά. Ο έλεγχος ξεκινά στη βάση του κορμού και στα πρώτα τριάντα εκατοστά, και είναι δουλειά δέκα δευτερολέπτων. Καμία λίπανση δεν σώζει δένδρο με στοές στον κορμό, και καμία εδαφική επέμβαση για σηψιρριζία δεν έχει νόημα αν το πρόβλημα είναι ξυλοφάγο. Η αντίστροφη διαδρομή αναλύεται στο άρθρο για τη φυτόφθορα και τις σήψεις λαιμού [27].

Πηγές: 1 27

2. Ταυτότητα, όνομα και ξενιστές

Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα λεπιδόπτερα του ελληνικού χώρου, το είδος Cossus cossus (L.), οικογένεια Cossidae. Στα Cossidae το άνοιγμα πτερύγων των τελείων κυμαίνεται από 9 έως 250 mm ανάλογα με το είδος, και τα θηλυκά είναι σημαντικά μεγαλύτερα από τα αρσενικά [1]. Ζημιογόνο στάδιο είναι αποκλειστικά η προνύμφη.

Γιατί λέγεται «goat moth», και γιατί είναι πρακτικά χρήσιμο Η διεθνής κοινή ονομασία είναι goat moth, «πεταλούδα-κατσίκα», και ο λόγος δεν είναι η εμφάνιση: η προνύμφη αναδίδει έντονη, δυσάρεστη οσμή που θυμίζει τράγο [11]. Το προσβεβλημένο ξύλο περιγράφεται επίσης με έντονη οσμή ξιδιού από τη ζύμωση των χυμών στη βάση του κορμού [12].

Στο χωράφι αυτό μετράει: όταν ανοίγεται μια ύποπτη στοά, η οσμή είναι διαγνωστικό στοιχείο που δεν το δίνει κανένας άλλος ξυλοφάγος των οπωροφόρων.

Οι ξενιστές

Ο κατάλογος είναι από τους ευρύτερους που υπάρχουν σε εχθρό δενδρωδών. Στην ανασκόπηση των Cossidae ο κόσσος καταγράφεται σε είκοσι έξι γένη ξενιστών, ανάμεσά τους Malus, Pyrus, Prunus, Cerasus, Armeniaca, Juglans regia, Olea europaea, Castanea sativa, Diospyros, Cydonia, Morus, Vitis vinifera, καθώς και Populus, Salix, Quercus, Ulmus, Fraxinus και Tilia [1]. Η εξάπλωση καλύπτει Ευρώπη, Βόρεια Αφρική, Δυτική και Κεντρική Ασία, Ρωσία, Μογγολία και Κίνα.

Τι σημαίνει στην πράξη το ευρύ φάσμα ξενιστών Επειδή ο κόσσος προσβάλλει και δασικά και καλλωπιστικά είδη, πλάτανο, ιτιά, λεύκα, δρυ, ο πληθυσμός συντηρείται έξω από το κτήμα: σε παρόχθια δένδρα, σε αυλές, σε δενδροστοιχίες. Ένα καθαρό κτήμα δεν σημαίνει καθαρή περιοχή. Αυτό εξηγεί και γιατί οι προσβολές εμφανίζονται τόσο συχνά σε περιμετρικές σειρές.

Πού είναι πραγματικά εχθρός, και πού όχι Γίνονται καταστροφικά όταν βρεθούν σε μονοκαλλιέργεια, όπου ο ξενιστής είναι ομοιογενής και συνεχής και οι φυσικοί εχθροί λιγότεροι [1] [26]., παρότι τα περισσότερα είδη είναι πολυφάγα. Γίνονται καταστροφικά όταν βρεθούν σε μονοκαλλιέργεια, όπου ο ξενιστής είναι ομοιογενής και συνεχής και οι φυσικοί εχθροί λιγότεροι [1]. Στην παλαιαρκτική ζώνη, ο κόσσος και η ζεύζερα είναι τα δύο ευρέως εξαπλωμένα και σοβαρά είδη σε οπωρώνες, αμπέλια και δενδροστοιχίες.

Η γειτονιά μας Δεν πρόκειται για πρόβλημα μακρινών χωρών. Η ζεύζερα έχει καταγραφεί ως σημαντικός εχθρός στη Βουλγαρία [21], και ο κόσσος ως εχθρός οπωρώνων στην Τουρκία [22]. Και τα δύο είδη μοιράζονται με την Ελλάδα το ίδιο ποικιλιακό υλικό, τα ίδια υποκείμενα και τις ίδιες πρακτικές κλαδέματος.

Πηγές: 1 11 12 21 22

3. Αναγνώριση: τέλειο, προνύμφη, αυγό

Το τέλειο

Χρώμα γκριζωπό, με τα πρόσθια πτερύγια να φέρουν δαντελωτές σκούρες γραμμώσεις και τρίχωμα.
Άνοιγμα πτερύγων περίπου 9,5 cm, από τα βαρύτερα λεπιδόπτερα της Ευρώπης [11].
Τα θηλυκά είναι μεγαλύτερα από τα αρσενικά και φέρουν μακρύ ωοθέτη.
Στην ανάπαυση τα πτερύγια τοποθετούνται σε δικλινή θέση, σαν στέγη.

Η καμουφλάζ είναι το σημείο. Το χρώμα μοιάζει τόσο με τον φλοιό ώστε το τέλειο σε ανάπαυση μοιάζει με κομμάτι κλαδιού. Πρακτικά δεν εντοπίζεται στο χωράφι, εντοπίζεται μόνο στην παγίδα.

Η προνύμφη

Κόκκινη στη ραχιαία πλευρά, ελαφρώς κίτρινη στην κοιλιακή, με μαύρο κεφάλι.
Φτάνει έως 10 cm, από τις μεγαλύτερες προνύμφες που εμφανίζονται σε οπωρώνα [11] [12].
Στα Cossidae τα προνυμφικά στάδια είναι 5 έως 8, ανάλογα με το είδος [1].
Στο ίδιο δένδρο συνυπάρχουν προνύμφες διαφορετικών ηλικιών και μεγεθών.

Προνύμφες κόσσου διαφορετικών μεγεθών, με κόκκινη ράχη και μαύρο κεφάλι — Εικόνα 2. Προνύμφες κόσσου από προσβεβλημένο δένδρο. Διακρίνονται το **κόκκινο χρώμα της ραχιαίας πλευράς**, το **μαύρο κεφάλι** και, το σημαντικότερο, το ότι στο ίδιο δένδρο συνυπήρχαν **προνύμφες διαφορετικών ηλικιών**. Αυτή η εικόνα είναι ο λόγος που μία επέμβαση δεν τελειώνει ποτέ το πρόβλημα. Φωτογραφία: Σάββας Παστόπουλος.

Η προνύμφη δαγκώνει Δεν είναι υπερβολή. Η προνύμφη είναι πολύ δραστήρια όταν ενοχληθεί και με τις ισχυρές γνάθους της προκαλεί επίπονο δάγκωμα. Ο καθαρισμός στοών και η αφαίρεση προνυμφών γίνονται με γάντια.

Το αυγό

Μικρό, καστανού χρώματος με μαύρες γραμμώσεις. Στα Cossidae τα αυγά εναποτίθενται μεμονωμένα ή σε μικρές συστάδες, μέσα σε πληγές, ρωγμές και σχισμές του φλοιού στον κορμό και στους βραχίονες. Ο τραχύς φλοιός προτιμάται, γιατί δίνει καλύτερο κράτημα στο θηλυκό και καλύτερη πρόσφυση στο αυγό [1].

Πηγές: 1 11 12

4. Ο κύκλος: χρόνια μέσα στο ξύλο

Ο κύκλος δεν είναι ετήσιος, και αυτό καθορίζει όλη την αντιμετώπιση

Στα Cossidae ο βιολογικός κύκλος διαρκεί από ένα έως τρία χρόνια, και το μεγαλύτερο μέρος του περνά στο προνυμφικό στάδιο [1]. Στον κόσσο, σε ψυχρότερα κλίματα, η προνύμφη μπορεί να διαχειμάσει τρεις ή τέσσερις φορές πριν νυμφωθεί [11].

Τι σημαίνει στο χωράφι: μέσα σε ένα προσβεβλημένο δένδρο υπάρχουν ταυτόχρονα προνύμφες περισσότερων της μιας γενεών. Δεν υπάρχει «καθαρή» στιγμή. Δεν υπάρχει μία επέμβαση που να τελειώνει το πρόβλημα. Η αντιμετώπιση είναι υπόθεση ετών, όχι εποχής, και κάθε αξιολόγηση αποτελέσματος πριν από την τρίτη ή τέταρτη χρονιά είναι πρόωρη.

Το ημερολόγιο στην Ελλάδα

Διαχείμαση: ως προνύμφη μέσα στο ξύλο. Τον τελευταίο χειμώνα ως πλήρως ανεπτυγμένη προνύμφη.
Άνοιξη: νύμφωση.
Τέλη Μαΐου: εμφάνιση των πρώτων τελείων στις πεδινές περιοχές.
Έως τέλη Αυγούστου: διάρκεια των πτήσεων.

Το ημερολόγιο αντιστοιχεί στις πεδινές περιοχές της Μακεδονίας. Η κλασική περιγραφή της βιονομίας του είδους ανάγεται στη δεκαετία του 1960 [25] και οι τοπικές αποκλίσεις είναι κανόνας, όχι εξαίρεση, γι' αυτό και το ημερολόγιο δεν αντικαθιστά την παγίδα.

Η περίοδος πτήσης είναι δηλαδή περίπου τρεις μήνες. Είναι άλλο ένα στοιχείο που καθιστά αδύνατη την αντιμετώπιση με έναν ή δύο ψεκασμούς: δεν υπάρχει ένα στενό παράθυρο ωοτοκίας, υπάρχει ένα καλοκαίρι.

Η νύμφωση δεν γίνεται πάντα μέσα στο δένδρο Στον κόσσο η νύμφωση καταγράφεται και μέσα στον κορμό και μέσα σε χαλαρό έδαφος στη βάση του δένδρου [1]. Είναι λεπτομέρεια με συνέπειες: η κατάσταση του εδάφους ακριβώς γύρω από τον κορμό, χαλαρό, σκεπασμένο με υπολείμματα, ανενόχλητο, αποτελεί μέρος του ενδιαιτήματος του εντόμου, όχι ουδέτερο χώρο.

Πριν από τη νύμφωση, η προνύμφη σκάβει θάλαμο στον φλοιό και στο εξωτερικό σομφό ξύλο, ανοίγει μικρές οπές για την εξώθηση των περιττωμάτων και μία μεγάλη οπή εξόδου για το τέλειο. Ακριβώς τότε η προσβολή είναι πιο εύκολα ορατή, γιατί η ποσότητα των περιττωμάτων και των ροκανιδιών που βγαίνουν κορυφώνεται [1].

Πηγές: 1 11 25

5. Πώς εγκαθίσταται, και γιατί πάντα στα ίδια δένδρα

Το θηλυκό διαλέγει πληγωμένα δένδρα. Αυτό είναι το πιο πρακτικό στοιχείο ολόκληρης της βιολογίας του.

Τα τραυματισμένα δένδρα προτιμώνται, γιατί η πληγή προσφέρει σημείο διείσδυσης και ευνοϊκές συνθήκες ανάπτυξης για την προνύμφη [1]. Το τέλειο δεν τρέφεται καθόλου, τα στοματικά του μόρια είναι υποτυπώδη, αλλά το θηλυκό κατευθύνεται στην οσμή του χυμού, που είναι ακριβώς η ένδειξη ότι το δένδρο είναι πληγωμένο ή καταπονημένο.

Το συμπέρασμα για το κτήμα: κάθε πληγή στη βάση του κορμού είναι ενεργή πρόσκληση. Χτυπήματα από χορτοκοπτικό και θαμνοκοπτικό, ζημιά από τρακτέρ, τραυματισμοί από τρωκτικά, ηλιακά εγκαύματα, ρωγμές από παγετό, έλκη από ασθένειες, όλα λειτουργούν ως σήμα. Η προστασία του κορμού είναι μέτρο φυτοπροστασίας, όχι τάξη.

Γιατί η προσβολή συγκεντρώνεται και δεν απλώνεται

Τα θηλυκά των Cossidae είναι αδύναμοι πέτες με χαμηλή ικανότητα διασποράς, επειδή το σώμα τους είναι βαρύ και γεμάτο αυγά. Το αποτέλεσμα είναι ότι τα αυγά εναποτίθενται κοντά στο σημείο εξόδου του ίδιου του θηλυκού [1] [26].

Γι' αυτό η προσβολή εμφανίζεται σε συγκεντρώσεις: λίγα δένδρα βαριά προσβεβλημένα, δίπλα-δίπλα, και το υπόλοιπο κτήμα καθαρό. Η χαμηλή διασπορά είναι ταυτόχρονα και η καλή είδηση, είναι ο λόγος που η μαζική παγίδευση έχει νόημα σε έναν κόσσο ενώ δεν θα είχε σε έντομο που ταξιδεύει.

Οι νεαρές προνύμφες λειτουργούν ομαδικά: ανοίγουν από κοινού στοά εισόδου και αρχίζουν αμέσως να τρέφονται. Οι στοές ξεκινούν από το επίπεδο του εδάφους ή και λίγο χαμηλότερα και ανέρχονται συνήθως μέχρι τα 20 με 30 εκατοστά.

Το δένδρο αμύνεται, και συχνά κερδίζει Η τροφική δραστηριότητα προκαλεί εκροή ζελατινωδών υγρών, που πνίγει αρκετές από τις νεαρές προνύμφες, ενώ μέσα στη στοά είναι συχνός ο κανιβαλισμός. Από τα εκατοντάδες αυγά που εναποτίθενται σε ένα δένδρο, ελάχιστες προνύμφες επιβιώνουν.

Ένα ζωηρό δένδρο, που αντιδρά με άφθονη εκροή, αμύνεται μόνο του. Ένα καταπονημένο δεν το κάνει. Η άρδευση και η θρέψη δεν είναι «γενικά μέτρα» αλλά η πρώτη γραμμή άμυνας απέναντι σε αυτόν τον συγκεκριμένο εχθρό.

Η λεπτομέρεια που κλείνει τον κύκλο Η προνύμφη δεν τρέφεται μόνο με το ξύλο: τρέφεται και με τον επουλωτικό ιστό που αναπτύσσεται γύρω από το στόμιο της στοάς [1]. Δηλαδή η ίδια η προσπάθεια του δένδρου να κλείσει την πληγή γίνεται τροφή. Και επειδή τα θηλυκά προτιμούν ήδη τραυματισμένες περιοχές, τα ίδια σημεία ξαναπροσβάλλονται, δίνοντας τη χαρακτηριστική εικόνα κηρήθρας στον κορμό [1].

Πηγές: 1 26

6. Τα συμπτώματα

Στον κορμό, το σίγουρο σημάδι

Η προνύμφη εξωθεί έξω από τη στοά τα σκουρόχρωμα περιττώματά της, ανακατεμένα με ροκανίδια ξύλου. Ο σωρός αυτός στη βάση του κορμού, μαζί με την εκροή υγρών και την οσμή ζύμωσης, είναι το πιο αξιόπιστο διαγνωστικό γνώρισμα και είναι ορατός όλο τον χρόνο.

Στην κόμη, τα σημάδια που παραπλανούν

Η προσβολή διακόπτει τη ροή χυμών και εκδηλώνεται με καχεξία, χλώρωση, μικροφυλλία και τελικά ξήρανση. Είναι ακριβώς η ίδια εικόνα με τη φυτόφθορα, την αρμιλλάρια, τα βακτηριακά έλκη και τις τροφοπενίες. Από την κόμη δεν βγαίνει διάγνωση.

Βάση κορμού ανοιγμένη, με εκτεταμένη καταστροφή του ξύλου και προνύμφες κόσσου — Εικόνα 3. Η ίδια προσβολή αποκαλυμμένη. Το ξύλο στη βάση του κορμού έχει **κυριολεκτικά καταστραφεί** και οι προνύμφες βρίσκονται σε όλο το μήκος της περιοχής. Η ζημιά ξεκινά **από το επίπεδο του εδάφους και χαμηλότερα**, γι' αυτό δεν φαίνεται καθόλου από όρθια θέση, και γι' αυτό ένα σκύψιμο αξίζει περισσότερο από μια εδαφολογική ανάλυση. Φωτογραφία: Σάββας Παστόπουλος.

7. Κόσσος ή ζεύζερα;

Στα οπωροφόρα υπάρχουν δύο ξυλοφάγα λεπιδόπτερα της ίδιας οικογένειας και συχνά συγχέονται. Μπορούν μάλιστα να συνυπάρχουν στο ίδιο δένδρο, και οι συλλήψεις τους σε παγίδες έχουν συγκριθεί ταυτόχρονα σε ιταλικούς οπωρώνες [5].

Γνώρισμα	Κόσσος, Cossus cossus	Ζεύζερα, Zeuzera pyrina
Πού χτυπά	Κορμός, από το έδαφος έως περίπου 30 cm. Προτιμά μεγάλους κορμούς ώριμων δένδρων	Κλαδιά, βλαστοί και λεπτοί κορμοί νεαρών δένδρων
Προνύμφη	Κόκκινη στη ράχη, κίτρινη κοιλιακά, μαύρο κεφάλι. Έως 10 cm	Κιτρινωπή με μαύρες κηλίδες κατά σειρές
Τέλειο	Γκριζωπό, με δαντελωτές γραμμώσεις, μοιάζει με φλοιό	Λευκό με μαύρες ή γαλαζωπές κηλίδες, σαν δέρμα λεοπάρδαλης
Οσμή	Έντονη οσμή τράγου από την προνύμφη, οσμή ξιδιού από το ξύλο	Χωρίς χαρακτηριστική οσμή
Φερομόνη	Οξικό (Z)-5-δωδεκενύλιο [2]	Διαφορετικό μείγμα, ταυτοποιημένο ξεχωριστά [6]
Νηματώδεις	Ελάχιστα δημοσιευμένα δεδομένα ειδικά για το είδος	Έως 80% θνησιμότητα με S. carpocapsae μετά από δύο χρόνια [1]

Πού μπαίνουν τα δύο αυτά μέσα στη μεγάλη εικόνα Σε καλλιέργεια όπου τα αίτια ξήρανσης κλάδων και κορμού είναι πολλά, τα ξυλοφάγα είναι μία μόνο από αυτά. Το διαγνωστικό εργαλείο των ασθενειών και εχθρών της καρυδιάς [28] συγκρίνει τον κόσσο και τη ζεύζερα με άλλες δεκαεννιά αιτίες, Botryosphaeria, ξήρανση κλάδων, βακτηριακά έλκη, φυτόφθορα, αρμιλλάρια, και δείχνει ποιο σύμπτωμα μιλάει υπέρ και ποιο εναντίον της καθεμιάς.

Η διάκριση αλλάζει το πού γίνεται ο έλεγχος Πρόβλημα σε κλαδιά και νέους βλαστούς νεαρής φύτευσης οδηγεί πρώτα στη ζεύζερα. Πρόβλημα στη βάση του κορμού ώριμων δένδρων οδηγεί στον κόσσο. Και τα δύο παρακολουθούνται με φερομονικές παγίδες, αλλά με διαφορετική φερομόνη: μια παγίδα κόσσου δεν λέει τίποτα για τη ζεύζερα, και το αντίστροφο.

Πηγές: 1 2 5 6 28

8. Τι ακριβώς κάνει η στοά στο δένδρο

Η στοά δεν είναι απλώς μια τρύπα. Έχει χαρακτηριστικό σχήμα και χαρακτηριστικές συνέπειες, και η κατανόησή τους εξηγεί γιατί τα μικρά δένδρα πεθαίνουν και τα μεγάλα απλώς παρακμάζουν.

Το σχήμα J

Στα Cossidae η στοά ξεκινά οριζόντια και μετά στρίβει προς τα πάνω, δίνοντας σχήμα J. Η επικρατέστερη εξήγηση είναι ότι έτσι αποφεύγεται η πλημμύρα της στοάς [1]. Η στοά διευρύνεται συνεχώς όσο μεγαλώνει η προνύμφη· σε περιγραφές φτάνει τα 15 mm πλάτος και έως 100 cm μήκος, με σκουρόχρωμα τοιχώματα [12].

Γιατί τα μεγάλα δένδρα αντέχουν και τα μικρά όχι

Τα ξυλοφάγα των Cossidae τρέφονται και από το φλοίωμα, δηλαδή την ηθμώδη μοίρα, και από το ξύλωμα, με αποτέλεσμα η ζημιά να είναι τοπική και διάσπαρτη αντί για ζωνώδης. Γι' αυτό ένα προσβεβλημένο δένδρο παρακμάζει πιο αργά από ό,τι αν το χτυπούσε ένα φλοιοφάγο έντομο, και συχνά ανέχεται την προσβολή για χρόνια [1].

Η άλλη όψη: οι στοές κάνουν μεγάλους βραχίονες και κορμούς μικρών δένδρων επιρρεπείς στο σπάσιμο από τον άνεμο. Ο κίνδυνος θανάτου είναι επομένως μεγαλύτερος στα νεαρά και μικρά δένδρα και μικρότερος στα μεγάλα και ώριμα [1], ακριβώς το αντίθετο από αυτό που υποθέτει κανείς βλέποντας μια εκτεταμένη στοά σε γέρικο κορμό.

Δύο ακόμη στοιχεία επιδεινώνουν την εικόνα. Πρώτον, η άμεση ζημιά μεγεθύνεται από τα πουλιά που σκάβουν τον φλοιό αναζητώντας τις προνύμφες. Δεύτερον, οι προνύμφες των Cossidae μετακινούνται μέσα στον ίδιο ξενιστή, και ορισμένα είδη μετακινούνται ακόμη και σε νέο ξενιστή σε προχωρημένα στάδια, όταν το δένδρο δεν επαρκεί πλέον [1].

Πηγές: 1 12

9. Οι φερομονικές παγίδες ως παρακολούθηση

Η παρακολούθηση των πτήσεων με φερομονικές παγίδες, μαζί με τον συστηματικό έλεγχο των κορμών, είναι η σημαντικότερη διαδικασία και το πρώτο πράγμα που μπαίνει σε κτήμα με ιστορικό. Στα Cossidae ο προσανατολισμός πτήσης καθορίζεται από σηματοχημικά, και τα αρσενικά ανταποκρίνονται στη φερομόνη φύλου του θηλυκού [1].

Η φερομόνη του κόσσου, με αριθμούς

Οι Capizzi και συνεργάτες ταυτοποίησαν επτά ενώσεις στο έκκριμα του θηλυκού [2]:

Ένωση	Ποσοστό στο έκκριμα
Οξικό (Z)-5-δωδεκενύλιο	66%, απαραίτητο για την προσέλκυση των αρσενικών
Οξικό (Z)-5-δεκατετρακενύλιο	14%
Οξικό δωδεκύλιο	12%
Οξικό δεκατετρακύλιο	4%
Οξικό δεκύλιο	1,5%
Οξικό δεκαεξύλιο	1,5%
(Z)-5-δωδεκενόλη	1%

Το εύρημα με τη μεγαλύτερη πρακτική αξία δεν είναι κανένα από αυτά. Είναι ότι η προσθήκη οξικού (Z)-3-δεκενυλίου, ένωση που δεν ανιχνεύθηκε καν στο έκκριμα του θηλυκού, αλλά έδωσε απόκριση στο ηλεκτροκεραιογράφημα, βελτιώνει την ελκτικότητα του μείγματος [2].

Πότε και πώς μπαίνουν

Τοποθέτηση περί τα μέσα Μαΐου, λίγο πριν από την αναμενόμενη έξοδο των πρώτων τελείων.
Ξεχωριστή φερομόνη για κάθε είδος. Η φερομόνη της ζεύζερας ταυτοποιήθηκε σε άλλη εργασία και είναι διαφορετική [6].
Το ύψος τοποθέτησης μετράει. Η αποδοτικότητα των φερομονικών παγίδων εξαρτάται από το μείγμα, τον τύπο της παγίδας, το ύψος ανάρτησης και τον αριθμό παγίδων ανά μονάδα επιφάνειας [1].

Τι δίνει η παγίδα: την έναρξη και το μέγιστο της πτήσης στο συγκεκριμένο κτήμα, άρα και το πότε γίνεται η ωοτοκία, που είναι η μόνη στιγμή στην οποία το έντομο βρίσκεται εκτεθειμένο έξω από το ξύλο.

Η μέθοδος δεν είναι καινούργια: η παρακολούθηση του κόσσου με συνθετικούς ελκυστικούς σε φυτείες λεύκας δοκιμάστηκε ήδη από τη δεκαετία του 1980 [7], ενώ οι συλλήψεις κόσσου και ζεύζερας σε ταυτόχρονες παγίδες έχουν συγκριθεί συστηματικά [5].

Πηγές: 1 2 5 6 7

10. Μαζική παγίδευση, και πόσες παγίδες πραγματικά

Η μαζική παγίδευση στοχεύει στη σύλληψη τόσων αρσενικών ώστε να μειωθεί η γονιμοποίηση των θηλυκών. Στον κόσσο έχει λογική ακριβώς επειδή το έντομο δεν ταξιδεύει: με χαμηλή ικανότητα διασποράς και αυγά που εναποτίθενται κοντά στο σημείο εξόδου [1], ένας πληθυσμός που μειώνεται τοπικά δεν αναπληρώνεται εύκολα από έξω.

Το νούμερο που σπάνια αναφέρεται: πάνω από 10 παγίδες ανά εκτάριο δεν αποδίδει

Οι Faccioli, Pasqualini και Baronio έκαναν δύο δοκιμές διάρκειας πέντε ετών σε μηλεώνες και αχλαδεώνες της Emilia-Romagna, ακριβώς για να προσδιορίσουν τη βέλτιστη πυκνότητα παγίδων [3]:

Δοκιμή	Πυκνότητες που δοκιμάστηκαν	Τι έδωσε ο διπλασιασμός των παγίδων
Πρώτη	2, 10 και 20 παγίδες ανά εκτάριο	Αύξηση συλλήψεων κατά 50%
Δεύτερη	10, 20 και 40 παγίδες ανά εκτάριο	Αύξηση συλλήψεων μόλις 10 έως 20%

Το συμπέρασμα των ερευνητών: πυκνότητα μεγαλύτερη από 10 παγίδες ανά εκτάριο είναι περιττή, εκτός από βαριά προσβεβλημένους οπωρώνες. Σε ελληνικά μέτρα, μία παγίδα ανά στρέμμα.

Και το δεύτερο εύρημα, που είναι στην πραγματικότητα το σημαντικότερο Ακόμη και στις 10 παγίδες ανά εκτάριο, οι συλλήψεις μειώθηκαν σημαντικά με το πέρασμα των ετών [3]. Αυτό δεν είναι αποτυχία της μεθόδου· είναι η ένδειξη ότι δουλεύει. Ο πληθυσμός συρρικνώνεται. Και δείχνει γιατί κάθε αξιολόγηση μέσα στην πρώτη ή δεύτερη χρονιά είναι άχρηστη: το αποτέλεσμα φαίνεται στην τρίτη και στην τέταρτη, όσο διαρκεί δηλαδή και ένας κύκλος του εντόμου.

Για τη συγγενική ζεύζερα, όπου υπάρχουν περισσότερα δημοσιευμένα δεδομένα πεδίου, οι φερομονικές παγίδες μείωσαν την προσβολή σε ελαιώνα της Αιγύπτου κατά 58,8% μετά τον πρώτο χρόνο και 87,5% μετά τον δεύτερο [1] [8]. Είναι το μέγεθος αποτελέσματος που μπορεί ρεαλιστικά να περιμένει κανείς από τη μέθοδο σε ξυλοφάγο Cossidae, όχι εξάλειψη, αλλά σοβαρή συρρίκνωση σε βάθος ετών.

Πηγές: 1 3 4 8

11. Οι νηματώδεις: τι δείχνουν πραγματικά τα δεδομένα

Ο παρακάτω πίνακας δείχνει σε ποιο είδος αντιστοιχεί πραγματικά κάθε νούμερο, όπως τα συγκεντρώνει η ανασκόπηση του 2025 [1].

Είδος-στόχος	Οργανισμός	Αποτέλεσμα	Διάρκεια
Zeuzera pyrina ζεύζερα	Steinernema carpocapsae	Έως 80% θνησιμότητα προνυμφών [9]	2 χρόνια
Prionoxystus robiniae	S. feltiae και S. bibionis	70 έως 100% θνησιμότητα [10]	2 χρόνια
Zeuzera multistrigata	S. carpocapsae	Έως 93% θνησιμότητα [13]	3 χρόνια
Streltzoviella insularis	Heterorhabditis bacteriophora	Έως 90% θνησιμότητα [14]	3 χρόνια
*Cossus cossus* κόσσος	Neoaplectana carpocapsae	Παλαιά δοκιμή, χωρίς σύγχρονο ποσοτικό δεδομένο πεδίου [1]	δεν αναφέρεται

Όλες οι τιμές του πίνακα αναφέρονται στην ανασκόπηση του 2025 [1]· τα πρωτότυπα των παραπομπών [9], [10], [13] και [14] δεν αναγνώστηκαν και παρατίθενται όπως τα συγκεντρώνει η ανασκόπηση.

Γιατί παρ' όλα αυτά ο νηματώδης παραμένει το σωστό εργαλείο Το πρόβλημα με τον κόσσο είναι γεωμετρικό: η προνύμφη ζει μέσα στο ξύλο. Ο νηματώδης είναι ζωντανός οργανισμός που αναζητά ενεργά τον ξενιστή του και μπορεί να μπει στη στοά. Δεν υπάρχει χημικό που να κάνει το ίδιο. Η έλλειψη δεδομένων ειδικά για τον κόσσο δεν σημαίνει αποτυχία· σημαίνει ότι δεν έχει μετρηθεί. Τα αποτελέσματα σε τέσσερα συγγενικά είδη είναι ενθαρρυντικά και δικαιολογούν τη χρήση, με ρεαλιστικές προσδοκίες.

Πρακτικοί όροι για να αποδώσουν οι νηματώδεις Είναι ζωντανοί οργανισμοί και δεν συμπεριφέρονται σαν χημικό. Η ικανότητά τους να κινηθούν και να μολύνουν τις προνύμφες μέσα στις στοές επηρεάζεται από το βάθος, τη δομή, τη θερμοκρασία και την υγρασία μέσα στη στοά [1].

Υγρασία. Χωρίς αυτήν πεθαίνουν. Η εφαρμογή συνοδεύεται από επαρκές νερό.
Θερμοκρασία. Ήπιες τιμές· ο καύσωνας τους σκοτώνει.
Χωρίς ηλιακή ακτινοβολία. Εφαρμογή απόγευμα ή βράδυ.
Δεν αποθηκεύονται. Χρησιμοποιούνται φρέσκοι, μέσα στα όρια του παρασκευαστή.
Στοχευμένη έγχυση στη στοά, όχι γενικός ψεκασμός κορμού.

Οι εντομοπαθογόνοι μύκητες, Beauveria bassiana, Metarhizium, έχουν δοκιμαστεί στα ίδια είδη και αναφέρονται συστηματικά ως λιγότερο αποτελεσματικοί από τους νηματώδεις [1].

Πηγές: 1 9 10 13 14

12. Η χημική αντιμετώπιση μετά τον χλωρπυριφό

Ο χλωρπυριφός δεν υπάρχει πλέον στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Επί δεκαετίες η χημική αντιμετώπιση του κόσσου στηριζόταν στον χλωρπυριφό. Με τους Εκτελεστικούς Κανονισμούς (ΕΕ) 2020/18 και 2020/17 της 10ης Ιανουαρίου 2020 δεν ανανεώθηκε η έγκριση του χλωρπυριφού και του χλωρπυριφός-μεθύλ αντίστοιχα [15] [16].

Η απόφαση στηρίχθηκε στην αξιολόγηση της EFSA του Αυγούστου 2019, η οποία εντόπισε ανησυχίες για γονιδιοτοξικό δυναμικό και για νευροτοξικότητα κατά την ανάπτυξη, με επιδημιολογικά δεδομένα που υποστήριζαν επιδράσεις στα παιδιά, και κατέληξε ότι δεν μπορούσε να οριστεί ασφαλές επίπεδο έκθεσης ούτε τοξικολογική τιμή αναφοράς [17].

Στο χωράφι, κάθε παλαιότερο πρόγραμμα αντιμετώπισης κόσσου που αναφέρει χλωρπυριφό είναι ξεπερασμένο. Ό,τι εφαρμόζεται σήμερα πρέπει να είναι εγκεκριμένο στη βάση του ΥΠΑΑΤ για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια και χρήση [18].

Γιατί ο ψεκασμός αποτυγχάνει, και τι τον αντικαθιστά

Ο ψεκασμός είναι συχνά αναποτελεσματικός στα ξυλοφάγα Cossidae, ιδίως σε μεγάλα ή ηλικιωμένα δένδρα, ακριβώς επειδή οι προνύμφες περνούν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους μέσα στον κορμό και στους βραχίονες [1]. Το ψεκαστικό υγρό έχει νόημα μόνο στη στιγμή της ωοτοκίας και των νεοεκκολαπτόμενων, πριν μπουν στο ξύλο, και αυτή η στιγμή προσδιορίζεται από τις παγίδες, όχι από το ημερολόγιο.

Η έγχυση αντί του ψεκασμού

Η έγχυση στον κορμό ή απευθείας στη στοά αναφέρεται ότι μειώνει τη ζημιά πιο αποτελεσματικά και πιο ασφαλώς από τον ψεκασμό. Στη ζεύζερα, η έγχυση κορμού μείωσε τη ζημιά κατά 40 έως 85% μετά από δύο χρόνια, ανάλογα με το σκεύασμα και τη συγκέντρωση [19]. Η έγχυση απευθείας στη στοά έδωσε σε άλλο είδος έως και 100% θνησιμότητα προνυμφών μετά από τρία χρόνια [13].

Ο περιορισμός είναι οικονομικός, όχι τεχνικός: η μέθοδος εφαρμόζεται δένδρο προς δένδρο. Σε εκτάσεις χιλιάδων εκταρίων δεν είναι βιώσιμη [1]. Σε έναν ελληνικό οπωρώνα με δεκάδες σημειωμένα δένδρα, όμως, είναι ακριβώς η κλίμακα στην οποία δουλεύει.

Το όριο της έγχυσης Η αποτελεσματικότητά της πέφτει όταν οι προνύμφες έχουν προχωρήσει βαθιά στο εγκάρδιο ξύλο, που αποτελείται από νεκρούς ιστούς [1]. Σε αυτές τις περιπτώσεις η έγχυση πρέπει να γίνει μέσα στην ίδια τη στοά, και σε βαριά προσβεβλημένα δένδρα η υγειονομική κοπή είναι συχνά ο μόνος τρόπος να σταματήσει η επέκταση.

Η μηχανική επέμβαση παραμένει χρήσιμη στη μικρή κλίμακα: η εισαγωγή σύρματος μέσα στη στοά για τη θανάτωση της προνύμφης είναι εφικτή σε μεμονωμένα δένδρα, και η διατήρηση της ζωηρότητας του δένδρου περιγράφεται ως η καλύτερη διαθέσιμη στρατηγική [20].

Προσοχή στον μηχανικό καθαρισμό Εκτεταμένη φθορά στον φλοιό μπορεί να φέρει αντίθετα αποτελέσματα: δημιουργεί νέες πληγές, δηλαδή νέα σήματα προσέλκυσης για τα θηλυκά της επόμενης πτήσης. Ο καθαρισμός γίνεται στοχευμένα, όχι με τη λογική «όσο περισσότερο τόσο καλύτερα».

Πηγές: 1 13 15 16 17 18 19 20

13. Το πρωτόκολλο

Κανένα μέτρο δεν αρκεί μόνο του. Επειδή το μεγαλύτερο μέρος του κύκλου περνά στο προνυμφικό στάδιο μέσα στο δένδρο, η στήριξη σε μία μόνο μέθοδο, ακόμη και στη φερομονική παγίδευση, δεν αρκεί για να περιοριστεί η ζημιά [1]. Τα βήματα λειτουργούν συνδυαστικά και σε βάθος ετών.

Βήμα 0, Να μην υπάρχουν πληγές

Επειδή τα θηλυκά προτιμούν αδύναμα ή τραυματισμένα δένδρα, η αποφυγή μηχανικού τραυματισμού είναι το πρώτο αναγκαίο βήμα [1]. Είναι και το φθηνότερο ολόκληρου του προγράμματος: καθαρή ζώνη γύρω από τον κορμό ώστε να μην πλησιάζει το χορτοκοπτικό, προσοχή στα περάσματα του τρακτέρ, ασβέστωμα κορμού κατά του ηλιακού εγκαύματος, προστασία από τρωκτικά.

Βήμα 1, Παρακολούθηση και επισήμανση

Φερομονικές παγίδες από τα μέσα Μαΐου, για να οριστεί η έναρξη και το μέγιστο της πτήσης στο συγκεκριμένο κτήμα. Παράλληλα, έλεγχος της βάσης κάθε κορμού και σήμανση των προσβεβλημένων δένδρων. Χωρίς χάρτη προσβολής δεν υπάρχει πρόγραμμα, υπάρχει μόνο αντίδραση.

Βήμα 2, Στοχευμένη επέμβαση στην ωοτοκία

Εφαρμογή στους κορμούς μόνο με ό,τι είναι εγκεκριμένο για την καλλιέργεια [18], χρονισμένη στην περίοδο της ωοτοκίας, ώστε να πληγούν τα αυγά και τα νεοεκκολαπτόμενα πριν μπουν στο ξύλο. Η στιγμή αυτή προσδιορίζεται από τις παγίδες, είναι ο μόνος λόγος που μπήκαν.

Βήμα 3, Έγχυση στις στοές

Είναι το μόνο μέτρο που στοχεύει τις προνύμφες που βρίσκονται ήδη μέσα στο ξύλο: εντομοπαθογόνοι νηματώδεις με απευθείας έγχυση στις οπές, απόγευμα ή βράδυ, με επαρκή υγρασία. Σε μεμονωμένα δένδρα, μηχανική θανάτωση με σύρμα [20], προσεκτικά και χωρίς εκτεταμένη φθορά του φλοιού.

Βήμα 4, Μαζική παγίδευση

Δέκα παγίδες ανά εκτάριο, μία ανά στρέμμα, και όχι περισσότερες, εκτός από βαριά προσβεβλημένα τμήματα [3]. Η πυκνότητα αυτή μετρήθηκε σε μηλεώνες και αχλαδεώνες της Emilia-Romagna και αποτελεί αφετηρία, όχι κανόνα για κάθε καλλιέργεια: σε διαφορετικό σχήμα και πυκνότητα φύτευσης ελέγχεται με τις ίδιες τις συλλήψεις. Η μέτρηση των συλλήψεων συνεχίζεται κάθε χρονιά: η πτώση τους με τα χρόνια είναι το αποτέλεσμα.

Βήμα 5, Υγειονομική κοπή όπου δεν σώζεται

Σε βαριά προσβεβλημένα δένδρα, η κοπή είναι συχνά αναγκαία για να μην επεκταθεί η προσβολή [1]. Το κομμένο ξύλο απομακρύνεται και καταστρέφεται· δεν μένει στοιβαγμένο στην άκρη του κτήματος, γιατί εκεί μέσα ο κύκλος συνεχίζεται κανονικά.

Ο ρεαλιστικός ορίζοντας Με τριετή έως τετραετή κύκλο, το πρόγραμμα αξιολογείται στην τρίτη και στην τέταρτη χρονιά, όχι στην πρώτη. Το κριτήριο δεν είναι «σταμάτησαν τα περιττώματα» αλλά πόσα νέα δένδρα μπήκαν στον χάρτη φέτος σε σχέση με πέρυσι, και πόσες συλλήψεις έδωσαν οι ίδιες παγίδες στις ίδιες θέσεις.

Πηγές: 1 3 18 20

14. Ο κίνδυνος που μεγαλώνει

Υπάρχει λόγος να θεωρείται ότι το πρόβλημα δεν θα μείνει σταθερό. Οι υψηλότερες θερινές θερμοκρασίες και οι συντομότεροι χειμώνες επιταχύνουν την αναπαραγωγή και την ανάπτυξη των εντόμων, ενώ ταυτόχρονα η υδατική καταπόνηση αυξάνει την ευαισθησία των ξενιστών [24].

Ο συνδυασμός που αφορά ειδικά τα ξυλοφάγα Στα Cossidae η αλληλεπίδραση ανάμεσα σε ξενιστές καταπονημένους από ξηρασία και σε έντομα που τα ίδια ανέχονται την ξηρασία έχει ήδη παρατηρηθεί, και συνδέεται με υψηλότερες θερμοκρασίες και χαμηλότερη υγρασία [1]. Μοντέλα κατανομής με μελλοντικά κλιματικά σενάρια δείχνουν μετατόπιση προς τον βορρά για τη ζεύζερα [23].

Για ελληνικό κτήμα αυτό σημαίνει ένα πράγμα: η άρδευση παύει να είναι μόνο θέμα παραγωγής. Ένα δένδρο που περνά κάθε καλοκαίρι σε υδατική καταπόνηση δίνει ακριβώς το σήμα που ψάχνει το θηλυκό, και ταυτόχρονα χάνει την ικανότητα να αμυνθεί με εκροή χυμού.

Και μια υπενθύμιση κλίμακας Στη σχετική βιβλιογραφία καταγράφονται 26 είδη Cossidae ως εχθροί εμπορικών ξυλωδών φυτών παγκοσμίως [1], και ο κατάλογος χαρακτηρίζεται ρητά ως πιθανώς ελλιπής. Στην παλαιαρκτική ζώνη τα δύο που μετρούν για εμάς είναι ο κόσσος και η ζεύζερα, αλλά το γενικό συμπέρασμα ισχύει και για τα δύο: τα ξυλοφάγα γίνονται πρόβλημα στη μονοκαλλιέργεια, όχι στη φύση.

Πηγές: 1 23 24

15. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο. Σε κάθε πηγή δηλώνεται ρητά αν χρησιμοποιήθηκε το πλήρες κείμενο, μόνο η περίληψη, ή αν παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Οι εργασίες που παρατίθενται μέσω της ανασκόπησης δεν αναγνώστηκαν στο πρωτότυπο.

[1] Choochuen T. και Foit J. (2025). Cossid moths (Lepidoptera: Cossidae) as pests of woody plants, A review. Agricultural and Forest Entomology. doi:10.1111/afe.12689. Πλήρες κείμενο. Η κύρια πηγή του άρθρου: διάρκεια κύκλου ένα έως τρία έτη, 5 έως 8 προνυμφικά στάδια, κατάλογος ξενιστών και εξάπλωση του κόσσου, προτίμηση τραυματισμένων δένδρων και τραχέος φλοιού, χαμηλή ικανότητα διασποράς των θηλυκών, τροφή από τον επουλωτικό ιστό, εικόνα κηρήθρας, σχήμα J της στοάς, νύμφωση και μέσα στο έδαφος, ενδο- και δια-ξενιστική μετακίνηση προνυμφών, μεγαλύτερος κίνδυνος θανάτου στα μικρά δένδρα, αναποτελεσματικότητα του ψεκασμού, συγκεντρωτικά αποτελέσματα εντομοπαθογόνων νηματωδών και μυκήτων, εξάρτηση της παγίδευσης από τύπο, ύψος και πυκνότητα παγίδων, ανάγκη ολοκληρωμένης αντιμετώπισης, 26 είδη Cossidae ως εχθροί, και η κλιματική διάσταση.
[2] Capizzi A., Tonini C., Arsura E., Guglielmetti G., Massardo P. και Piccardi P. (1983). Sex pheromone components of the European goat moth, Cossus cossus. Journal of Chemical Ecology 9(2):191-200. Περίληψη. Πηγή για τα επτά συστατικά του εκκρίματος και τα ποσοστά τους, για το ότι το οξικό (Z)-5-δωδεκενύλιο αποτελεί το 66% και είναι απαραίτητο για την προσέλκυση, και για το ότι το οξικό (Z)-3-δεκενύλιο βελτιώνει την ελκτικότητα χωρίς να ανιχνεύεται στο έκκριμα.
[3] Faccioli G., Pasqualini E. και Baronio P. (1993). Optimal trap density in Cossus cossus (Lepidoptera: Cossidae) mass-trapping. Journal of Economic Entomology 86(3):850-853. Περίληψη. Πηγή για τις δύο πενταετείς δοκιμές σε μηλεώνες και αχλαδεώνες της Emilia-Romagna, για τις πυκνότητες 2, 10, 20 και 40 παγίδων ανά εκτάριο, για το συμπέρασμα ότι πάνω από 10 παγίδες ανά εκτάριο είναι περιττές εκτός βαριά προσβεβλημένων οπωρώνων, για την αύξηση συλλήψεων 50% και 10 έως 20% στον διπλασιασμό, και για τη σημαντική μείωση των συλλήψεων με το πέρασμα των ετών.
[4] Pasqualini E., Gavioli F., Baronio P., Malavolta C., Campadelli G. και Maini S. (1985). Study on the possibility of implementing the mass-trapping method for Cossus cossus L. Bollettino dell'Istituto di Entomologia «Guido Grandi» dell'Università di Bologna 39:187-199. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Η αρχική εργασία σκοπιμότητας της μαζικής παγίδευσης στον κόσσο.
[5] Maini S., Ferrari R., Pozzati M. και Rama F. (2000). Zeuzera pyrina (L.) and Cossus cossus (L.): comparison between sex pheromone traps to simultaneous male catches. Bollettino dell'Istituto di Entomologia «Guido Grandi» dell'Università di Bologna 54:165-173. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για την ταυτόχρονη σύγκριση συλλήψεων κόσσου και ζεύζερας σε φερομονικές παγίδες.
[6] Tonini C., Cassani G., Massardo P., Guglielmetti G. και Castellari P.L. (1986). Study of female sex pheromone of leopard moth, Zeuzera pyrina L.: isolation and identification of three components. Journal of Chemical Ecology 12(6):1545-1558. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για το ότι η φερομόνη της ζεύζερας ταυτοποιήθηκε ξεχωριστά και είναι διαφορετική από του κόσσου.
[7] Lapietra G. και Allegro G. (1986). Monitoring the European goat moth (Cossus cossus L.) in poplar plantations by synthetic sex attractants. Proceedings of the meeting of the working parties entomology and technology of the International Poplar Commission, Casale Monferrato, Ιταλία. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για την πρώιμη χρήση συνθετικών ελκυστικών στην παρακολούθηση του κόσσου σε φυτείες λεύκας.
[8] Hegazi E. και συνεργάτες (2015). Population dynamics and economic losses caused by Zeuzera pyrina, a cryptic wood-borer moth, in an olive orchard in Egypt. Agricultural and Forest Entomology. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για τη μείωση της προσβολής ζεύζερας σε ελαιώνες κατά 58,8% και 87,5% μετά από έναν και δύο χρόνους φερομονικής παγίδευσης.
[9] Salari E. και συνεργάτες (2021). Εργασία για τη χρήση του Steinernema carpocapsae εναντίον προνυμφών Zeuzera pyrina. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για θνησιμότητα έως 80% μετά από δύο χρόνια.
[10] Forschler B.T. και Nordin G.L. (1988). Εργασία για τη χρήση των Steinernema feltiae και Steinernema bibionis εναντίον προνυμφών Prionoxystus robiniae σε δρυ. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για θνησιμότητα 70 έως 100% μετά από δύο χρόνια, και για την εξάρτηση της δράσης των νηματωδών από το βάθος, τη δομή, τη θερμοκρασία και την υγρασία μέσα στη στοά.
[11] Goat Moth Cossus cossus, species factsheet. Butterfly Conservation. Πλήρες κείμενο. Πηγή για ανάπτυξη προνύμφης έως τέσσερα χρόνια με τρεις ή τέσσερις διαχειμάσεις, μήκος προνύμφης έως 10 cm, άνοιγμα πτερύγων περίπου 9,5 cm, νύμφωση σε κουκούλι μετά το άνοιγμα οπής εξόδου, και για την προέλευση της ονομασίας από την οσμή της προνύμφης.
[12] Cossus cossus, Goat moth. Atlas of Forest Pests. Πλήρες κείμενο. Πηγή για την έντονη οσμή ξιδιού του προσβεβλημένου ξύλου και τη ζύμωση των χυμών στη βάση του κορμού, για τις διαστάσεις της στοάς, περίπου 15 mm πλάτος και έως 100 cm μήκος, και για την εξώθηση ροκανιδιών αναμεμειγμένων με περιττώματα από κατώτερο στόμιο.
[13] Chandel και συνεργάτες (2024). Εργασία για την έγχυση στη στοά εναντίον Zeuzera multistrigata. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για έως 100% θνησιμότητα προνυμφών μετά από τρία χρόνια με έγχυση στη στοά, και για 93% θνησιμότητα με S. carpocapsae.
[14] Yang και συνεργάτες (1993). Εργασία για τη χρήση του Heterorhabditis bacteriophora εναντίον Streltzoviella insularis. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για θνησιμότητα έως 90% μετά από τρία χρόνια, το νούμερο που έχει κατά καιρούς αποδοθεί λανθασμένα στον κόσσο.
[15] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2020/18 της Επιτροπής της 10ης Ιανουαρίου 2020 για τη μη ανανέωση της έγκρισης της δραστικής ουσίας chlorpyrifos. Πηγή για τη μη ανανέωση του χλωρπυριφού.
[16] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2020/17 της Επιτροπής της 10ης Ιανουαρίου 2020 για τη μη ανανέωση της έγκρισης της δραστικής ουσίας chlorpyrifos-methyl. Πηγή για τη μη ανανέωση του χλωρπυριφός-μεθύλ.
[17] Chlorpyrifos: assessment identifies human health effects. Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA), 2 Αυγούστου 2019. Πλήρες κείμενο. Πηγή για τις ανησυχίες γονιδιοτοξικού δυναμικού και νευροτοξικότητας κατά την ανάπτυξη, για τα επιδημιολογικά δεδομένα σχετικά με τα παιδιά, και για το ότι δεν κατέστη δυνατός ο ορισμός ασφαλούς επιπέδου έκθεσης ή τοξικολογικής τιμής αναφοράς.
[18] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Βάση εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Η μόνη έγκυρη πηγή για το τι επιτρέπεται στην κάθε καλλιέργεια, σε ποια δόση και με ποιον χρόνο αναμονής.
[19] Mokhtaryan και συνεργάτες (2021). Εργασία για την έγχυση φυτοπροστατευτικών στον κορμό εναντίον Zeuzera pyrina. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για μείωση της ζημιάς κατά 40 έως 85% μετά από δύο χρόνια, ανάλογα με το σκεύασμα και τη συγκέντρωση.
[20] Carpenterworm. WSU Tree Fruit, Washington State University. Πλήρες κείμενο. Αφορά το συγγενικό είδος Prionoxystus robiniae και όχι τον κόσσο. Πηγή για τη μηχανική θανάτωση της προνύμφης με σύρμα μέσα στη στοά, για την έγχυση νηματωδών απευθείας στις στοές, και για το ότι η διατήρηση της ζωηρότητας του δένδρου αποτελεί την καλύτερη διαθέσιμη στρατηγική.
[21] Kutinkova H., Andreev R. και Arnaoudov V. (2006). The leopard moth borer, Zeuzera pyrina L. (Lepidoptera: Cossidae), important pest in Bulgaria. Journal of Plant Protection Research 46(2):111-115. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για τη σημασία της ζεύζερας ως εχθρού στη Βουλγαρία.
[22] Kaplan M. και Turanlı F. (2018). Εργασία για τα ξυλοφάγα Cossidae σε οπωρώνες της Τουρκίας. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για την καταγραφή του κόσσου ως εχθρού οπωρώνων στην Τουρκία και για την αναποτελεσματικότητα του ψεκασμού σε μεγάλα δένδρα.
[23] Fekrat L. και Farashi A. (2022). Εργασία μοντελοποίησης της επίδρασης της κλιματικής αλλαγής στην παγκόσμια δυνητική εξάπλωση της Zeuzera pyrina. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για τη μετατόπιση της κατανομής προς τον βορρά σε μελλοντικά κλιματικά σενάρια.
[24] Ma C.S., Ma G. και Pincebourde S. (2021). Survive a warming climate: insect responses to extreme high temperatures. Annual Review of Entomology 66(1):163-184. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για την επιτάχυνση της αναπαραγωγής και της ανάπτυξης των εντόμων με τις υψηλότερες θερινές θερμοκρασίες και τους συντομότερους χειμώνες.
[25] Nasonova L.I. (1960). The bionomics of Cossus cossus. Trudy Vsesoyuznogo Nauchno-Issledovatel'skogo Instituta Zashchity Rastenii 15:215-224. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Η κλασική περιγραφή της βιονομίας του είδους.
[26] Solomon J.D. (1995). Guide to insect borers of North American broadleaf trees and shrubs. USDA Forest Service, Agriculture Handbook 706. Παρατίθεται μέσω της ανασκόπησης [1]. Πηγή για την εναπόθεση αυγών κοντά στο σημείο εξόδου του θηλυκού λόγω χαμηλής ικανότητας διασποράς, και για την ανεπάρκεια των φυσικών εχθρών σε συνθήκες μονοκαλλιέργειας.
[27] Φυτόφθορα ή σήψεις λαιμού, στα οπωροφόρα, plantprotect.gr. Η διαφορική διάγνωση με το φτυάρι και το μαχαίρι, για τις περιπτώσεις όπου η εικόνα της κόμης δεν οφείλεται σε ξυλοφάγο.
[28] Ασθένειες και εχθροί της καρυδιάς, plantprotect.gr. Διαγνωστικό εργαλείο είκοσι αιτίων, όπου ο κόσσος και η ζεύζερα αντιμετωπίζονται ως μία από αυτές και συγκρίνονται με τα υπόλοιπα αίτια ξήρανσης κλάδων και κορμού.

Αποποίηση ευθύνης

Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων γίνεται αποκλειστικά βάσει των εγκρίσεων του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και των οδηγιών της ετικέτας. Οι δραστικές ουσίες, οι μέθοδοι και τα ποσοστά που αναφέρονται προέρχονται από ξένες δημοσιευμένες εργασίες, σε άλλα είδη και σε άλλες εδαφοκλιματικές συνθήκες, είναι ενδεικτικά και δεν αποτελούν κατάλογο εγκεκριμένων σκευασμάτων για την Ελλάδα ούτε σύσταση εφαρμογής. Οι εντομοπαθογόνοι νηματώδεις και η έγχυση στον κορμό υπόκεινται στο ίδιο καθεστώς εγκρίσεων.

Για κάθε ψεκασμό επάνω σε δένδρα με καρπό: υπάρχει κίνδυνος λεκέδων στους καρπούς και εγκαυμάτων στο φύλλωμα. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δένδρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα, ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση.

Ειδικά για τα ποσοστά θνησιμότητας: όπως αναλύεται στην ενότητα 11, τα δημοσιευμένα νούμερα αφορούν στην πλειονότητά τους άλλα είδη της οικογένειας Cossidae και όχι τον Cossus cossus. Δεν πρέπει να μεταφέρονται αυτούσια ως προσδοκώμενη απόδοση στον κόσσο.

Κάθε επέμβαση γίνεται με ευθύνη του χρήστη και κατόπιν επιτόπιας εκτίμησης από αδειοδοτημένο γεωπόνο. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για ζημιές ή απώλεια παραγωγής από την εφαρμογή των παραπάνω πληροφοριών.