Ο λεοναρδίτης στη γεωργία: ιδιότητες, δόσεις και τι λέει η νομοθεσία

Λεοναρδίτης σε κοκκώδη μορφή — Κοκκοποιημένος λεοναρδίτης. Το υλικό είναι οξειδωμένος λιγνίτης — ορυκτό, όχι κομπόστ — και αυτή η καταγωγή καθορίζει τόσο τα οφέλη όσο και τους περιορισμούς του.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Ο λεοναρδίτης είναι φυσικά οξειδωμένος λιγνίτης, με περιεκτικότητα σε χουμικά οξέα που φτάνει το 85% και με ικανότητα να αυξάνει τη διαθεσιμότητα των θρεπτικών στοιχείων. Δεν είναι όμως ούτε λίπασμα ούτε κομπόστ: το ακατέργαστο υλικό έχει pH κάτω από 3, περιέχει έως 6% θείο και σχεδόν καθόλου φώσφορο. Το κείμενο που ακολουθεί εξηγεί τι δείχνουν οι μετρήσεις και οι μετα-αναλύσεις, πού αποδίδει και πού όχι, τι απαιτεί η ευρωπαϊκή νομοθεσία, και τι από αυτά κυκλοφορεί ήδη εγκεκριμένο στην Ελλάδα.

Δύο αριθμοί που κυκλοφορούν λάθος Πολλοί πίνακες σύστασης αποδίδουν στον λεοναρδίτη 1–3% άζωτο και 0,5–1,5% P₂O₅. Οι αναλύσεις οκτώ κοιτασμάτων έδωσαν άζωτο 0,25–0,60% και ολικό φώσφορο 28,6–211,2 mg/kg, δηλαδή 0,003 έως 0,021% — δύο τάξεις μεγέθους χαμηλότερα [1]. Ο λεοναρδίτης δεν είναι πηγή φωσφόρου και δεν αντικαθιστά φωσφορική λίπανση.

22–85%χουμικά οξέα, ανάλογα με το κοίτασμα

1,84–2,55pH του ακατέργαστου υλικού

+12%απόδοση, μέσος όρος μετα-ανάλυσης

45εγκεκριμένα σκευάσματα στην Ελλάδα

Περιεχόμενα

Τι είναι ο λεοναρδίτης
Η σύσταση, με πραγματικές αναλύσεις
Πώς δρα στο έδαφος και στο φυτό
Τι δείχνουν τα πειράματα
Πού αποδίδει και πού όχι
Μορφές, δόσεις και το κόστος τους
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία
Τι κυκλοφορεί εγκεκριμένο στην Ελλάδα
Πρακτικά συμπεράσματα
Πηγές

1. Τι είναι ο λεοναρδίτης

Ο λεοναρδίτης είναι το προϊόν της φυσικής οξείδωσης του λιγνίτη εκεί όπου το κοίτασμα βρέθηκε κοντά στην επιφάνεια και ήρθε σε επαφή με το οξυγόνο και το νερό. Πρόκειται δηλαδή για ορυκτό υλικό, όχι για οργανικό υπόλειμμα πρόσφατης προέλευσης: η χουμοποίηση που το παρήγαγε μετρά δεκάδες εκατομμύρια χρόνια [1]. Εξορύσσεται σχεδόν πάντα ως παραπροϊόν των λιγνιτωρυχείων και το όνομά του προέρχεται από τον A. G. Leonard, γεωλόγο της Βόρειας Ντακότα.

Η οξείδωση είναι ακριβώς αυτό που το κάνει χρήσιμο. Ενώ ο ανοξείδωτος λιγνίτης είναι αδρανές καύσιμο, η επαφή με το οξυγόνο δημιουργεί καρβοξυλικές, φαινολικές και υδροξυλικές ομάδες πάνω στα μακρομόρια. Αυτές οι ομάδες φέρουν αρνητικό φορτίο και δεσμεύουν κατιόντα, και αυτές είναι που δίνουν στο υλικό την ικανότητα ανταλλαγής κατιόντων και τη δράση χηλικοποίησης [8] [9].

Το κλάσμα που εκχυλίζεται σε αλκαλικό διάλυμα και καθιζάνει σε όξινο pH ονομάζεται χουμικά οξέα. Το κλάσμα που παραμένει διαλυτό και στα δύο ονομάζεται φουλβικά οξέα και έχει μικρότερο μοριακό μέγεθος, άρα μεγαλύτερη κινητικότητα μέσα στους φυτικούς ιστούς [10]. Ο διαχωρισμός είναι λειτουργικός, ορίζεται δηλαδή από τη μέθοδο εκχύλισης και όχι από μια συγκεκριμένη χημική δομή — σημείο που έχει τροφοδοτήσει μακρά επιστημονική διαμάχη για το τι ακριβώς είναι οι χουμικές ουσίες μέσα στο έδαφος [18].

Πηγές: 1 8 9 10 18

2. Η σύσταση, με πραγματικές αναλύσεις

Η μεγάλη παγίδα με τον λεοναρδίτη είναι ότι η σύστασή του διαφέρει δραματικά από κοίτασμα σε κοίτασμα. Η πληρέστερη δημοσιευμένη σειρά αναλύσεων αφορά οκτώ σημεία δειγματοληψίας σε τρία ορυχεία της βόρειας Ταϊλάνδης [1]. Τα αποτελέσματα δείχνουν το εύρος που πρέπει να αναμένεται.

Παράμετρος	Εύρος τιμών	Τι σημαίνει πρακτικά
Χουμικά οξέα	22,7 – 85,1%	Η διαφορά τετραπλασιασμού καθορίζει την αξία του υλικού. Ζητείται πάντα αναλυτικό δελτίο.
Οργανική ουσία	16,3 – 61,0%	Οι χαμηλές τιμές αντιστοιχούν σε δείγματα αναμεμειγμένα με χώμα.
pH	1,84 – 6,20	Τα καθαρά δείγματα ήταν όλα κάτω από 3. Κρίσιμο για την επιλογή εδάφους.
Ολικό θείο	0,40 – 6,36%	Όσο χαμηλότερο το pH, τόσο υψηλότερο το θείο. Οξινίζει περαιτέρω μετά την ενσωμάτωση.
Άζωτο	0,25 – 0,60%	Πολύ χαμηλό και σε δυσδιάλυτη μορφή. Δεν υποκαθιστά αζωτούχο λίπανση.
Ολικός φώσφορος	28,6 – 211,2 mg/kg	Ουσιαστικά μηδενικός. Κάτω από το όριο των οργανικών λιπασμάτων.
Κάλιο	0,84 – 2,24%	Το μόνο μακροστοιχείο σε αξιόλογη ποσότητα.
Σίδηρος	1,62 – 5,33%	Υψηλός. Σε όξινο περιβάλλον μπορεί να γίνει τοξικός.
Πυρίτιο (ως SiO₂)	16,4 – 48,3%	Το επικρατέστερο ορυκτό συστατικό, κυρίως χαλαζίας.

Τιμές από αναλύσεις οκτώ κοιτασμάτων· άλλα κοιτάσματα δίνουν διαφορετικές τιμές. Οι αριθμοί είναι ενδεικτικοί του εύρους και όχι προδιαγραφή προϊόντος.

Δύο συμπεράσματα προκύπτουν αβίαστα. Πρώτον, ο λεοναρδίτης αγοράζεται για τα χουμικά του οξέα και για την οργανική ουσία, όχι για τα θρεπτικά στοιχεία. Δεύτερον, το ακατέργαστο υλικό είναι ισχυρά όξινο και θειούχο, χαρακτηριστικά που περιορίζουν το πού μπορεί να μπει χωρίς προηγούμενη διόρθωση.

Βαρέα μέταλλα Δείγμα λεοναρδίτη που ελέγχθηκε στην ίδια εργασία περιείχε 34,9 mg/kg αρσενικό, 0,83 mg/kg κάδμιο και 22,0 mg/kg μόλυβδο [1]. Το αρσενικό είναι οριακό σε σχέση με το ευρωπαϊκό όριο των 40 mg/kg που αναλύεται στην ενότητα 7. Επειδή η προέλευση καθορίζει το φορτίο, το πιστοποιητικό ανάλυσης βαρέων μετάλλων δεν είναι διαδικαστική λεπτομέρεια αλλά ουσιαστική απαίτηση.

Πηγές: 1 6

3. Πώς δρα στο έδαφος και στο φυτό

Στο έδαφος

Η δράση στο έδαφος είναι η καλύτερα τεκμηριωμένη και οφείλεται κυρίως στο φορτίο των λειτουργικών ομάδων. Οι χουμικές ουσίες αυξάνουν την ικανότητα ανταλλαγής κατιόντων, συγκρατούν αμμώνιο, κάλιο, ασβέστιο και μαγνήσιο έναντι της έκπλυσης, σταθεροποιούν τα συσσωματώματα και βελτιώνουν την υδατοϊκανότητα [8] [17]. Παράλληλα χηλικοποιούν σίδηρο, ψευδάργυρο και μαγγάνιο, κρατώντας τα διαλυτά σε pH όπου διαφορετικά θα καθίζαναν ως οξείδια και υδροξείδια.

Ο μηχανισμός αυτός εξηγεί γιατί το πιο σταθερό εύρημα στα πειράματα δεν είναι η αύξηση της απόδοσης αλλά η αύξηση της συγκέντρωσης των ιχνοστοιχείων στο φύλλο. Ενδεικτικά, χουμικά σιδήρου από λεοναρδίτη σε ασβεστούχο έδαφος αύξησαν τη συσσώρευση σιδήρου στις ρίζες σόγιας και προτάθηκαν ως αντιμετώπιση της σιδηροπενικής χλώρωσης [19].

Στο φυτό

Η δεύτερη ομάδα δράσεων είναι βιοδιεγερτική. Χουμικά και ιδίως φουλβικά κλάσματα χαμηλού μοριακού βάρους επάγουν την H⁺-ATPάση της πλασματικής μεμβράνης, οξινίζουν την αποπλαστική περιοχή και ενισχύουν την πρόσληψη νιτρικών, ενώ ενεργοποιούν ένζυμα του μεταβολισμού του αζώτου [9] [10]. Έχει περιγραφεί επίσης δράση ανάλογη με αυξίνη, που εκδηλώνεται ως πολλαπλασιασμός πλευρικών ριζών.

Η διάκριση έχει πρακτική σημασία. Η εδαφική δράση απαιτεί σημαντικές ποσότητες υλικού και εκδηλώνεται σε βάθος χρόνου. Η βιοδιεγερτική δράση εκδηλώνεται με πολύ μικρές δόσεις εκχυλίσματος, αλλά είναι παροδική και εξαρτάται έντονα από το στάδιο εφαρμογής.

Στη μικροβιακή κοινότητα

Η προσθήκη υλικών λεοναρδίτη μετέβαλε τη δομή του εδαφικού μικροβιώματος και συνοδεύτηκε από αύξηση της παραγωγής πατάτας [12]. Η στρωματοειδής δομή του υλικού, με υψηλή οργανική ουσία, το καθιστά υποψήφιο και ως φορέα βιολιπασμάτων, ρόλο που παραδοσιακά έπαιζε η τύρφη [1].

Πηγές: 1 8 9 10 12 17 19

4. Τι δείχνουν τα πειράματα

Η συνολική εικόνα από τις μετα-αναλύσεις

Οι μεμονωμένες εργασίες σχεδόν πάντα αναφέρουν θετικά αποτελέσματα, γιατί τα αρνητικά δημοσιεύονται σπανιότερα. Οι μετα-αναλύσεις δίνουν πιο νηφάλια εικόνα.

Η μετα-ανάλυση των Rose και συνεργατών εκτίμησε αύξηση του ξηρού βάρους του βλαστού κατά 22 ± 4% και της ρίζας κατά 21 ± 6%. Το σημαντικότερο όμως εύρημά της είναι άλλο: η απόκριση εξαρτήθηκε πρωτίστως από την προέλευση των χουμικών ουσιών, και οι χουμικές ουσίες από κομπόστ υπερτέρησαν σαφώς εκείνων που προέρχονταν από λιγνίτη και τύρφη [4]. Ο λεοναρδίτης ανήκει στη δεύτερη, ασθενέστερη κατηγορία.

Η νεότερη μετα-ανάλυση των αγρονομικών επιδόσεων των χουμικών οξέων έδωσε μέση αύξηση απόδοσης 12%, αποδοτικότητας χρήσης αζώτου 27% και πρόσληψης αζώτου 17%. Τα καλύτερα αποτελέσματα εμφανίστηκαν σε εδάφη με pH μεταξύ 6 και 8, ενώ η δράση εξασθενούσε στα αλκαλικά εδάφη, καθώς και όπου το ολικό άζωτο ήταν υψηλό ή ο οργανικός άνθρακας πολύ χαμηλός. Η βέλτιστη λίπανση αζώτου συνόδευσης ήταν 100–200 kg/ha, δηλαδή 10 έως 20 κιλά αζώτου ανά στρέμμα [5].

Κερασιά: το πληρέστερο δενδροκομικό πείραμα

Σε δεκαετή οπωρώνα κερασιάς Ziraat 900 σε υποκείμενο Gisela 6, στη Σαλιχλί της Μανίσας, εφαρμόστηκαν τέσσερις δόσεις κοκκώδους λεοναρδίτη (0, 2, 4 και 8 kg ανά δέντρο) στη γραμμή της στάγδην άρδευσης, σε βάθος 20 cm, σε δύο ίσες δόσεις τον Δεκέμβριο και τον Φεβρουάριο, μαζί με κανονική λίπανση N-P-K. Το έδαφος ήταν πηλώδες, ελαφρά αλκαλικό (pH 7,3), με οργανική ουσία μόλις 0,9% και πολύ χαμηλό διαθέσιμο φώσφορο και κάλιο [2].

Δόση ανά δέντρο	Άζωτο φύλλου (%)	Σίδηρος φύλλου (ppm)	Διαλυτά στερεά (%)	Φαινολικά (mg/100 g)
Μάρτυρας	2,86	23,1	17,1	80,7
2 kg	3,19	36,1	17,9	86,5
4 kg	3,29	84,5	18,6	89,1
8 kg	3,46	98,2	19,5	91,8

Τιμές από το πείραμα Demirer (2019). Όλες οι διαφορές ήταν στατιστικά σημαντικές σε επίπεδο 1%, με μοναδική εξαίρεση το μαγνήσιο του φύλλου.

Η εντυπωσιακότερη μεταβολή είναι ο σίδηρος: από 23,1 σε 98,2 ppm, δηλαδή από επίπεδο έλλειψης σε επαρκές. Σε ελαφρά αλκαλικό έδαφος αυτό είναι ακριβώς η αναμενόμενη δράση της χηλικοποίησης. Αντίθετα, το μαγνήσιο ήταν το μόνο στοιχείο που δεν απάντησε στατιστικά σημαντικά [2].

Άλλες καλλιέργειες

Καλλιέργεια	Εύρημα
Πατάτα	Μεταβολή του εδαφικού μικροβιώματος και αύξηση παραγωγής [12]
Ζαχαρότευτλο	Διαφυλλική εφαρμογή σκευάσματος λεοναρδίτη στον αγρό· μεταβολή στην έκφραση γονιδίων του ορμονικού μεταβολισμού και στη σύνθεση των ενδοφυτικών βακτηρίων [16]
Αμπέλι	Τριετής δοκιμή σε εμπορικό ασβεστούχο αμπελώνα μεσογειακού κλίματος με 100 κιλά ανά στρέμμα· η οργανική ουσία του εδάφους αυξήθηκε περισσότερο από όσο εξηγεί η μάζα του υλικού [13]
Σόγια	Χουμικά σιδήρου κατά της σιδηροπενικής χλώρωσης σε ασβεστούχο έδαφος [19]
Ρύζι	Μείωση της βιοδιαθεσιμότητας καδμίου και ψευδαργύρου σε μολυσμένο ρυζώνα· η μεγαλύτερη μείωση προήλθε όμως από μείγμα φωσφορικού ασβεστίου με κοπριά και όχι από τον λεοναρδίτη [20]
Ακτινιδιά	Σε ελληνικό διετές πείραμα συγκρίθηκαν τρεις βιοδιεγέρτες· η σαφέστερη βελτίωση των αντιοξειδωτικών χαρακτηριστικών προήλθε από το σκεύασμα γλυκινοβεταΐνης-προλίνης, όχι από το χουμικό-φουλβικό [11]

Και τα αρνητικά αποτελέσματα Η επισκόπηση της βιβλιογραφίας καταγράφει και μη αποκρίσεις. Σε πιπεριά, εφαρμογή 100 κιλών λεοναρδίτη ανά στρέμμα δεν είχε σημαντική επίδραση στην παραγωγή. Σε μαρούλι, εφαρμογή χουμικού οξέος δεν βελτίωσε την απόδοση, παρότι βελτίωσε τη διαθεσιμότητα του φωσφόρου. Σε σιτάρι έχουν αναφερθεί και αύξηση και απουσία επίδρασης, ανάλογα με τη μορφή του υλικού. Σε αμπέλι, ανάλυση φύλλου δεν έδειξε διαφορές στα μακροστοιχεία [3]. Η αναμενόμενη απόκριση είναι μέτρια και όχι εγγυημένη.

Πηγές: 2 3 4 5 11 12 13 16 19 20

5. Πού αποδίδει και πού όχι

Από τα παραπάνω προκύπτει ένα σχετικά καθαρό προφίλ καταλληλότητας, το οποίο δεν συμπίπτει με το «παντού και πάντα» των διαφημιστικών φυλλαδίων.

Πού υπάρχει η μεγαλύτερη πιθανότητα απόκρισης

Εδάφη με χαμηλή οργανική ουσία. Στο πείραμα της κερασιάς η αφετηρία ήταν 0,9%, χαρακτηρισμένη ως ανεπαρκής [2]. Σε έδαφος με 3% οργανική ουσία η προσθήκη έχει πολύ μικρότερο περιθώριο.
Ασβεστούχα εδάφη με χλώρωση σιδήρου. Εκεί η χηλικοποίηση έχει σαφή, μετρήσιμη δράση [2] [19].
Ελαφρά αλκαλικά εδάφη, με pH ως περίπου 8. Πάνω από αυτό η δράση εξασθενεί σύμφωνα με τη μετα-ανάλυση [5].
Ελαφρές συστάσεις με υψηλή έκπλυση, όπου η αύξηση της ικανότητας ανταλλαγής κατιόντων μεταφράζεται άμεσα σε μικρότερες απώλειες.

Πού δεν ενδείκνυται ο ακατέργαστος λεοναρδίτης

Σε όξινα εδάφη. Υλικό με pH κάτω από 3 και θείο 4–6% συνεχίζει να οξινίζει μετά την ενσωμάτωση, μέσω οξείδωσης του θείου. Σε τέτοια περίπτωση απαιτείται προηγούμενη διόρθωση με ασβεστολιθική άλευρο ή δολομίτη [1].
Σε εδάφη με υψηλό διαθέσιμο σίδηρο και χαμηλό pH. Ο σίδηρος του υλικού φτάνει το 5,3% και σε όξινες συνθήκες γίνεται εύκολα διαλυτός σε τοξικά επίπεδα [1].
Ως υποκατάστατο λίπανσης. Δεν αποδίδει άζωτο, δεν αποδίδει φώσφορο. Όλα τα πειράματα που έδωσαν θετικά αποτελέσματα το εφάρμοσαν μαζί με κανονική λίπανση, όχι αντί αυτής.

Πηγές: 1 2 5 19

6. Μορφές, δόσεις και το κόστος τους

Οι μορφές που κυκλοφορούν

Σκόνη ή κόκκοι ακατέργαστου υλικού. Εδαφική εφαρμογή, βασική λίπανση ή φύτευση. Η φθηνότερη μορφή ανά μονάδα οργανικής ουσίας, αλλά η ογκωδέστερη.
Υδατοδιαλυτά χουμικά άλατα. Προκύπτουν από αλκαλική εκχύλιση, συνήθως με υδροξείδιο του καλίου. Εφαρμόζονται με υδρολίπανση.
Υγρά συμπυκνώματα πλούσια σε φουλβικά. Μικρότερο μοριακό μέγεθος, μεγαλύτερη κινητικότητα, χρήση και διαφυλλικά [10].
Οργανοανόργανα μείγματα, όπου ο λεοναρδίτης συνδυάζεται με N-P-K και ιχνοστοιχεία. Είναι, όπως φαίνεται στην ενότητα 8, η επικρατούσα μορφή στην ελληνική αγορά.

Ο έλεγχος της δόσης με αριθμητική

Οι δόσεις των ξένων πειραμάτων δίνονται ανά δέντρο ή ανά δεκάριο και μεταφράζονται συχνά λανθασμένα. Η μετατροπή για το πείραμα της κερασιάς γίνεται ως εξής. Οι αποστάσεις φύτευσης ήταν 5,0 × 2,5 μέτρα [2].

5,0 m × 2,5 m = 12,5 m² ανά δέντρο
1.000 m² ÷ 12,5 m² = 80 δέντρα ανά στρέμμα
8 kg ανά δέντρο × 80 = 640 κιλά ανά στρέμμα

Δόση πειράματος	Ισοδύναμο ανά στρέμμα	Σχόλιο
2 kg ανά δέντρο	160 κιλά	Ήδη υψηλότερη από τη συνήθη δόση των αροτραίων
4 kg ανά δέντρο	320 κιλά	Στη δόση αυτή ο σίδηρος του φύλλου πέρασε το όριο επάρκειας
8 kg ανά δέντρο	640 κιλά	Έξι φορές πάνω από τα 100 κιλά των πειραμάτων σε αροτραίες

Οι τιμές αφορούν ακατέργαστο κοκκώδη λεοναρδίτη και πυκνότητα 80 δέντρων ανά στρέμμα. Σε αραιότερη φύτευση το ισοδύναμο ανά στρέμμα μειώνεται αναλογικά. Είναι ενδεικτικές και δεν αποτελούν σύσταση εφαρμογής.

Ο υπολογισμός αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα θεαματικά αποτελέσματα των δενδροκομικών πειραμάτων δεν μεταφέρονται αυτούσια στο χωράφι: 640 κιλά ανά στρέμμα είναι ποσότητα με αγρονομικό αλλά και οικονομικό βάρος. Στα πειράματα σε αροτραίες η συνήθης δόση είναι περί τα 100 κιλά ανά στρέμμα, και σε αρκετές περιπτώσεις οι ερευνητές κατέληξαν ότι η δόση αυτή ήταν ανεπαρκής [3].

Πιο κοντά στην ελληνική πραγματικότητα βρίσκεται η τριετής δοκιμή σε εμπορικό ασβεστούχο αμπελώνα μεσογειακού κλίματος, όπου εφαρμόστηκε 1 τόνος λεοναρδίτη ανά εκτάριο, δηλαδή 100 κιλά ανά στρέμμα, μόνος του και σε συνδυασμό με 50 κιλά επταένυδρου θειικού σιδήρου ανά στρέμμα. Και οι δύο επεμβάσεις αύξησαν την οργανική ουσία του εδάφους, και μάλιστα περισσότερο από όσο εξηγείται από τη μάζα του υλικού που προστέθηκε [13]. Η τάξη μεγέθους των 100 κιλών ανά στρέμμα ετησίως είναι, πρακτικά, το ρεαλιστικό σημείο εκκίνησης για μόνιμη φυτεία. Πριν από οποιαδήποτε επένδυση, η σύγκριση γίνεται με βάση το κόστος ανά μονάδα χουμικών οξέων και όχι ανά κιλό προϊόντος.

Διαφυλλική εφαρμογή

Προσοχή στους διαφυλλικούς ψεκασμούς Τα υγρά χουμικά και φουλβικά σκευάσματα είναι σκουρόχρωμα διαλύματα και συχνά αλκαλικά. Ο ψεκασμός πάνω σε δέντρα με καρπό μπορεί να προκαλέσει λεκέδες στους καρπούς και εγκαύματα στο φύλλωμα. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δέντρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση.

Πηγές: 2 3 10

7. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία

Ο κανονισμός για τα προϊόντα λίπανσης

Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2019/1009 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουνίου 2019, κατονομάζει ρητά τον λεοναρδίτη ως επιτρεπόμενο συστατικό σε τρεις κατηγορίες λειτουργίας προϊόντος [6]:

ΚΛΠ 1(Α) — οργανικό λίπασμα: «μπορεί να περιέχει τύρφη, λεοναρδίτη και λιγνίτη, όχι όμως άλλα απολιθωμένα ή ενσωματωμένα σε γεωλογικούς σχηματισμούς υλικά».
ΚΛΠ 1(Β) — οργανο-ανόργανο λίπασμα: με πανομοιότυπη διατύπωση.
ΚΛΠ 3(Α) — οργανικό βελτιωτικό εδάφους: επίσης με ρητή αναφορά στον λεοναρδίτη.

Τα όρια επιμολυντών διαφέρουν ανά κατηγορία. Η μοναδική διαφορά μεταξύ των τριών αφορά το κάδμιο.

Επιμολυντής	Οργανικό λίπασμα ΚΛΠ 1(Α)	Οργανικό βελτιωτικό ΚΛΠ 3(Α)	Βιοδιεγέρτης ΚΛΠ 6
Κάδμιο (Cd)	1,5	2	1,5
Εξασθενές χρώμιο (Cr VI)	2	2	2
Υδράργυρος (Hg)	1	1	1
Νικέλιο (Ni)	50	50	50
Μόλυβδος (Pb)	120	120	120
Ανόργανο αρσενικό (As)	40	40	40
Χαλκός (Cu)	300	300	300
Ψευδάργυρος (Zn)	800	800	1.500

Όλες οι τιμές σε mg ανά κιλό ξηράς ουσίας, από το Παράρτημα Ι του Κανονισμού (ΕΕ) 2019/1009. Πίνακας ενδεικτικός· υπερισχύει πάντα το κείμενο του κανονισμού.

Η κατηγορία ΚΛΠ 6, βιοδιεγέρτης φυτών, ορίζεται από τη λειτουργία και όχι από τη σύσταση: προϊόν που διεγείρει τις διαδικασίες θρέψης ανεξάρτητα από την περιεκτικότητά του σε θρεπτικά, με σκοπό τη βελτίωση της αποδοτικότητας χρήσης θρεπτικών, της αντοχής σε αβιοτικές καταπονήσεις, των ποιοτικών χαρακτηριστικών ή της διαθεσιμότητας θρεπτικών στη ριζόσφαιρα [6]. Το ίδιο εκχύλισμα λεοναρδίτη μπορεί να διατεθεί είτε ως βελτιωτικό είτε ως βιοδιεγέρτης, με διαφορετικές όμως επιτρεπόμενες αναγραφές στην ετικέτα.

Βιολογική γεωργία

Οι δύο όροι που κρίνουν τη χρήση σε βιολογική καλλιέργεια Το Παράρτημα ΙΙ του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) 2021/1165 επιτρέπει [7]:

«Λεοναρδίτης (ακατέργαστο οργανικό ίζημα πλούσιο σε χουμικά οξέα)» — μόνον εφόσον αποτελεί υποπροϊόν εξορυκτικών δραστηριοτήτων.
«Χουμικά και φουλβικά οξέα» — μόνον εάν παρασκευάζονται από ανόργανα άλατα ή διαλύματα εκτός των αμμωνιακών αλάτων, ή εάν προέρχονται από τον καθαρισμό πόσιμου νερού.

Πρακτικά: εκχύλισμα με υδροξείδιο του καλίου είναι αποδεκτό, εκχύλισμα με αμμωνία δεν είναι. Η διάκριση δεν φαίνεται στην ανάλυση του τελικού προϊόντος και προκύπτει μόνο από τα έγγραφα του παρασκευαστή. Πριν από κάθε χρήση σε βιολογική εκμετάλλευση, το σκεύασμα ελέγχεται με τον οργανισμό πιστοποίησης.

Πηγές: 6 7

8. Τι κυκλοφορεί εγκεκριμένο στην Ελλάδα

Στο Μητρώο Αδειών Κυκλοφορίας Νέου Τύπου Λιπασμάτων του ΥΠΑΑΤ, όπως αποδελτιώθηκε στη βάση το μητρώο λιπασμάτων του Υ.Π.Α.Α.Τ., καταγράφονται 3.124 εγγραφές. Από αυτές [15]:

45σκευάσματα κατονομάζουν λεοναρδίτη

318αναφέρουν λεοναρδίτη ή χουμικά και φουλβικά

10,2%του συνολικού μητρώου

7εταιρίες με σκεύασμα λεοναρδίτη

Τρία στοιχεία αξίζουν προσοχή. Πρώτον, και τα 45 σκευάσματα που κατονομάζουν λεοναρδίτη ανήκουν στον ίδιο τύπο έγκρισης του μητρώου, ενώ οι εγγραφές με χουμικά και φουλβικά κατανέμονται σε έξι διαφορετικούς τύπους — ένδειξη ότι τα εκχυλίσματα διατίθενται με πολύ περισσότερους ρόλους από ό,τι το ακατέργαστο υλικό.

Δεύτερον, η μορφή που επικρατεί δεν είναι ο σκέτος λεοναρδίτης αλλά το οργανοανόργανο μείγμα: τυπικές συνθέσεις του μητρώου είναι της τάξης 10-8-12 συν μαγνήσιο, θειικός σίδηρος, θειικός ψευδάργυρος και βόριο, με 26 έως 44% λεοναρδίτη, που αντιστοιχεί σε οργανική ουσία 11 έως 22%. Αυτό συμφωνεί ακριβώς με την κατηγορία ΚΛΠ 1(Β) του ευρωπαϊκού κανονισμού.

Τρίτον, η χρονική κατανομή δείχνει ότι το ενδιαφέρον είναι πρόσφατο: 20 από τις 45 εγκρίσεις χορηγήθηκαν το 2023 και 14 το 2019, ενώ η παλαιότερη χρονολογείται από το 2007 [15].

Έλεγχος πριν την αγορά Κάθε σκεύασμα που διατίθεται νόμιμα στην Ελλάδα φέρει αριθμό άδειας κυκλοφορίας. Η αναζήτηση γίνεται ανά εταιρία, ανά θρεπτικό στοιχείο ή με ελεύθερο κείμενο στη βάση το μητρώο λιπασμάτων του Υ.Π.Α.Α.Τ.. Προϊόν που δεν εντοπίζεται στο μητρώο δεν έχει έγκριση κυκλοφορίας ως λίπασμα.

Πηγές: 6 15

9. Πρακτικά συμπεράσματα

Η μείωση της οργανικής ύλης και η υποβάθμιση της δομής του εδάφους καταγράφονται στο Ελληνικό Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης ως το δεύτερο στάδιο της αλληλουχίας που οδηγεί ένα επικλινές έδαφος από την αραίωση της φυτοκάλυψης έως την ερημοποίηση [14]. Η αύξηση της οργανικής ουσίας δεν είναι λοιπόν θέμα βελτιστοποίησης της παραγωγής αλλά διατήρησης της παραγωγικής βάσης.

Τι συγκρατείται από όλα τα παραπάνω

Ο λεοναρδίτης είναι βελτιωτικό εδάφους και βιοδιεγέρτης, όχι λίπασμα. Δεν αποδίδει φώσφορο και ελάχιστο άζωτο. Όλα τα θετικά πειράματα τον συνδύασαν με κανονική λίπανση.
Η ποιότητα διαφέρει τετραπλάσια μεταξύ κοιτασμάτων. Ζητούνται πάντα η περιεκτικότητα σε χουμικά οξέα, το pH, το θείο και η ανάλυση βαρέων μετάλλων.
Η αναμενόμενη απόκριση είναι μέτρια. Περί το 12% στην απόδοση κατά μέσο όρο, με μεγαλύτερο και σταθερότερο όφελος στην αποδοτικότητα του αζώτου [5].
Η μεγαλύτερη πιθανότητα οφέλους εντοπίζεται σε εδάφη με χαμηλή οργανική ουσία, με χλώρωση σιδήρου και με pH ως περίπου 8.
Ο ακατέργαστος λεοναρδίτης δεν μπαίνει σε όξινο έδαφος χωρίς προηγούμενη διόρθωση, λόγω pH κάτω από 3 και θείου έως 6%.
Η σύγκριση κόστους γίνεται ανά μονάδα χουμικών οξέων, όχι ανά κιλό προϊόντος. Οι δόσεις των δενδροκομικών πειραμάτων φτάνουν τα 640 κιλά ανά στρέμμα.
Στη βιολογική γεωργία κρίνει η προέλευση: υποπροϊόν εξόρυξης για το ορυκτό, εκχύλιση χωρίς αμμωνιακά άλατα για τα εκχυλίσματα [7].

Η ένταξη του λεοναρδίτη σε ένα πρόγραμμα θρέψης προϋποθέτει εδαφολογική ανάλυση, γνώση της υφιστάμενης οργανικής ουσίας και του pH, και σύγκριση με τις εναλλακτικές πηγές οργανικής ουσίας. Σε πολλές περιπτώσεις η κοπριά, το κομπόστ ή η χλωρή λίπανση αποδίδουν περισσότερη οργανική ουσία ανά ευρώ — και, σύμφωνα με τη μετα-ανάλυση, οι χουμικές ουσίες από κομπόστ έδωσαν ισχυρότερη απόκριση από εκείνες του λιγνίτη [4]. Ο λεοναρδίτης υπερτερεί εκεί που ζητείται συγκεντρωμένη ποσότητα σταθερών χουμικών ουσιών χωρίς φορτίο αζώτου, φωσφόρου και σπόρων ζιζανίων.

Πηγές: 4 5 7 14

10. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

[1] Ratanaprommanee, C., Chinachanta, K., Chaiwan, F. και Shutsrirung, A. (2017). Chemical characterization of leonardite and its potential use as soil conditioner and plant growth enhancement. Asia-Pacific Journal of Science and Technology 22(4):APST-22-04-01. Πηγή για τη σύσταση οκτώ κοιτασμάτων: χουμικά οξέα 22,7–85,1%, pH 1,84–2,55, θείο 0,40–6,36%, άζωτο 0,25–0,60%, φώσφορος 28,6–211,2 mg/kg, σίδηρος 1,62–5,33%, καθώς και για τις τιμές αρσενικού, καδμίου και μολύβδου.
[2] Demirer, T. (2019). Effect of leonardite application on leaf nutrient content and fruit chemical parameters of cherry (Prunus avium L.). Journal of Plant Nutrition 42(19):2532–2538. Πηγή για το πείραμα στην κερασιά: δόσεις 0–8 kg ανά δέντρο, αποστάσεις 5,0 × 2,5 m, αρχική οργανική ουσία 0,9%, pH 7,3, και για όλες τις τιμές φύλλου και καρπού του πίνακα.
[3] Demirkıran, A. R. (2023). Agricultural evaluation of organic material: leonardite. Στο: Agricultural and Environmental Reports for Sustainable Future, κεφάλαιο 4, σελ. 79–100, Iksad Publications. Πηγή για τη συγκεντρωτική επισκόπηση αποκρίσεων ανά καλλιέργεια, για τις δόσεις των 100 κιλών ανά στρέμμα σε αροτραίες και για τις καταγεγραμμένες περιπτώσεις απουσίας επίδρασης σε πιπεριά, μαρούλι, σιτάρι και αμπέλι.
[4] Rose, M. T., Patti, A. F., Little, K. R., Brown, A. L., Jackson, W. R. και Cavagnaro, T. R. (2014). A meta-analysis and review of plant-growth response to humic substances: practical implications for agriculture. Advances in Agronomy 124:37–89. Πηγή για την αύξηση ξηρού βάρους βλαστού 22 ± 4% και ρίζας 21 ± 6%, και για το εύρημα ότι οι χουμικές ουσίες από κομπόστ υπερτερούν εκείνων από λιγνίτη και τύρφη.
[5] Zhang, Y. και συνεργάτες (2024). The impact of humic acid fertilizers on crop yield and nitrogen use efficiency: a meta-analysis. Agronomy 14(12):2763. Πηγή για τη μέση αύξηση απόδοσης 12%, αποδοτικότητας χρήσης αζώτου 27% και πρόσληψης αζώτου 17%, για τη βέλτιστη περιοχή pH 6–8, για την εξασθένηση της δράσης στα αλκαλικά εδάφη και για τη βέλτιστη λίπανση αζώτου 100–200 kg/ha.
[6] Κανονισμός (ΕΕ) 2019/1009 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουνίου 2019, σχετικά με τη θέση σε κυκλοφορία προϊόντων λίπανσης της ΕΕ. Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 170:1. Πηγή για τη ρητή αναφορά του λεοναρδίτη στις ΚΛΠ 1(Α), 1(Β) και 3(Α), για τα όρια επιμολυντών του Παραρτήματος Ι και για τον ορισμό του βιοδιεγέρτη φυτών στην ΚΛΠ 6.
[7] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2021/1165 της Επιτροπής, της 15ης Ιουλίου 2021, για την έγκριση ορισμένων προϊόντων και ουσιών προς χρήση στη βιολογική παραγωγή, Παράρτημα ΙΙ (κωδικοποιημένο κείμενο). Πηγή για τον όρο «μόνον εφόσον αποτελεί υποπροϊόν εξορυκτικών δραστηριοτήτων» για τον λεοναρδίτη και για τον όρο περί μη αμμωνιακών αλάτων στα χουμικά και φουλβικά οξέα.
[8] Canellas, L. P., Olivares, F. L., Aguiar, N. O., Jones, D. L., Nebbioso, A., Mazzei, P. και Piccolo, A. (2015). Humic and fulvic acids as biostimulants in horticulture. Scientia Horticulturae 196:15–27. Πηγή για τις λειτουργικές ομάδες, την ικανότητα ανταλλαγής κατιόντων και τη δράση χηλικοποίησης των χουμικών ουσιών.
[9] Nardi, S., Pizzeghello, D., Muscolo, A. και Vianello, A. (2002). Physiological effects of humic substances on higher plants. Soil Biology and Biochemistry 34(11):1527–1536. Πηγή για την επαγωγή της H+-ATPάσης της πλασματικής μεμβράνης και για την ενίσχυση της πρόσληψης νιτρικών.
[10] Trevisan, S., Francioso, O., Quaggiotti, S. και Nardi, S. (2010). Humic substances biological activity at the plant-soil interface. Plant Signaling & Behavior 5(6):635–643. Πηγή για το μικρότερο μοριακό μέγεθος και τη μεγαλύτερη κινητικότητα των φουλβικών κλασμάτων μέσα στους φυτικούς ιστούς.
[11] Papantzikos, V., Stournaras, V., Mpeza, P. και Patakioutas, G. (2024). The effect of organic and amino acid biostimulants on Actinidia deliciosa ‘Hayward’ cultivation. Applied Biosciences 3(3):360–377. Πηγή για το ελληνικό διετές πείραμα στην ακτινιδιά και για το εύρημα ότι η σαφέστερη βελτίωση των αντιοξειδωτικών χαρακτηριστικών προήλθε από το σκεύασμα γλυκινοβεταΐνης-προλίνης.
[12] Akimbekov, N., Qiao, X., Digel, I., Abdieva, G., Ualieva, P. και Zhubanova, A. (2020). The effect of leonardite-derived amendments on soil microbiome structure and potato yield. Agriculture 10(5):147. Πηγή για τη μεταβολή της δομής του εδαφικού μικροβιώματος και την αύξηση της παραγωγής πατάτας.
[13] Olego, M. Á., Quiroga, M. J., Mendaña-Cuervo, C., Cara-Jiménez, J., López, R. και Garzón-Jimeno, E. (2022). Effects of leonardite amendments on vineyard calcareous soil fertility, vine nutrition and grape quality. Plants 11(3):356. Πηγή για την τριετή δοκιμή σε εμπορικό ασβεστούχο αμπελώνα μεσογειακού κλίματος με δόση 1 τόνου ανά εκτάριο, δηλαδή 100 κιλά ανά στρέμμα, και για την αύξηση της οργανικής ουσίας πέραν αυτής που εξηγείται από τη μάζα του υλικού.
[14] Ελληνικό Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης, Εθνική Επιτροπή κατά της Ερημοποίησης, Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Πηγή για την κατάταξη της μείωσης της οργανικής ύλης και της υποβάθμισης της δομής ως δεύτερου σταδίου της αλληλουχίας που οδηγεί στην ερημοποίηση.
[15] Μητρώο Αδειών Κυκλοφορίας Νέου Τύπου Λιπασμάτων, Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, έκδοση δεδομένων 10 Δεκεμβρίου 2025. Πηγή για τις 3.124 εγγραφές του μητρώου, τα 45 σκευάσματα που κατονομάζουν λεοναρδίτη από 7 εταιρίες, τις 318 εγγραφές με λεοναρδίτη ή χουμικά και φουλβικά, τη χρονική κατανομή των εγκρίσεων και τις τυπικές συνθέσεις των οργανοανόργανων μειγμάτων.
[16] Della Lucia, M. C. και συνεργάτες (2021). Novel effects of leonardite-based applications on sugar beet. Frontiers in Plant Science. Πηγή για τη μεταβολή στην έκφραση γονιδίων του μεταβολισμού και της πρόσληψης θρεπτικών στο ζαχαρότευτλο.
[17] Calvo, P., Nelson, L. και Kloepper, J. W. (2014). Agricultural uses of plant biostimulants. Plant and Soil 383(1–2):3–41. Πηγή για την κατάταξη των χουμικών ουσιών στους βιοδιεγέρτες και για τις επιδράσεις τους στη δομή και την υδατοϊκανότητα του εδάφους.
[18] Lehmann, J. και Kleber, M. (2015). The contentious nature of soil organic matter. Nature 528:60–68. Πηγή για το ότι ο διαχωρισμός χουμικών και φουλβικών οξέων είναι λειτουργικός, οριζόμενος από τη μέθοδο εκχύλισης, και για τη σχετική επιστημονική διαμάχη.
[19] Cieschi, M. T. και Lucena, J. J. (2018). Iron and humic acid accumulation on soybean roots fertilized with leonardite iron humates under calcareous conditions. Journal of Agricultural and Food Chemistry 66(51):13386–13396. Πηγή για τη συσσώρευση σιδήρου στις ρίζες σόγιας σε ασβεστούχες συνθήκες με χουμικά σιδήρου από λεοναρδίτη.
[20] Saengwilai, P. και Meeinkuirt, W. (2021). Cadmium (Cd) and zinc (Zn) accumulation by Thai rice varieties and health risk assessment in a Cd–Zn co-contaminated paddy field: effect of soil amendments. Environmental Geochemistry and Health 43(9):3659–3674. Πηγή για τη σύγκριση λεοναρδίτη με μείγμα φωσφορικού ασβεστίου και κοπριάς σε ρυζώνα μολυσμένο με κάδμιο και ψευδάργυρο, όπου η μεγαλύτερη μείωση της βιοδιαθεσιμότητας προήλθε από το μείγμα με την κοπριά.

Αποποίηση ευθύνης

Το κείμενο αποτελεί γενική τεχνική ενημέρωση και όχι εξατομικευμένη γεωπονική συμβουλή. Οι δόσεις και τα εύρη που αναφέρονται προέρχονται από δημοσιευμένες εργασίες, είναι ενδεικτικά και δεν αποτελούν σύσταση εφαρμογής. Η τελική δόση καθορίζεται μετά από εδαφολογική και φυλλοδιαγνωστική ανάλυση και επιτόπια εκτίμηση από αδειοδοτημένο γεωπόνο.

Κάθε λίπασμα ή βελτιωτικό εδάφους χρησιμοποιείται σύμφωνα με την άδεια κυκλοφορίας του και την ετικέτα του. Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων γίνεται αποκλειστικά βάσει των εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ και της ετικέτας του σκευάσματος· οι εγκρίσεις ελέγχονται στη βάση fyto.plantprotect.gr και οι άδειες λιπασμάτων στη βάση το μητρώο λιπασμάτων του Υ.Π.Α.Α.Τ.. Για τη χρήση σε βιολογική καλλιέργεια απαιτείται έλεγχος του συγκεκριμένου σκευάσματος από τον οργανισμό πιστοποίησης.

Διαφυλλικοί ψεκασμοί: ο ψεκασμός πάνω σε δέντρα με καρπό μπορεί να προκαλέσει λεκέδες στους καρπούς και εγκαύματα στο φύλλωμα. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δέντρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση.

Κάθε επέμβαση γίνεται με ευθύνη του χρήστη. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει ευθύνη για τη χρήση των πληροφοριών του παρόντος.