Φυτόφθορα ή σήψεις λαιμού, στα οπωροφόρα

Προσβεβλημένος κορμός δαμασκηνιάς από φυτόφθορα

Σάββας Σ. Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Γιαννιτσά

Οι φυτόφθορες, ή αλλιώς σήψεις του λαιμού, αποτελούν σημαντικό πρόβλημα για τη γεωργία σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς καταστρέφουν εκτός από την παραγωγή και το ίδιο το φυτικό κεφάλαιο, το οποίο στα δένδρα θέλει αρκετά χρόνια για να δημιουργηθεί ξανά. Προσβάλλονται σχεδόν όλα τα οπωροφόρα, με κυριότερα τη ροδακινιά, τη μηλιά, την κερασιά, τη βερικοκιά και την καρυδιά.

Περιεχόμενα

Εισαγωγή
Τι ακριβώς είναι το παθογόνο
Τα είδη που μας αφορούν
Βιολογία και κύκλος της ασθένειας
Οι δύο τύποι της ασθένειας στην Ελλάδα
Διάγνωση και διαφορική διάγνωση
Εργαστηριακή απομόνωση
Πρόληψη: ενέργειες πριν τη φύτευση
Ενέργειες κατά τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασης
Τι κάνουμε όταν διαπιστωθεί προσβολή
Πηγές

Το πλήρες έντυπο σε μορφή PDF Το κείμενο αυτό βασίζεται στο εγχειρίδιο «Φυτόφθορες ή σήψεις του λαιμού, στα οπωροφόρα. Η αναγνώριση, η πρόληψη και η καταπολέμηση των ωομυκήτων αυτών» (Γιαννιτσά, Σεπτέμβριος 2020, 14 σελίδες). Διατίθεται για λήψη ή εκτύπωση εδώ: Λήψη του εντύπου σε PDF.

1. Εισαγωγή

Η ασθένεια που χαρακτηρίζεται ως σήψη του λαιμού ή φυτόφθορα οφείλεται σε εδαφογενή παθογόνα του γένους Phytophthora.

Τα συμπτώματα που προκαλούνται είναι η καχεξία και η ξήρανση των δένδρων. Στη διεθνή βιβλιογραφία περιγράφονται δύο εικόνες: στην οξεία μορφή τα δένδρα καταρρέουν και νεκρώνονται λίγο μετά τον πρώτο ζεστό καιρό της άνοιξης, με τα φύλλα να μαραίνονται, να ξηραίνονται και να παραμένουν προσκολλημένα στο δένδρο, ενώ στις χρόνιες προσβολές των ριζών ακολουθεί μείωση της βλάστησης, πρώιμη φυλλόπτωση και παρακμή του δένδρου μέσα σε αρκετά χρόνια. Τα νεαρά δένδρα είναι πιο ευάλωτα, επειδή έχουν μικρότερο ριζικό σύστημα και μικρότερη επιφάνεια λαιμού [2] [5].

Τα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν σε οποιαδήποτε ηλικία και σε τυχαία διάταξη μέσα στο χωράφι· κατά την παρατήρηση στα δενδροκομεία της Πέλλας εμφανίζονται συνήθως σε δένδρα στην ίδια σειρά, εξαιτίας του τρόπου μεταφοράς των μολυσμάτων μέσα στο εδαφικό νερό. Ο μηχανισμός αυτός τεκμηριώνεται: τα μολύσματα κινούνται με το ελεύθερο νερό του εδάφους, και ο ωομύκητας δεν είναι ενεργός πριν το έδαφος φτάσει ή ξεπεράσει την υδατοϊκανότητα [7].

Ο τρόπος μετάδοσης και τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά των ασθενειών αυτών δεν επιτρέπουν εύκολα την έγκαιρη διάγνωση, με αποτέλεσμα η καθυστερημένη θεραπεία να είναι αναποτελεσματική.

Πηγές: 2 5 7

2. Τι ακριβώς είναι το παθογόνο

Η φυτόφθορα δεν είναι μύκητας, και αυτό έχει άμεση πρακτική σημασία

Παρότι μοιάζει με μύκητα και για δεκαετίες κατατασσόταν στους μύκητες, το γένος Phytophthora ανήκει στους ωομύκητες (Oomycota), μια εντελώς ξεχωριστή ομάδα οργανισμών. Πρόκειται για γένος του βασιλείου των Στραμενοπιλών (Stramenopila / Chromista), στο οποίο ανήκουν επίσης τα διάτομα και τα καφέ φύκη [8] [10].

Οι διαφορές έχουν πρακτικές συνέπειες:

Το κυτταρικό τους τοίχωμα είναι από κυτταρίνη και όχι από χιτίνη [8]. Η αναλυτική μέτρηση σε είδη της τάξης Peronosporales, όπου ανήκει η Phytophthora, έδωσε κυτταρίνη περίπου 32 ως 35% και β-1,3-γλυκάνες, χωρίς ανιχνεύσιμη χιτίνη [9].
Οι υφές τους δεν έχουν εγκάρσια τοιχώματα, και στον βιολογικό τους κύκλο κυριαρχεί η διπλοειδής και όχι η απλοειδής φάση [8].
Παράγουν κινητά ζωοσπόρια, που κολυμπούν μέσα στο νερό [8].

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τα περισσότερα κοινά μυκητοκτόνα δεν πιάνουν. Βιοχημικοί στόχοι όπως η βιοσύνθεση της χιτίνης απλώς δεν υπάρχουν στους ωομύκητες [9], και τα είδη Phytophthora δεν ελέγχονται επαρκώς από τα περισσότερα μυκητοκτόνα [6]. Χρειάζονται ειδικές ουσίες, όπως τα φαινυλαμίδια και τα φωσφονικά [7]. Ένα «γενικό» μυκητοκτόνο σε δένδρο που ξεραίνεται ουσιαστικά δεν κάνει τίποτα.

Ταξινομικά, το γένος Phytophthora κατατάσσεται σήμερα στο βασίλειο Chromista, στο φύλο Oomycota, στην κλάση Oomycetes, στην τάξη Peronosporales και στην οικογένεια Peronosporaceae [10]. Η παλαιότερη κατάταξη στους «Φυκομύκητες» και στην τάξη Pythiales απαντάται ακόμη σε παλιότερα εγχειρίδια, αλλά έχει αναθεωρηθεί.

Πηγές: 6 7 8 9 10

3. Τα είδη που μας αφορούν

Τα είδη που εμπλέκονται στη σήψη λαιμού των οπωροφόρων διαφέρουν ανάλογα με την ομάδα καλλιεργειών. Στα μηλοειδή (μηλιά, αχλαδιά) το κύριο είδος είναι το Phytophthora cactorum [16], και στη βρετανική βιβλιογραφία οι δύο μορφές που περιγράφονται, crown rot στα νεαρά υποκείμενα και collar rot στα ώριμα δένδρα, δηλαδή η ίδια σήψη λαιμού σε δύο ηλικίες, αποδίδονται επίσης κυρίως στο P. cactorum [14]. Στα πυρηνόκαρπα εμπλέκονται τα P. cambivora, P. megasperma, P. drechsleri και P. syringae [16].

Είδος	Θερμικό προφίλ	Παρατηρήσεις
Phytophthora syringae	Ψυχρόφιλο	Στο Ηνωμένο Βασίλειο καταγράφεται ενεργό σε μέσες θερμοκρασίες αέρα 0 ως 16 °C, με άριστο 10 ως 14 °C· αναπτύσσεται σε καρπούς ακόμη και στους 3 ως 4 °C της συντήρησης [13]
Phytophthora cactorum	Θερμότερο προφίλ	Στο Ηνωμένο Βασίλειο ενεργό στους 8 ως 18 °C, με άριστο 12 ως 18 °C [13]· το κύριο είδος στα μηλοειδή [14] [16]
Phytophthora megasperma	Δεν τεκμηριώνεται από τις πηγές του άρθρου	Καταγράφεται στα πυρηνόκαρπα μαζί με τα P. cambivora και P. drechsleri [16]
Phytophthora citrophthora	Δεν τεκμηριώνεται από τις πηγές του άρθρου	Ελληνικά στελέχη προκαλούν σήψη λαιμού σε υποκείμενα ροδακινιάς, με μεγάλη διακύμανση μολυσματικότητας μεταξύ των στελεχών [19]
Phytophthora nicotianae	Θερμόφιλο	Συνώνυμα κατά EPPO: P. parasitica και P. nicotianae var. parasitica [10]

Οι θερμοκρασίες του πίνακα είναι μέσες θερμοκρασίες αέρα από βρετανικές καταγραφές σε μηλιά [13] και όχι θερμοκρασίες εδάφους για τις ελληνικές συνθήκες· δημοσιευμένο ελληνικό όριο θερμοκρασίας εδάφους ανά είδος δεν εντοπίστηκε. Για τη μηλιά, αμερικανική πηγή δίνει άριστη ανάπτυξη του παθογόνου γύρω στους 13,3 °C (56 °F) [15], ενώ άλλη δίνει αυξημένη δραστηριότητα στο εύρος 13 ως 21 °C (55 ως 70 °F) [16].

Σημείωση ονοματολογίας: στη βιβλιογραφία συναντάται και το Phytophthora citricola, διαφορετικό είδος από το P. citrophthora. Το μεγαλύτερο μέρος των απομονώσεων που είχαν ταυτοποιηθεί ως P. citricola πριν από το 2009 ανήκουν κατά πάσα πιθανότητα στο είδος Phytophthora plurivora, το οποίο περιγράφηκε ως νέο είδος από τους Jung και Burgess το 2009 [11].

Η εξειδίκευση ξενιστή είναι πραγματική και έχει σημασία στην πράξη Σε ελληνική εργασία, στελέχη P. cactorum και P. syringae από αμυγδαλιά και στέλεχος P. citrophthora από εσπεριδοειδή δοκιμάστηκαν σε υποκείμενα μηλιάς, αχλαδιάς, ροδακινιάς, κερασιάς και δαμασκηνιάς. Τα στελέχη αυτά ήταν ιδιαίτερα μολυσματικά στα υποκείμενα των πυρηνοκάρπων, ελάχιστα μολυσματικά στα υποκείμενα αχλαδιάς και καθόλου μολυσματικά στα υποκείμενα μηλιάς· οι συγγραφείς το ερμηνεύουν ως αυστηρή εξειδίκευση ξενιστή [18]. Πρακτικά σημαίνει ότι μόλυσμα από ένα είδος δεν μεταφέρεται αυτόματα ως κίνδυνος σε κάθε άλλο οπωροφόρο.

Πηγές: 10 11 13 14 15 16 18 19

4. Βιολογία και κύκλος της ασθένειας

Τα παθογόνα αυτά είναι παθογόνα εδάφους που επιβιώνουν υπό αντίξοες συνθήκες με δύο μορφές ανθεκτικών σπορίων: τα ωοσπόρια, που είναι εγγενή, και τα χλαμυδοσπόρια, που παράγονται αγενώς. Και οι δύο μορφές είναι στρογγυλές, με παχύ τοίχωμα, και σχεδιασμένες για μακρόχρονη επιβίωση μέσα στον φυτικό ιστό ή στο έδαφος [8].

Πόσο επιβιώνουν στο έδαφος Οι πηγές που ελέγχθηκαν χαρακτηρίζουν ωοσπόρια και χλαμυδοσπόρια ως δομές μακρόχρονης επιβίωσης με παχύ τοίχωμα [8], αλλά δεν δίνουν συγκεκριμένο αριθμό ετών που να μπορεί να αποδοθεί στα είδη των οπωροφόρων· επαληθεύσιμη δημοσιευμένη τιμή για τις ελληνικές συνθήκες δεν εντοπίστηκε. Το πρακτικό συμπέρασμα δεν αλλάζει: ένα αγρόκτημα με ιστορικό φυτόφθορας παραμένει επικίνδυνο, και γι' αυτό η διεθνής σύσταση είναι να αποφεύγονται οι θέσεις με ιστορικό σήψης λαιμού και ριζών, ιδίως όταν φυτεύονται ευαίσθητα υποκείμενα [3]. Μια ή δύο σεζόν αγρανάπαυσης δεν λύνουν το πρόβλημα.

Πώς γίνεται η μόλυνση, βήμα προς βήμα

Τα ωοσπόρια που βρίσκονται στο έδαφος βλαστάνουν και ελευθερώνουν ζωοσπόρια, τα οποία κινούνται μέσα στην εδαφική υγρασία και μολύνουν τις ρίζες, τον λαιμό ή το εμβόλιο [14]. Τα ζωοσπόρια είναι πολύ ευπαθή και ευαίσθητα στην ξήρανση.

Το καθοριστικό στοιχείο είναι η διάρκεια της υγρασίας. Οι οδηγίες φυτοπροστασίας του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια για αμυγδαλιά, μηλιά, κερασιά, ροδακινιά, βερικοκιά και δαμασκηνιά επαναλαμβάνουν την ίδια πρόταση: «περίοδοι 24 ωρών ή περισσότερο κορεσμένου εδάφους ευνοούν τις μολύνσεις από Phytophthora» [1] [2] [3] [4] [5]. Στις αντίστοιχες οδηγίες για κήπους και αστικό πράσινο αναφέρεται ότι σε ευνοϊκές συνθήκες αρκούν και 4 έως 8 ώρες κορεσμού [6]. Γενικότερα, τα είδη Phytophthora απαιτούν ελεύθερο νερό για μεγάλη διάρκεια και δεν είναι ενεργά πριν το έδαφος φτάσει ή ξεπεράσει την υδατοϊκανότητα [7].

Τα ζωοσπόρια δεν κινούνται τυχαία. Εντοπίζουν τον ξενιστή με ταξία προς χημικά, ηλεκτρικά και φυσικά ερεθίσματα, και πολλά συστατικά των ριζικών εκκριμάτων έχει δειχθεί ότι τα προσελκύουν ή τα απωθούν· το πιο ελκυστικό ερέθισμα φαίνεται να είναι το μίγμα των ουσιών που εκκρίνει ο κύριος ξενιστής, και όχι μεμονωμένες ουσίες [12].

Το κινητό στάδιο είναι το κρίσιμο Το στάδιο που πραγματικά μολύνει δεν είναι το ωοσπόριο, αλλά το ζωοσπόριο: ένα μικροσκοπικό κύτταρο που κολυμπάει [8]. Χωρίς συνεχή υμένα νερού μέσα στους πόρους του εδάφους δεν μπορεί να μετακινηθεί και να φτάσει στη ρίζα [7]. Αυτός είναι ο λόγος που όλη η πρόληψη, αναχώματα, στράγγιση, σταλάκτες μακριά από τον κορμό, στοχεύει σε ένα και μόνο πράγμα: να μην υπάρχει στάσιμο νερό γύρω από τον λαιμό [6] [7].

Μετά τη μόλυνση, το παθογόνο επεκτείνεται μέσα στον φλοιό και στο εξωτερικό στρώμα του ξύλου, όπου δημιουργούνται ερυθροκαφέ ζώνες, συχνά διαχωρισμένες από τον υγιή ιστό με μια σκούρα γραμμή [6]. Στις προχωρημένες προσβολές, η ζώνη αυτή μπορεί να περιβάλει μερικώς ή ολικώς τον κορμό [15]. Η διαδικασία από τη μόλυνση μέχρι την εμφάνιση των συμπτωμάτων ονομάζεται επώαση.

Στη συνέχεια, σε νέες περιόδους βροχών, παράγονται πάνω στους μολυσμένους ιστούς νέα ωοσπόρια που απελευθερώνονται στο έδαφος, και ο κύκλος κλείνει [14].

Σχεδιάγραμμα 1. Ο κύκλος της ασθένειας. Κάθε κρίκος με μπλε χρώμα εξαρτάται από την παρουσία ελεύθερου νερού στο έδαφος, εκεί επεμβαίνει η πρόληψη.

Πηγές: 1 2 3 4 5 6 7 8 12 14 15

5. Οι δύο τύποι της ασθένειας στην Ελλάδα

Στα ελληνικά δενδροκομεία η ασθένεια εκδηλώνεται με δύο εποχικές εικόνες. Η διάκριση αυτή αποτυπώνει την παρατήρηση πεδίου στην περιοχή της Πέλλας και δεν αντιστοιχεί σε δημοσιευμένη ελληνική κατάταξη που να μπόρεσε να ελεγχθεί· το θερμικό υπόβαθρο όμως των δύο εικόνων τεκμηριώνεται από τη διεθνή βιβλιογραφία.

Ο ανοιξιάτικος τύπος

Είναι αρκετά συνήθης και εκδηλώνεται αργά τον χειμώνα ή νωρίς την άνοιξη. Τα νεαρά δενδράκια δεν βλαστάνουν, ενώ στα ενήλικα υπάρχει μικρή, καχεκτική και χλωρωτική βλάστηση, η οποία μοιάζει με τη βλάστηση μετά από ζημιά από νεροκράτημα (ασφυξία).

Είναι ο πιο σοβαρός τύπος: εμφανίζεται χωρίς προειδοποίηση και σε μεγάλη έκταση, συνήθως μετά από παρατεταμένη περίοδο βροχοπτώσεων. Αποδίδεται στα ψυχρόφιλα είδη, με πρώτο το P. syringae, το οποίο σε βρετανικές καταγραφές είναι ενεργό σε μέσες θερμοκρασίες αέρα 0 ως 16 °C, με άριστο 10 ως 14 °C [13]. Η εικόνα της απότομης κατάρρευσης μετά τον πρώτο ζεστό καιρό της άνοιξης, με τα φύλλα να μαραίνονται και να μένουν κολλημένα στο δένδρο, περιγράφεται και στις οδηγίες του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια για τη μηλιά [2]. Στην Πενσιλβάνια, ο μεγαλύτερος κίνδυνος μόλυνσης τοποθετείται γύρω στην άνθηση (Απρίλιος) και στην αρχή του λήθαργου (Σεπτέμβριος) [15].

Ο θερινός τύπος

Κατά την παρατήρηση πεδίου εκδηλώνεται τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Το κύριο σύμπτωμα είναι η αποπληξία: τα δένδρα, μετά από μερική χλώρωση των φύλλων, ξηραίνονται απότομα. Τα δένδρα είναι μεμονωμένα μέσα στο δενδροκομείο και συνήθως εμφανίζονται στην ίδια σειρά άρδευσης. Δημοσιευμένη ελληνική μέτρηση για τη συχνότητα ή τον χρονισμό του θερινού τύπου δεν εντοπίστηκε.

Αποδίδεται στα σχετικά θερμόφιλα είδη, όπως το P. cactorum, ενεργό στους 8 ως 18 °C με άριστο 12 ως 18 °C στις βρετανικές καταγραφές [13], και το P. citrophthora, του οποίου τα ελληνικά στελέχη προκαλούν σήψη λαιμού σε υποκείμενα ροδακινιάς με μεγάλη διακύμανση μολυσματικότητας [19].

Η ακτινιδιά Στα ακτινίδια, κατά την παρατήρηση στην περιοχή των Γιαννιτσών, η ξήρανση γίνεται ξαφνικά: τα φυτά καταρρέουν μέσα σε λίγες μέρες και τα φύλλα ξεραίνονται πράσινα. Δημοσιευμένη περιγραφή του φαινομένου αυτού για την ελληνική ακτινιδιά δεν εντοπίστηκε. Ότι πρόκειται για αναγνωρισμένο πρόβλημα της καλλιέργειας στη χώρα φαίνεται από το ότι η ελληνική έγκριση του fosetyl-Al περιλαμβάνει ρητή ένδειξη «φυτόφθορα λαιμού και ριζών» στην ακτινιδιά [32].

Πηγές: 2 13 15 19 32

Νεαρή κερασιά ξηραμένη απότομα, με τα φύλλα να παραμένουν κρεμασμένα στους βλαστούς, ανάμεσα σε πράσινα δένδρα — Εικόνα 1. Αποπληξία σε νεαρή κερασιά, η τυπική εικόνα του θερινού τύπου. Το δένδρο ξηράνθηκε απότομα μέσα στο καλοκαίρι και τα φύλλα έμειναν κρεμασμένα πάνω του αντί να πέσουν, το γνώρισμα που ξεχωρίζει την απότομη κατάρρευση από τη σταδιακή εξασθένηση. Τα γειτονικά δένδρα παραμένουν πράσινα· η προσβολή εμφανίζεται σε μεμονωμένα δένδρα της ίδιας σειράς άρδευσης. Η επιβεβαίωση απαιτεί έλεγχο του λαιμού.

6. Διάγνωση και διαφορική διάγνωση

Το συχνότερο λάθος: κάθε ξήρανση δεν είναι φυτόφθορα

Επανειλημμένως συγχέεται οποιαδήποτε ξήρανση μέσα στον οπωρώνα με τη φυτόφθορα. Η ασφαλής ταυτοποίηση του παθογόνου γίνεται με εργαστηριακή απομόνωση σε εκλεκτικό υπόστρωμα [34]. Άλλες αιτίες ξήρανσης είναι:

Ο «πνιγμός» λόγω πλημμύρας, ασφυξία ριζών
Προσβολή από ξυλοφάγα έντομα (όπως Cossus spp.)
Οι αδρομυκώσεις
Ο βακτηριακός καρκίνος, Agrobacterium tumefaciens
Το βακτηριακό έλκος των πυρηνοκάρπων, Pseudomonas syringae
Ο μύκητας Armillaria mellea

Το κύριο σύμπτωμα αναγνώρισης

Είναι η αλλοίωση που παρατηρείται στον κορμό, στο επίπεδο του εδάφους ή και λίγο χαμηλότερα. Στη διεθνή βιβλιογραφία περιγράφεται ως εξής:

Εξωτερικά: υδαρής περιοχή στον κορμό που «κλαίει», με χαρακτηριστική πορτοκαλοκόκκινη προς καστανοκόκκινη σήψη κάτω από τον φλοιό [14].
Εσωτερικά: ερυθροκαφέ, υδαρείς ζώνες νεκρωμένου ιστού· στον εσωτερικό φλοιό και στο εξωτερικό στρώμα του ξύλου οι ζώνες αυτές είναι συχνά διαχωρισμένες από τον υγιή ιστό με μια σκούρα γραμμή [6]. Το κάμβιο παίρνει θαμπό κόκκινο έως καστανοκόκκινο χρώμα, με ευδιάκριτο όριο προς τον υγιή ιστό [7].
Η προσβολή μπορεί να καλύπτει ένα μικρό μέρος ή να οδηγήσει σε μερική ή ολική περιχαράκωση του κορμού [15].
Άλλα συνοδά συμπτώματα: καθυστερημένη έκπτυξη οφθαλμών, μεταχρωματισμός των φύλλων και ξήρανση κλαδίσκων [15], διάσπαρτα κίτρινα φύλλα στα μέσα της περιόδου και αραιό φύλλωμα με χαμηλή ζωηρότητα [16].

Η επέκταση του μεταχρωματισμού ως και 60 εκατοστά επάνω από το έδαφος, που φαίνεται στην Εικόνα 8, είναι παρατήρηση πεδίου του συγγραφέα σε ροδακινιά στην περιοχή της Πέλλας· δημοσιευμένη μέτρηση του ύψους της αλλοίωσης δεν εντοπίστηκε.

Συμπτώματα φυτόφθορας στον λαιμό δένδρου — Εικόνα 2. Προσβολή στον λαιμό του δένδρου. Διακρίνεται η σκουρόχρωμη, υδαρής αλλοίωση στο επίπεδο του εδάφους.

Λεπτομέρεια προσβολής στον λαιμό — Εικόνα 3. Λεπτομέρεια της ίδιας προσβολής. Με την αφαίρεση της επιδερμίδας αποκαλύπτεται ο καφέ μεταχρωματισμός του φλοιώματος και ο σαφής διαχωρισμός υγιούς και προσβεβλημένου ιστού.

Προσβεβλημένος κορμός δαμασκηνιάς — Εικόνα 4. Δαμασκηνιά. Καφέ μεταχρωματισμός της φλούδας στη βάση του κορμού.

Προσβεβλημένος κορμός ακτινιδιάς — Εικόνα 5. Ακτινιδιά. Στην καλλιέργεια αυτή η ξήρανση είναι ξαφνική και τα φύλλα ξεραίνονται πράσινα.

Προσβολή φυτόφθορας σε ροδακινιά — Εικόνα 6. Ροδακινιά. Προσβολή στον λαιμό, με εκροή κόμμεως.

Μεταχρωματισμός φλοιού σε ροδακινιά — Εικόνα 7. Ροδακινιά. Ο μεταχρωματισμός του φλοιού μετά την αφαίρεση της επιδερμίδας.

Έκταση της προσβολής στον κορμό ροδακινιάς — Εικόνα 8. Ροδακινιά. Σε προχωρημένες προσβολές ο μεταχρωματισμός επεκτείνεται ανοδικά, ως και 60 εκατοστά από το έδαφος.

Όλες οι παραπάνω φωτογραφίες είναι του Σάββα Παστόπουλου.

Πότε φαίνεται ότι είναι πια αργά

Στο τελευταίο στάδιο πριν την ξήρανση αρχίζουν να διακρίνονται συμπτώματα μικροφυλλίας, χλώρωσης, μικροκαρπίας και καχεκτικής βλάστησης. Η εικόνα αυτή αντιστοιχεί στη χρόνια μορφή που περιγράφεται διεθνώς, με μειωμένη αύξηση και πρώιμη φυλλόπτωση επί σειρά ετών πριν τον θάνατο του δένδρου [5]. Συνήθως το δένδρο σε αυτό το σημείο οδεύει προς αποπληξία, δηλαδή ολική ξήρανση.

Πηγές: 5 6 7 14 15 16 34

7. Εργαστηριακή απομόνωση

Η απομόνωση στο εργαστήριο είναι σχετικά εύκολη διαδικασία, αρκεί να χρησιμοποιηθεί εκλεκτικό υπόστρωμα. Μετά την ανάπτυξη της καλλιέργειας απαιτείται μικροσκοπική εξέταση για την αναγνώριση του είδους.

Η διαδικασία

Το καθιερωμένο εκλεκτικό υπόστρωμα είναι το PARP: βάση άγαρ αραβοσίτου με πιμαρικίνη, αμπικιλλίνη, ριφαμπικίνη και PCNB. Χρησιμοποιείται για την εκλεκτική απομόνωση ειδών Phytophthora και Pythium [34].
Η απομόνωση γίνεται από τμήμα του προσβεβλημένου ιστού, από τον κορμό ή τη ρίζα, στο όριο υγιούς και νεκρωμένου ιστού, εκεί όπου διακρίνεται η σκούρα οριακή γραμμή [6].
Μικροσκοπικά αναζητούνται τα σποριάγγεια, καθώς και τα ωοσπόρια και χλαμυδοσπόρια [8]· η μορφολογία των σποριαγγείων είναι από τα κριτήρια που χρησιμοποιούν τα εργαστηριακά κλειδιά ταυτοποίησης [11].

Πηγές: 6 8 34

8. Πρόληψη: ενέργειες πριν τη φύτευση

Η αντιμετώπιση των ασθενειών που οφείλονται στο γένος Phytophthora και εστιάζονται στους κορμούς και τις ρίζες είναι ιδιαίτερα δύσκολη έως αδύνατη τις περισσότερες φορές. Τα διαθέσιμα μυκητοκτόνα δεν σκοτώνουν το παθογόνο· μπορούν μόνο να εμποδίσουν την εγκατάστασή του πριν αυτό εισέλθει στο φυτό [7]. Οι περισσότερες προσπάθειες θεραπείας γίνονται μετά την εμφάνιση των συμπτωμάτων, αφού δηλαδή το παθογόνο έχει προσβάλει μεγάλο τμήμα του κορμού. Οι προληπτικές ενέργειες θεωρούνται πλέον η κορωνίδα των εφαρμογών, και η πρώτη από αυτές είναι η επιλογή της θέσης: οι οδηγίες του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια ζητούν ρητά να αποφεύγονται οι θέσεις με ιστορικό σήψης λαιμού και ριζών, ιδίως όταν φυτεύονται ευαίσθητα υποκείμενα [3].

8.1 Υγιές φυτοϋγειονομικό υλικό

Ένα σοβαρότατο πρόβλημα στη χώρα μας είναι το επιβαρυμένο φυτωριακό υλικό. Η έλλειψη «παρθένων» αγροκτημάτων και η συνεχής παραγωγή φυτών στα ίδια αγροκτήματα, χωρίς πολυετή αγρανάπαυση, οδηγούν σε παραγωγή μολυσμένων φυτών. Κατά την παρατήρηση πεδίου, χωράφια απαλλαγμένα από φυτόφθορα παρουσιάζουν την ασθένεια μετά από καινούργιες φυτεύσεις, και τα προσβεβλημένα φυτά καταρρέουν συνήθως τον 1ο και τον 2ο χρόνο. Δημοσιευμένη ελληνική μέτρηση για τη συχνότητα μόλυνσης του φυτωριακού υλικού δεν εντοπίστηκε· η διεθνής βιβλιογραφία, πάντως, τεκμηριώνει ότι τα νεαρά δένδρα είναι τα πιο ευάλωτα, επειδή έχουν μικρότερο ριζικό σύστημα και μικρότερη επιφάνεια λαιμού [1] [5].

Πώς επιλέγονται τα φυτά

Επιλέγονται φυτά που δεν έχουν εμφανή συμπτώματα μεταχρωματισμών στο ριζικό τους σύστημα, και ειδικά στον κορμό. Ο μεταχρωματισμός που αναζητείται είναι ο ερυθροκαφές, υδαρής ιστός με σκούρο όριο προς τον υγιή [6] [15].
Η επιλογή γίνεται από το καλοκαίρι, σε φυτώρια καθαρά από ζιζάνια, με πράσινα και ζωηρά φυτά.

Προσοχή στη λογική «φταίει το φυτώριο» Δεν σημαίνει ότι οποιαδήποτε εμφάνιση της ασθένειας οφείλεται σε μολυσμένα φυτά από το φυτώριο. Είναι πολύ πιθανό η ασθένεια να προϋπάρχει στο αγρόκτημα και να προσβάλει τα φυτά από τον πρώτο χρόνο της εγκατάστασης, γι' αυτό και η σύσταση είναι να αποφεύγονται εξαρχής οι θέσεις με ιστορικό [3].

8.2 Η επιλογή του υποκειμένου

Η επιλογή υποκειμένου είναι ένα από τα ισχυρότερα προληπτικά εργαλεία, αλλά συνοδεύεται από μια προειδοποίηση που επαναλαμβάνεται αυτούσια στις οδηγίες του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια για βερικοκιά, κερασιά, ροδακινιά και δαμασκηνιά:

Κανένα υποκείμενο δεν είναι ανθεκτικό σε όλα τα παθογόνα είδη Η διατύπωση των οδηγιών είναι κατηγορηματική: «κανένα δεν είναι ανθεκτικό σε όλα τα παθογόνα είδη» του παθογόνου [3] [4] [5]. Η επιτυχία της επιλογής εξαρτάται από ποια είδη Phytophthora υπάρχουν στο συγκεκριμένο αγρόκτημα [5]. Κάθε κατάταξη ανοχής που ακολουθεί ισχύει μόνο έναντι των ειδών που εξετάστηκαν στις αντίστοιχες εργασίες.

Ομάδα	Κατάταξη ανοχής	Προέλευση της κατάταξης
Πυρηνόκαρπα, γενικά	Τα υποκείμενα δαμασκηνιάς είναι ανθεκτικότερα από της ροδακινιάς και από τα υβρίδια ροδακινιάς × αμυγδαλιάς	Οδηγίες UC IPM για την αμυγδαλιά [1]
Δαμασκηνιά, βερικοκιά	Marianna 2624: το πιο ανεκτικό στη Phytophthora· Marianna 2624 και Myrobalan 29C: «κάπως ανθεκτικά»	Οδηγίες UC IPM για αμυγδαλιά και βερικοκιά [1] [4]
Κερασιά	Mazzard και Colt ανθεκτικότερα από το Mahaleb	Οδηγίες UC IPM για κερασιά [3]
Μηλιά	MM 104 και MM 106 πιο ευαίσθητα από τα M 9 και M 26	Οδηγίες UC IPM για μηλιά [2]
Μηλιά	M.7 και MM.106 τα πιο ευαίσθητα· M.9 το πιο ανθεκτικό	Penn State Extension, Πενσιλβάνια [15]
Ροδακινιά, ελληνικά δεδομένα	Ανάμεσα στα GF677, PR204 και KID I δεν βρέθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά ευαισθησίας έναντι ελληνικών στελεχών P. citrophthora	Thomidis, Phytoparasitica 2002, Ελλάδα [19]
Μηλοειδή έναντι πυρηνοκάρπων	Στελέχη από αμυγδαλιά και εσπεριδοειδή ήταν καθόλου μολυσματικά στα υποκείμενα μηλιάς, ελάχιστα στα υποκείμενα αχλαδιάς και ιδιαίτερα μολυσματικά στα υποκείμενα πυρηνοκάρπων	Thomidis, Phytoparasitica 2001, Ελλάδα [18]

Οι κατατάξεις των τεσσάρων πρώτων γραμμών προέρχονται από την Καλιφόρνια και της πέμπτης από την Πενσιλβάνια· οι δύο τελευταίες από έρευνες στην Ελλάδα. Καμία δεν αποτελεί ελληνική κατάταξη εμπορικών υποκειμένων για όλα τα είδη Phytophthora, και τέτοια κατάταξη δεν εντοπίστηκε δημοσιευμένη.

8.3 Η φύτευση

Το βάθος φύτευσης είναι η νούμερο ένα απόφαση

Ο κανόνας που τεκμηριώνεται είναι απλός: τα δένδρα δεν φυτεύονται βαθύτερα απ' ό,τι ήταν στο φυτώριο, και το σημείο εμβολιασμού δεν καλύπτεται ποτέ με χώμα ή εδαφοκάλυψη [6]. Η ίδια σύσταση διατυπώνεται και ως «το σημείο εμβολιασμού δεν πρέπει να βρίσκεται κάτω από τη γραμμή του εδάφους» [16]. Το παλαιότερο κείμενο ανέφερε όριο 5 ως 10 εκατοστών για το σημείο διακλάδωσης των ριζών· επειδή δεν εντοπίστηκε πηγή για τον συγκεκριμένο αριθμό, αντικαταστάθηκε από τον τεκμηριωμένο κανόνα.

Φυτά που φυτεύονται βαθιά είναι εκτεθειμένα σε μία υγρή χρονιά, ή όταν ο κορμός βρέχεται από το νερό της άρδευσης, και αρκούν 24 ώρες κορεσμένου εδάφους για να ευνοηθεί η μόλυνση [1]. Φυτεύοντας ψηλά, δεν εκτίθεται μεγάλο μέρος του κορμού στην υγρασία του εδάφους.

Μετά την προμήθεια των φυτών οι ρίζες δεν κόβονται, εκτός αν είναι εξαιρετικά αναγκαίο· προτιμάται να χωρέσουν σε μεγαλύτερους λάκκους φύτευσης.

Η εμβάπτιση ριζών: τι δείχνουν οι έρευνες και τι επιτρέπει η έγκριση

Σε έρευνες του Ινστιτούτου Φυλλοβόλων Δένδρων Νάουσας, σε σπορόφυτα ροδακινιάς KID I, το metalaxyl ήταν η δραστικότερη ουσία έναντι των P. cactorum και P. citrophthora, ακολουθούμενο από το fosetyl-Al με περιορισμένη αποτελεσματικότητα. Η ίδια εργασία διακρίνει δύο τρόπους εφαρμογής: με soil drench ούτε το dimethomorph ούτε το cymoxanil ανέστειλαν την ανάπτυξη, ενώ στην εφαρμογή των 150 g/l το dimethomorph ανέστειλε την αποίκιση, όπως και τα metalaxyl και fosetyl-Al, μόνο το cymoxanil ήταν αναποτελεσματικό και στους δύο τρόπους [17].

Προσοχή στη διάκριση των ονομάτων. Το metalaxyl είναι το ρακεμικό μίγμα και είναι ενωσιακά εγκεκριμένο· η βάση του Hertfordshire καταγράφει λήξη 30 Σεπτεμβρίου 2026 [22], αλλά ο Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2026/1826 τη μετέθεσε στην 30ή Ιουνίου 2029 [36]. Το metalaxyl-M είναι το δραστικό R-εναντιομερές και φέρει ως συνώνυμα τα mefenoxam και R-metalaxyl· είναι ενωσιακά εγκεκριμένο με λήξη 31 Μαΐου 2035 [21]. Πρόκειται για χωριστές εγγραφές με χωριστές ημερομηνίες. Στην ελληνική εργασία χρησιμοποιήθηκε το ρακεμικό metalaxyl (σκεύασμα Ridomil 2E) και όχι το metalaxyl-M [17].

Η εμβάπτιση ριζών δεν είναι εγκεκριμένη χρήση. Το σκεύασμα αναφοράς του metalaxyl-M στην Ελλάδα (Ridomil Gold 465.2 SL, 46,52% metalaxyl-M) φέρει εγκρίσεις για περονόσπορους σε λαχανικά, πατάτα και αμπέλι, όχι για δενδρώδεις καλλιέργειες και όχι για σήψη λαιμού [33]. Κάθε εφαρμογή ελέγχεται στη βάση εγκρίσεων του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια [30]. Τα συνδυαστικά σκευάσματα με mancozeb δεν αποτελούν επιλογή: το mancozeb δεν είναι πλέον εγκεκριμένο στην Ευρωπαϊκή Ένωση και η έγκρισή του έχει λήξει [23].

8.4 Τα αναχώματα

Ένα από τα σημαντικότερα προληπτικά μέτρα είναι η φύτευση επάνω σε αναχώματα ή σαμάρια. Η σύσταση επαναλαμβάνεται στις οδηγίες για βερικοκιά και κερασιά, ώστε να στραγγίζει το νερό μακριά από τον λαιμό [3] [4], και στα εγχειρίδια της βορειοδυτικής ακτής των Ηνωμένων Πολιτειών, όπου η φύτευση σε υπερυψωμένες γραμμές ή λοφίσκους περιγράφεται ως ο τρόπος να απομακρύνεται το πλεονάζον νερό από τον λαιμό και τις ρίζες πριν προλάβει το παθογόνο να γίνει πρόβλημα [7].

Η σειρά των εργασιών αλλάζει το αποτέλεσμα Άλλο πράγμα φύτευση επάνω σε ήδη κατασκευασμένα αναχώματα, και άλλο πράγμα πρώτα η φύτευση και κατόπιν η κατασκευή των αναχωμάτων. Στη δεύτερη περίπτωση τα αποτελέσματα μπορεί να είναι και χειρότερα, διότι το ήδη φυτεμένο δένδρο θα βρεθεί βαθύτερα απ' ό,τι ήταν πριν, δηλαδή ακριβώς αυτό που απαγορεύει ο κανόνας του βάθους φύτευσης [6]. Το σωστό είναι να δημιουργηθούν πρώτα τα αναχώματα και κατόπιν να γίνει η φύτευση επάνω σε αυτά. Για το ύψος, οι οδηγίες του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια δίνουν λοφίσκους έως περίπου 60 εκατοστά (2 πόδια) για δένδρα και πολυετή φυτά, με ήπια κλίση [6]. Το ύψος των 25 εκατοστών που χρησιμοποιείται συνήθως στα δενδροκομεία της Πέλλας είναι πρακτική πεδίου και βρίσκεται αρκετά χαμηλότερα από τη σύσταση αυτή.

8.5 Απολύμανση λάκκων και βιολογικά μέσα

Συνήθως δεν επιλέγεται απολύμανση των λάκκων φύτευσης. Αν υπάρχει ιστορικό μολύνσεων στο αγρόκτημα, η προτεραιότητα δίνεται στα καλλιεργητικά μέτρα και σε εγκεκριμένο σκεύασμα για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια [30].

Το σκεύασμα Cheshunt, γιατί δεν παρατίθεται η συνταγή

Το Cheshunt είναι σύμπλοκο θειικού χαλκού και διαμμωνιακού ανθρακικού άλατος, που χρησιμοποιούνταν σε σπορόφυτα κατά της τήξης· χαρακτηρίζεται σήμερα παρωχημένο και είναι μη εγκεκριμένο κατά τον Κανονισμό (ΕΚ) 1107/2009 [27].

Η βάση το περιγράφει ως μίγμα 1:1 θειικού χαλκού και διαμμωνιακού ανθρακικού άλατος [27]· η διαφορετική αναλογία που κυκλοφορεί στην παλαιότερη βιβλιογραφία δεν επιβεβαιώνεται από την πηγή και δεν αναπαράγεται εδώ. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση η παρασκευή και χρήση ιδιοσκευασμάτων ως φυτοπροστατευτικών δεν είναι νόμιμη· για κάθε εφαρμογή ισχύουν τα εγκεκριμένα σκευάσματα του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων [30].

Βιολογικές και ενισχυτικές επιλογές

Trichoderma harzianum και άλλα είδη Trichoderma: διατίθενται ως σκευάσματα με βάση μικροοργανισμούς. Στον κατάλογο μυκητοκτόνων δραστικών ουσιών οι εγγραφές του Trichoderma harzianum υπάρχουν ανά στέλεχος (ITEM 908, T39, T78, TH315, TH35) και όχι για το είδος συνολικά [35], και η χρήση προϋποθέτει σκεύασμα εγκεκριμένο στην Ελλάδα για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια [30]. Δεν αποτελούν υποκατάστατο των προληπτικών μέτρων.
Ενδομυκόριζες και συμβιωτικά βακτήρια: οι ισχυρισμοί για αύξηση παραγωγικότητας, πρωίμιση, μείωση των αναγκών σε νερό και λίπανση και βελτίωση της αντοχής στη φυτόφθορα, την αρμιλλάρια και τις αδρομυκώσεις δεν τεκμηριώθηκαν από καμία πηγή που ελέγχθηκε για τις καλλιέργειες και τις συνθήκες του άρθρου, και γι' αυτό αφαιρέθηκαν. Ό,τι τεκμηριώνεται είναι ότι τα περισσότερα μυκητοκτόνα δεν ελέγχουν επαρκώς τα είδη Phytophthora και ότι η διαχείριση του νερού παραμένει το κρίσιμο μέτρο [6].

8.6 Η άρδευση

Η σωστή διαχείριση του νερού είναι η σημαντικότερη πλευρά του ελέγχου της σήψης ριζών και λαιμού [1]. Πρακτικά αυτό σημαίνει τρία πράγματα, όλα τεκμηριωμένα:

Οι σταλάκτες τοποθετούνται όσο πιο μακριά από τον κορμό είναι πρακτικά εφικτό, χωρίς να στερούνται νερό οι ρίζες [6].
Το αρδευτικό σύστημα σχεδιάζεται ώστε να μένουν στεγνοί ο κορμός και ο λαιμός [3].
Προτιμώνται συντομότερες και συχνότερες αρδεύσεις αντί για λίγες και παρατεταμένες, και περιορίζεται η άρδευση την άνοιξη και το φθινόπωρο, όταν οι θερμοκρασίες του εδάφους ευνοούν την ασθένεια [5].

Στα αγροκτήματα με ιστορικό φυτόφθορας δεν είναι σώφρον να γίνεται πότισμα με κατάκλυση, αφού αρκούν 24 ώρες κορεσμένου εδάφους για να ευνοηθεί η μόλυνση [4].

Πηγές: 1 2 3 4 5 6 7 15 16 17 18 19 20 21 22 23 27 30 33 35

9. Ενέργειες κατά τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασης

Στα περισσότερα αγροκτήματα στην Ελλάδα δεν τηρούνται οι βασικοί κανόνες πρόληψης. Ωστόσο, η λήψη μέτρων από τον πρώτο χρόνο της καλλιέργειας μειώνει τις πιθανότητες σοβαρών προσβολών.

Ο παράγοντας νούμερο ένα Ο νούμερο ένα παράγοντας για την επίτευξη της προσβολής είναι η ύπαρξη ελεύθερου νερού για σημαντικό χρονικό διάστημα στο σημείο επαφής του κορμού με το έδαφος και χαμηλότερα. Το όριο που δίνεται στις οδηγίες για τα οπωροφόρα είναι 24 ώρες ή περισσότερο κορεσμένου εδάφους [1] [2] [5], ενώ σε ευνοϊκές συνθήκες αναφέρονται και 4 έως 8 ώρες [6]. Γι' αυτόν τον λόγο αποφεύγεται κατά το δυνατόν η διαβροχή του κορμού και δεν επιτρέπονται σημεία που νεροκρατούν· όπου υπάρχουν, δημιουργούνται οι κατάλληλες κλίσεις ώστε τα νερά να εκρέουν σε στραγγιστικά κανάλια, και το νερό διοχετεύεται πάντοτε μακριά από τον κορμό [16].

Ετήσιες προληπτικές εργασίες

Έλεγχος και στέγνωμα του σημείου επαφής: η τεκμηριωμένη πρακτική για ύποπτα δένδρα είναι η απομάκρυνση του χώματος από τη βάση του κορμού, το ξύσιμο της επιφάνειας της μεταχρωματισμένης περιοχής και η έκθεσή της ώστε να στεγνώσει [15].
Βάψιμο κορμού με βορδιγάλειο πάστα: είναι παραδοσιακή πρακτική των ελληνικών δενδροκομείων, χωρίς δημοσιευμένη μέτρηση αποτελεσματικότητας έναντι της σήψης λαιμού που να εντοπίστηκε. Οι δόσεις που κυκλοφορούσαν στο παλαιότερο κείμενο αφαιρέθηκαν, καθώς δεν προέρχονταν από ετικέτα ούτε από έρευνα· η ισχύουσα δόση κάθε χαλκούχου σκευάσματος ελέγχεται στη βάση του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων [30].

Ο χαλκός: το ενωσιακό καθεστώς και το τι καλύπτει η ελληνική έγκριση

Η έγκριση των ενώσεων χαλκού είχε μπει στο Μέρος Ε του παραρτήματος του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 540/2011 ως γραμμή 10, με έγκριση από την 1η Ιανουαρίου 2019 και λήξη την 31η Δεκεμβρίου 2025, και με τον περιορισμό ότι επιτρέπονται μόνο χρήσεις που οδηγούν σε συνολική εφαρμογή το πολύ 28 κιλών χαλκού ανά εκτάριο σε διάστημα 7 ετών, δηλαδή 2,8 κιλά ανά στρέμμα ανά επταετία, κατά τον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΕ) 2018/1981 [29].

Ο εκτελεστικός κανονισμός (ΕΕ) 2025/1489 της 24ης Ιουλίου 2025 τροποποίησε τον 540/2011 παρατείνοντας τις περιόδους έγκρισης 19 δραστικών ουσιών [28]. Η βάση δεδομένων ιδιοτήτων φυτοπροστατευτικών του Πανεπιστημίου του Hertfordshire καταγράφει πλέον για τον βορδιγάλειο πολτό και για τον θειικό χαλκό ημερομηνία λήξης της ενωσιακής έγκρισης την 30ή Ιουνίου 2029 [25] [26]. Ο θειικός χαλκός είναι επιπλέον υποψήφια προς υποκατάσταση ουσία, επειδή πληροί δύο από τα κριτήρια «έμμονη, βιοσυσσωρεύσιμη, τοξική» [26].

Ελληνική έγκριση: στο εγκεκριμένο από το Υπουργείο σκεύασμα οξειδίου του χαλκού NORDOX 75 WG (αριθμός άδειας 60765) η ένδειξη για Phytophthora αφορά τη φυτόφθορα καρπών των εσπεριδοειδών, με δόση 105 γραμμαρίων ανά 100 λίτρα ψεκαστικού υγρού, εφαρμογή στις πρώτες φθινοπωρινές βροχές και έως δύο εφαρμογές [31]. Δεν υπάρχει στο σκεύασμα αυτό ένδειξη σήψης λαιμού σε μηλοειδή ή πυρηνόκαρπα. Ο έλεγχος γίνεται κάθε φορά στη βάση εγκρίσεων [30].

Εξαίρεση: η ακτινιδιά Στην ακτινιδιά το βάψιμο του κορμού αποφεύγεται, γιατί κατά την παρατήρηση πεδίου στην περιοχή των Γιαννιτσών έχει σημειωθεί τοξικότητα με σκάσιμο του φλοιού. Δημοσιευμένη καταγραφή του φαινομένου δεν εντοπίστηκε.

Οι προληπτικοί ψεκασμοί

Οι προληπτικές εφαρμογές με φωσφονικά είναι το βασικό χημικό εργαλείο πρόληψης. Ο τρόπος δράσης τους είναι μεικτός: περιλαμβάνει άμεση τοξικότητα προς τα παθογόνα, που μειώνει τους πληθυσμούς, και ενίσχυση των φυσικών αμυντικών μηχανισμών του φυτού [24]. Το fosetyl-aluminium είναι διασυστηματικό, απορροφάται από φύλλα και ρίζες και αναστέλλει τη βλάστηση των σπορίων [20]. Καμία από τις δύο ομάδες δεν σκοτώνει το παθογόνο: τόσο το mefenoxam όσο και το fosetyl-Al μπορούν μόνο να εμποδίσουν την εγκατάσταση του οργανισμού πριν αυτός μπει στο φυτό [7].

Το νομικό πλαίσιο των φωσφονικών αλλάζει, απαιτείται ετήσιος έλεγχος

Ενωσιακά και οι δύο ομάδες είναι εγκεκριμένες, αλλά οι ημερομηνίες λήξης που καταγράφει η βάση του Hertfordshire έχουν ήδη προσπεραστεί από παρατάσεις και δεν πρέπει να διαβάζονται ως ισχύουσες. Η βάση δίνει για το fosetyl-aluminium λήξη 31 Οκτωβρίου 2026 [20] και για τα φωσφονικά άλατα του καλίου 31 Ιανουαρίου 2026 [24]· στην πραγματικότητα ο Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2026/1826 της 28ης Ιουλίου 2026 μετέθεσε τη λήξη του fosetyl στην 31η Ιανουαρίου 2028 [36], και ο Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2025/2316 της 17ης Νοεμβρίου 2025 μετέθεσε τη λήξη των φωσφονικών αλάτων του καλίου στην 31η Ιουλίου 2029 [37].

Το συμπέρασμα δεν είναι ότι οι ουσίες κινδυνεύουν, αλλά ότι μια εγγραφή βάσης δεδομένων δεν είναι το ισχύον καθεστώς: η λήξη μετατίθεται με εκτελεστικούς κανονισμούς που οι βάσεις καταχωρούν με καθυστέρηση. Η εικόνα που δίνεται εδώ ισχύει όπως καταγράφεται τον Σεπτέμβριο του 2026 και ελέγχεται στη βάση δραστικών ουσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής πριν από κάθε πρόγραμμα.

Στην Ελλάδα, η δημοσιευμένη ετικέτα του σκευάσματος αναφοράς του fosetyl-Al (Aliette 80 WG) φέρει την ένδειξη «φυτόφθορα λαιμού και ριζών» σε μηλιά, αχλαδιά και ακτινιδιά· στην αμυγδαλιά η ένδειξη είναι σκέτο «Φυτόφθορα», σε κοινή γραμμή με την καρυδιά και την καστανιά, χωρίς τον προσδιορισμό λαιμού και ριζών [32]. Τα πυρηνόκαρπα, ροδακινιά, κερασιά, δαμασκηνιά, δεν περιλαμβάνονται στην ετικέτα αυτού του σκευάσματος· για κάθε άλλο σκεύασμα fosetyl-Al ο έλεγχος γίνεται στη βάση του Υπουργείου [30]. Πριν από κάθε εφαρμογή απαιτείται έλεγχος της τρέχουσας βάσης του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια [30].

Πηγές: 1 2 5 6 7 15 16 20 24 25 26 28 29 30 31 32

10. Τι κάνουμε όταν διαπιστωθεί προσβολή

Τις περισσότερες φορές η αναγνώριση της προσβολής και του παθογόνου γίνεται πολύ αργά. Η ανάπτυξη της ασθένειας στα πρώτα στάδια μέσα στο φυτό γίνεται ασυμπτωματικά, και αυτό δεν επιτρέπει την έγκαιρη εξεύρεση των προσβεβλημένων δένδρων.

Ο ετήσιος έλεγχος

Ένας δειγματοληπτικός έλεγχος των φλοιών σε κάποιους κορμούς μέσα στο αγρόκτημα μπορεί να γίνεται μία φορά τον χρόνο. Στη βρετανική σύσταση για μηλιά, ο έλεγχος για έλκη στον κορμό τοποθετείται στα τέλη Ιουνίου, ιδίως όταν ο Μάιος της χρονιάς ή της προηγούμενης χρονιάς ήταν υγρός [14]. Το χρονικό αυτό σημείο αφορά τις βρετανικές συνθήκες και δεν μεταφέρεται αυτούσιο στην Ελλάδα. Η κάλυψη των πληγών που θα προκύψουν είναι απαραίτητη, αλλιώς ο ίδιος ο έλεγχος δημιουργεί πύλες εισόδου, και η αποφυγή τραυματισμών αναφέρεται ρητά ως μέτρο ελέγχου [14].

Τα βήματα μετά τη διαπίστωση

Ξήλωμα των άρρωστων φυτών μαζί με το ριζικό σύστημα και καταστροφή τους εκτός του οπωρώνα.
Στέγνωμα της εστίας. Η τεκμηριωμένη επέμβαση σε δένδρο που μπορεί να διασωθεί είναι η απομάκρυνση του χώματος από τη βάση, το ξύσιμο της μεταχρωματισμένης επιφάνειας και η έκθεσή της στον αέρα ώστε να στεγνώσει [15]. Στη βρετανική πρακτική η αλλοίωση αφαιρείται πλήρως ως το ξύλο, με την τομή να περνά μέσα από το σημείο εμβολιασμού, ή χαράσσεται αυλάκι ως το ξύλο γύρω από την αλλοίωση [14].
Χημική επέμβαση μόνο με εγκεκριμένο σκεύασμα για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια, και με τη γνώση ότι τα διαθέσιμα μυκητοκτόνα δεν σκοτώνουν το παθογόνο [7]· ο έλεγχος γίνεται στη βάση εγκρίσεων [30].
Αλλαγή του τρόπου άρδευσης. Η άρδευση με σταλάκτες όσο το δυνατόν μακρύτερα από τον κορμό, χωρίς να βρέχεται ο λαιμός, είναι η τεκμηριωμένη κατεύθυνση [6], με σχεδιασμό που κρατά κορμό και λαιμό στεγνά [3] και με συντομότερες, συχνότερες αρδεύσεις [5].

Η δύσκολη αλήθεια Τα διαθέσιμα μυκητοκτόνα δεν σκοτώνουν τη Phytophthora· μπορούν μόνο να εμποδίσουν την εγκατάστασή της πριν μπει στο φυτό [7], και τα είδη του γένους δεν ελέγχονται επαρκώς από τα περισσότερα μυκητοκτόνα [6]. Δεν υπάρχει λόγος επιμονής σε θεραπευτικά μέσα αμφιβόλου αποτελεσματικότητας. Τα χρήματα και ο χρόνος πηγαίνουν πολύ καλύτερα στη διαχείριση του νερού, που είναι η σημαντικότερη πλευρά του ελέγχου [1].

Πηγές: 1 3 5 6 7 14 15 30

Σημείωμα του συγγραφέα Το παραπάνω εγχειρίδιο είναι ενδεικτικό και αποτελεί μια σύμπτυξη γνώσεων και εμπειρίας που έχουμε αποκτήσει επάνω στη φυτοπροστασία. Μπορεί να αποτελέσει έναν γενικό οδηγό, επάνω στον οποίο προστίθενται και άλλες παρεμβάσεις σύμφωνα με την εμπειρία του καθενός, και πάντα με τη σύμφωνη γνώμη κάποιου ειδικού επιστήμονα. Οι φυτοπροστατευτικές εφαρμογές γίνονται μόνο κατόπιν συνεννοήσεως με γεωπόνο και εφόσον υπάρχει πρόβλημα. Ο συγγραφέας απαλλάσσεται από οποιαδήποτε ευθύνη κακής χρήσης του εγχειριδίου αυτού.

11. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο. Όπου χρησιμοποιήθηκε μόνο η περίληψη και όχι το πλήρες κείμενο, αναφέρεται ρητά.

[1] UC Statewide IPM Program. Phytophthora Root and Crown Rot, Almond. UC IPM Pest Management Guidelines. Πανεπιστήμιο Καλιφόρνια. Πηγή για το όριο «περίοδοι 24 ωρών ή περισσότερο κορεσμένου εδάφους ευνοούν τις μολύνσεις από Phytophthora», για το ότι η σωστή διαχείριση του νερού είναι η σημαντικότερη πλευρά του ελέγχου, για τη μεγαλύτερη ευπάθεια των νεαρών δένδρων λόγω μικρότερου ριζικού συστήματος και λαιμού, και για την κατάταξη ανοχής υποκειμένων στα πυρηνόκαρπα (τα υποκείμενα δαμασκηνιάς ανθεκτικότερα από της ροδακινιάς και τα υβρίδια ροδακινιάς × αμυγδαλιάς· το Marianna 2624 το πιο ανεκτικό). Πλήρες κείμενο.
[2] UC Statewide IPM Program. Phytophthora Root and Crown Rot, Apple. UC IPM Pest Management Guidelines. Πανεπιστήμιο Καλιφόρνια. Πηγή για την εικόνα της οξείας μορφής στη μηλιά (τα δένδρα καταρρέουν λίγο μετά τον πρώτο ζεστό καιρό της άνοιξης και τα φύλλα μαραίνονται, ξηραίνονται και μένουν προσκολλημένα), για τη χρόνια μορφή με μειωμένη αύξηση και πρώιμη φυλλόπτωση, για το όριο των 24 ωρών κορεσμένου εδάφους, και για την κατάταξη ευαισθησίας των υποκειμένων μηλιάς (MM 104 και MM 106 πιο ευαίσθητα από τα M 9 και M 26). Πλήρες κείμενο.
[3] UC Statewide IPM Program. Phytophthora Root and Crown Rot, Cherry. UC IPM Pest Management Guidelines. Πανεπιστήμιο Καλιφόρνια. Πηγή για την κατάταξη ανοχής στην κερασιά (Mazzard και Colt ανθεκτικότερα από το Mahaleb) μαζί με τη ρητή επιφύλαξη ότι «κανένα δεν είναι ανθεκτικό σε όλα τα παθογόνα είδη», για τη σύσταση αποφυγής θέσεων με ιστορικό σήψης λαιμού και ριζών ιδίως με ευαίσθητα υποκείμενα, για τη βελτίωση της στράγγισης με αναχώματα, και για τον σχεδιασμό του αρδευτικού ώστε να μένουν στεγνοί κορμός και λαιμός. Πλήρες κείμενο.
[4] UC Statewide IPM Program. Phytophthora Root and Crown Rot, Apricot. UC IPM Pest Management Guidelines. Πανεπιστήμιο Καλιφόρνια. Πηγή για τη διατύπωση ότι τα υποκείμενα Marianna 2624 και Myrobalan 29C είναι «κάπως ανθεκτικά», για τη ρητή επιφύλαξη ότι «κανένα δεν είναι ανθεκτικό σε όλα τα παθογόνα είδη», για το όριο των 24 ωρών κορεσμένου εδάφους, και για τη φύτευση σε αναχώματα ώστε να στραγγίζει ο λαιμός. Πλήρες κείμενο.
[5] UC Statewide IPM Program. Phytophthora Root and Crown Rot, Peach. UC IPM Pest Management Guidelines. Πανεπιστήμιο Καλιφόρνια. Πηγή για το ότι η επιτυχία της επιλογής υποκειμένου εξαρτάται από το ποια είδη Phytophthora υπάρχουν στο συγκεκριμένο αγρόκτημα και ότι «κανένα δεν είναι ανθεκτικό σε όλα τα παθογόνα είδη», για τη σύσταση συντομότερων και συχνότερων αρδεύσεων και περιορισμού της άρδευσης άνοιξη και φθινόπωρο, για τη χρόνια εικόνα παρακμής επί σειρά ετών, και για το όριο των 24 ωρών κορεσμένου εδάφους. Πλήρες κείμενο.
[6] UC Statewide IPM Program. Phytophthora Root and Crown Rot, Home and Landscape. Πανεπιστήμιο Καλιφόρνια. Πηγή για το ότι σε ευνοϊκές συνθήκες αρκούν 4 έως 8 ώρες κορεσμού του εδάφους, για τον κανόνα ότι τα δένδρα δεν φυτεύονται βαθύτερα απ' ό,τι στο φυτώριο και ότι το σημείο εμβολιασμού δεν καλύπτεται ποτέ, για το ύψος των λοφίσκων έως περίπου 60 εκατοστά (2 πόδια) με ήπια κλίση για δένδρα, για την τοποθέτηση των σταλακτών όσο πιο μακριά από τον κορμό είναι πρακτικά εφικτό, για τις ερυθροκαφέ ζώνες που χωρίζονται από τον υγιή ιστό με σκούρα γραμμή, και για το ότι τα είδη Phytophthora δεν ελέγχονται επαρκώς από τα περισσότερα μυκητοκτόνα. Πλήρες κείμενο.
[7] Diagnosis and management of Phytophthora diseases. Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook, Oregon State University και συνεργαζόμενα πανεπιστήμια. Πηγή για το ότι τα είδη Phytophthora απαιτούν ελεύθερο νερό για μεγάλη διάρκεια και δεν είναι ενεργά πριν το έδαφος φτάσει ή ξεπεράσει την υδατοϊκανότητα, για την εικόνα του καμβίου με θαμπό κόκκινο έως καστανοκόκκινο χρώμα και ευδιάκριτο όριο προς τον υγιή ιστό, για τη φύτευση σε υπερυψωμένες γραμμές ή λοφίσκους, και για την κρίσιμη διαπίστωση ότι το mefenoxam και το fosetyl-Al δεν σκοτώνουν το παθογόνο αλλά μόνο εμποδίζουν την εγκατάστασή του πριν αυτό μπει στο φυτό. Πλήρες κείμενο.
[8] Phytophthora basics. Forest Phytophthoras of the World, Oregon State University και USDA Forest Service. Πηγή για την ένταξη του γένους στο βασίλειο των Στραμενοπιλών μαζί με τα διάτομα και τα καφέ φύκη, για το κυτταρικό τοίχωμα από κυτταρίνη αντί για χιτίνη, για τις υφές χωρίς εγκάρσια τοιχώματα και την κυριαρχία της διπλοειδούς φάσης, για τα κολυμβητικά ζωοσπόρια, και για τα ωοσπόρια (εγγενή) και χλαμυδοσπόρια (αγενή) ως παχύτοιχες δομές μακρόχρονης επιβίωσης. Πλήρες κείμενο.
[9] Mélida, H., Sandoval-Sierra, J. V., Diéguez-Uribeondo, J. and Bulone, V. (2013). Analyses of Extracellular Carbohydrates in Oomycetes Unveil the Existence of Three Different Cell Wall Types. Eukaryotic Cell 12(2). Πηγή για τη σύσταση του κυτταρικού τοιχώματος στην τάξη Peronosporales, όπου ανήκει η Phytophthora: κυτταρίνη περίπου 32-35%, β-1,3-γλυκάνες και καθόλου ανιχνεύσιμη χιτίνη, δηλαδή για το ότι ο στόχος «βιοσύνθεση χιτίνης» δεν υπάρχει στους ωομύκητες. Πλήρες κείμενο.
[10] EPPO Global Database. Phytophthora nicotianae (PHYTNP). European and Mediterranean Plant Protection Organization. Πηγή για την ταξινομική ιεραρχία του γένους (βασίλειο Chromista, φύλο Oomycota, κλάση Oomycetes, τάξη Peronosporales, οικογένεια Peronosporaceae) και για τα συνώνυμα Phytophthora parasitica και P. nicotianae var. parasitica. Πλήρες κείμενο.
[11] IDphy: Molecular and morphological identification of Phytophthora. Phytophthora plurivora. USDA APHIS και συνεργαζόμενοι φορείς. Πηγή για το ότι το είδος περιγράφηκε από τους Jung και Burgess το 2009 (Persoonia 22:95-110) και για τη διαπίστωση ότι οι περισσότερες απομονώσεις που είχαν ταυτοποιηθεί ως Phytophthora citricola πριν από το 2009 ανήκουν κατά πάσα πιθανότητα στο P. plurivora. Πλήρες κείμενο του δελτίου ταυτοποίησης.
[12] Kasteel, M., Ketelaar, T. and Govers, F. (2023). Fatal attraction: How Phytophthora zoospores find their host. Seminars in Cell & Developmental Biology 148-149:13-21. Πηγή για το ότι τα ζωοσπόρια εμφανίζουν ταξία προς χημικά, ηλεκτρικά και φυσικά ερεθίσματα, ότι πολλά συστατικά των ριζικών εκκριμάτων είναι ελκυστικά ή απωθητικά, και ότι το πιο ελκυστικό ερέθισμα είναι το μίγμα των ουσιών που εκκρίνει ο κύριος ξενιστής και όχι μεμονωμένες ουσίες. Περίληψη και εισαγωγικό τμήμα.
[13] NIAB. Disease cycle and epidemiology, Phytophthora. National Institute of Agricultural Botany, Ηνωμένο Βασίλειο. Πηγή για τα θερμικά προφίλ των δύο ειδών στις βρετανικές συνθήκες: P. syringae ενεργό σε μέσες θερμοκρασίες αέρα 0-16 °C με άριστο 10-14 °C και ανάπτυξη σε καρπούς στους 3-4 °C της συντήρησης, P. cactorum ενεργό στους 8-18 °C με άριστο 12-18 °C· επίσης για τη σύνδεση των επιδημιών με βροχοπτώσεις σε ψυχρό καιρό για το P. syringae και σε θερμό για το P. cactorum. Πλήρες κείμενο.
[14] NIAB. Crown rot and collar rot (Phytophthora cactorum, Phytophthora syringae). National Institute of Agricultural Botany, Ηνωμένο Βασίλειο. Πηγή για το ότι και οι δύο μορφές αποδίδονται κυρίως στο P. cactorum, για τον κύκλο (τα ωοσπόρια βλαστάνουν και ελευθερώνουν ζωοσπόρια που κινούνται στην εδαφική υγρασία και μολύνουν ρίζες, λαιμό ή εμβόλιο), για την υδαρή περιοχή που «κλαίει» με χαρακτηριστική πορτοκαλοκόκκινη προς καστανοκόκκινη σήψη κάτω από τον φλοιό, για τον έλεγχο των κορμών στα τέλη Ιουνίου όταν ο Μάιος ήταν υγρός, και για την αφαίρεση της αλλοίωσης ως το ξύλο με τομή που περνά από το σημείο εμβολιασμού, καθώς και για την αποφυγή τραυματισμών. Πλήρες κείμενο.
[15] Penn State Extension. Apple Crown and Collar Rot. Pennsylvania State University. Πηγή για την κατάταξη ευαισθησίας των υποκειμένων μηλιάς στην Πενσιλβάνια (M.7 και MM.106 τα πιο ευαίσθητα, M.9 το πιο ανθεκτικό), για την άριστη ανάπτυξη του παθογόνου γύρω στους 13,3 °C (56 °F), για τον μεγαλύτερο κίνδυνο γύρω στην άνθηση τον Απρίλιο και στην αρχή του λήθαργου τον Σεπτέμβριο, για τα συμπτώματα (καθυστερημένη έκπτυξη οφθαλμών, μεταχρωματισμός φύλλων, ξήρανση κλαδίσκων, μερική ή ολική περιχαράκωση του κορμού, υδαρής καστανοκόκκινος νεκρωμένος ιστός), και για την επέμβαση απομάκρυνσης του χώματος από τη βάση, ξυσίματος της μεταχρωματισμένης επιφάνειας και έκθεσής της ώστε να στεγνώσει. Πλήρες κείμενο.
[16] Utah State University Extension. Phytophthora Crown and Collar Rot. Utah State University. Πηγή για την κατανομή των ειδών ανά ομάδα καλλιεργειών (P. cactorum στη μηλιά και την αχλαδιά· P. cambivora, P. megasperma, P. drechsleri και P. syringae στα πυρηνόκαρπα), για το εύρος αυξημένης δραστηριότητας 13-21 °C (55-70 °F) σε εδάφη με υψηλή υγρασία, για τα έλκη μεταξύ της γραμμής του εδάφους και των ριζών του λαιμού και τα διάσπαρτα κίτρινα φύλλα με αραιό φύλλωμα, και για τον κανόνα ότι το σημείο εμβολιασμού δεν πρέπει να βρίσκεται κάτω από τη γραμμή του εδάφους και ότι το νερό διοχετεύεται πάντοτε μακριά από τον κορμό. Πλήρες κείμενο.
[17] Tsipouridis, K. and Thomidis, T. (2001). Effectiveness of metalaxyl, fosetyl-Al, dimethomorph, and cymoxanil against Phytophthora cactorum and P. citrophthora of peach tree. Phytopathologia Mediterranea 40:253-259. Ελληνική εργασία (Ινστιτούτο Φυλλοβόλων Δένδρων Νάουσας, σπορόφυτα ροδακινιάς KID I). Πηγή για την κατάταξη αποτελεσματικότητας: το metalaxyl ήταν το δραστικότερο, ακολουθούμενο από το fosetyl-Al με περιορισμένη δράση, ενώ με soil drench ούτε το dimethomorph ούτε το cymoxanil ανέστειλαν την ανάπτυξη και στην εφαρμογή των 150 g/l το dimethomorph ανέστειλε την αποίκιση ενώ το cymoxanil όχι· επίσης για το ότι το σκεύασμα που δοκιμάστηκε ήταν το ρακεμικό metalaxyl (Ridomil 2E) και όχι το metalaxyl-M. Το εμπορικό σκεύασμα και το υποκείμενο KID I αναφέρονται στο πλήρες κείμενο και δεν προκύπτουν από τη σελίδα της περίληψης. Πλήρες κείμενο, ανοικτής πρόσβασης.
[18] Thomidis, T. (2001). Testing variability in pathogenicity of Phytophthora cactorum, P. citrophthora and P. syringae to apple, pear, peach, cherry and plum rootstocks. Phytoparasitica 29(1):47-49. Πηγή για το ότι τα δοκιμασμένα στελέχη (P. cactorum και P. syringae από αμυγδαλιά, P. citrophthora από εσπεριδοειδή) ήταν ιδιαίτερα μολυσματικά στα υποκείμενα πυρηνοκάρπων, ελάχιστα μολυσματικά στα υποκείμενα αχλαδιάς και καθόλου μολυσματικά στα υποκείμενα μηλιάς, και για την ερμηνεία του ευρήματος ως αυστηρής εξειδίκευσης ξενιστή. Περίληψη.
[19] Thomidis, T. (2002). Variation in virulence of Greek isolates of Phytophthora citrophthora as measured by their ability to cause crown rot on three peach rootstocks. Phytoparasitica 30(2):191-193. Πηγή για το ότι ανάμεσα στα υποκείμενα ροδακινιάς GF677, PR204 και KID I δεν βρέθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά ευαισθησίας έναντι των ελληνικών στελεχών P. citrophthora, και για τη μεγάλη διακύμανση μολυσματικότητας μεταξύ των στελεχών ανάλογα με τον ξενιστή προέλευσης. Περίληψη.
[20] Pesticide Properties DataBase (PPDB). Fosetyl-aluminium. Agriculture and Environment Research Unit, University of Hertfordshire. Πηγή για το ενωσιακό καθεστώς του fosetyl-aluminium: εγκεκριμένο κατά τον Κανονισμό (ΕΚ) 1107/2009 με ημερομηνία λήξης της έγκρισης την 31η Οκτωβρίου 2026· επίσης για τον διασυστηματικό χαρακτήρα του, την απορρόφηση από φύλλα και ρίζες και την αναστολή της βλάστησης των σπορίων. Πλήρες κείμενο της εγγραφής.
[21] Pesticide Properties DataBase (PPDB). Metalaxyl-M. University of Hertfordshire. Πηγή για το ότι τα mefenoxam και R-metalaxyl είναι συνώνυμα του metalaxyl-M, για το ενωσιακό καθεστώς «εγκεκριμένο» με ημερομηνία λήξης την 31η Μαΐου 2035, και για την κατάταξη στα ακυλαμινοξικά μυκητοκτόνα με στόχο την RNA πολυμεράση 1. Πλήρες κείμενο της εγγραφής.
[22] Pesticide Properties DataBase (PPDB). Metalaxyl. University of Hertfordshire. Πηγή για το ότι το ρακεμικό metalaxyl αποτελεί χωριστή καταχώριση από το metalaxyl-M, με ενωσιακό καθεστώς «εγκεκριμένο» και ημερομηνία λήξης της έγκρισης την 30ή Σεπτεμβρίου 2026. Πλήρες κείμενο της εγγραφής.
[23] Pesticide Properties DataBase (PPDB). Mancozeb. University of Hertfordshire. Πηγή για το ότι το mancozeb δεν είναι εγκεκριμένο κατά τον Κανονισμό (ΕΚ) 1107/2009 και η καταχώρισή του έχει λήξει, άρα τα συνδυαστικά σκευάσματα με mancozeb δεν αποτελούν επιλογή. Πλήρες κείμενο της εγγραφής.
[24] Pesticide Properties DataBase (PPDB). Potassium phosphonates. University of Hertfordshire. Πηγή για το ενωσιακό καθεστώς των φωσφονικών αλάτων του καλίου (εγκεκριμένα, με καταγεγραμμένη ημερομηνία λήξης την 31η Ιανουαρίου 2026) και για τον μεικτό τρόπο δράσης τους, που περιλαμβάνει άμεση τοξικότητα προς τα παθογόνα και ενίσχυση των φυσικών αμυντικών μηχανισμών του φυτού. Πλήρες κείμενο της εγγραφής.
[25] Pesticide Properties DataBase (PPDB). Bordeaux mixture. University of Hertfordshire. Πηγή για το ότι ο βορδιγάλειος πολτός είναι σύμπλοκο θειικού χαλκού και ασβέστου, εγκεκριμένο κατά τον Κανονισμό (ΕΚ) 1107/2009, με ημερομηνία λήξης της ενωσιακής έγκρισης την 30ή Ιουνίου 2029. Πλήρες κείμενο της εγγραφής.
[26] Pesticide Properties DataBase (PPDB). Copper sulphate. University of Hertfordshire. Πηγή για το ότι ο θειικός χαλκός είναι εγκεκριμένος με ημερομηνία λήξης της ενωσιακής έγκρισης την 30ή Ιουνίου 2029 και ότι είναι υποψήφιος προς υποκατάσταση, πληρώντας δύο από τα κριτήρια «έμμονη, βιοσυσσωρεύσιμη, τοξική». Πλήρες κείμενο της εγγραφής.
[27] Bio-Pesticides DataBase (BPDB). Cheshunt mixture. University of Hertfordshire. Πηγή για το ότι το Cheshunt είναι σύμπλοκο θειικού χαλκού και διαμμωνιακού ανθρακικού άλατος που χρησιμοποιούνταν σε σπορόφυτα κατά της τήξης, ότι θεωρείται παρωχημένο, και ότι δεν είναι εγκεκριμένο κατά τον Κανονισμό (ΕΚ) 1107/2009 ούτε στη Βρετανία. Πλήρες κείμενο της εγγραφής.
[28] Εκτελεστικός κανονισμός (ΕΕ) 2025/1489 της Επιτροπής, της 24ης Ιουλίου 2025, για την τροποποίηση του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 540/2011. EUR-Lex. Πηγή για την ταυτότητα, την ημερομηνία (24 Ιουλίου 2025) και το αντικείμενο του κανονισμού: παράταση των περιόδων έγκρισης 19 δραστικών ουσιών. Ο πίνακας του παραρτήματος δεν αποδόθηκε στις μορφές που ήταν προσβάσιμες, και γι' αυτό η ημερομηνία λήξης των ενώσεων χαλκού τεκμηριώνεται χωριστά από τις εγγραφές [25] και [26]. Τίτλος και μεταδεδομένα· το παράρτημα δεν αποδόθηκε.
[29] Εκτελεστικός κανονισμός (ΕΕ) 2018/1981 της Επιτροπής, της 13ης Δεκεμβρίου 2018. EUR-Lex. Πηγή για την εισαγωγή των ενώσεων χαλκού στο Μέρος Ε του παραρτήματος του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 540/2011 ως γραμμή 10, με ημερομηνία έγκρισης την 1η Ιανουαρίου 2019 και αρχική λήξη την 31η Δεκεμβρίου 2025, και για τον περιορισμό «επιτρέπονται μόνο χρήσεις που οδηγούν σε συνολική εφαρμογή το πολύ 28 kg χαλκού ανά εκτάριο σε διάστημα 7 ετών». Πλήρες κείμενο.
[30] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Κατάλογοι Φυτοπροστατευτικών Προϊόντων και Βιοκτόνων. Διεύθυνση Προστασίας Φυτικής Παραγωγής· η αναζήτηση γίνεται στη βάση 1click.minagric.gr. Η επίσημη βάση όπου ελέγχεται κάθε φορά ποια σκευάσματα είναι εγκεκριμένα, για ποια καλλιέργεια, με ποια δόση και ποιον τρόπο εφαρμογής· είναι η πηγή στην οποία παραπέμπει το άρθρο για κάθε δόση και κάθε χρήση. Πλήρες κείμενο της σελίδας· η ίδια η βάση απαιτεί JavaScript.
[31] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Έγκριση κυκλοφορίας του σκευάσματος NORDOX 75 WG (copper oxide), αριθμός άδειας 60765. Πηγή για το ότι στο συγκεκριμένο χαλκούχο σκεύασμα η ένδειξη για Phytophthora αφορά τη φυτόφθορα καρπών των εσπεριδοειδών, με δόση 105 γραμμαρίων ανά 100 λίτρα ψεκαστικού υγρού, εφαρμογή στις πρώτες φθινοπωρινές βροχές και έως δύο εφαρμογές, και για το ότι δεν φέρει ένδειξη σήψης λαιμού σε μηλοειδή ή πυρηνόκαρπα. Πλήρες κείμενο της έγκρισης.
[32] Bayer Ελλάς. Aliette 80 WG (fosetyl-Al 80%), δημοσιευμένη ελληνική ετικέτα. Πηγή, ως ετικέτα του κατόχου της ελληνικής έγκρισης, για το ότι η ένδειξη «φυτόφθορα λαιμού και ριζών» υπάρχει στη μηλιά, την αχλαδιά και την ακτινιδιά, ότι στην αμυγδαλιά, μαζί με καρυδιά και καστανιά, η ένδειξη είναι σκέτο «Φυτόφθορα», και για το ότι τα πυρηνόκαρπα δεν περιλαμβάνονται στον πίνακα των εγκεκριμένων χρήσεων. Ο αριθμός της άδειας δεν αναγράφεται στη σελίδα και δεν αναπαράγεται εδώ. Η ισχύουσα δόση και το φάσμα ελέγχονται κάθε φορά στη βάση του Υπουργείου [30]. Πλήρες κείμενο της σελίδας προϊόντος.
[33] Syngenta Hellas. Ridomil Gold 465.2 SL (metalaxyl-M 46,52%), αριθμός άδειας 61165, δημοσιευμένη ελληνική ετικέτα. Πηγή, ως ετικέτα του κατόχου της ελληνικής έγκρισης, για το ότι το σκεύασμα αναφοράς του metalaxyl-M στη χώρα φέρει εγκρίσεις για περονόσπορους σε λαχανικά, πατάτα και αμπέλι και δεν περιλαμβάνει δενδρώδεις καλλιέργειες ούτε ένδειξη σήψης λαιμού, άρα η εμβάπτιση ριζών οπωροφόρων δεν είναι καλυπτόμενη χρήση. Πλήρες κείμενο της σελίδας προϊόντος.
[34] Bugwoodwiki. PARP selective medium. Center for Invasive Species and Ecosystem Health, University of Georgia. Πηγή για τη σύνθεση του εκλεκτικού υποστρώματος PARP (βάση άγαρ αραβοσίτου με πιμαρικίνη, αμπικιλλίνη, ριφαμπικίνη και PCNB) και για τη χρήση του στην εκλεκτική απομόνωση ειδών Phytophthora και Pythium. Πλήρες κείμενο.
[35] Pesticide Properties DataBase (PPDB). Fungicide Index. University of Hertfordshire. Πηγή για το ότι οι καταχωρίσεις του Trichoderma harzianum στη βάση δραστικών ουσιών υπάρχουν ανά στέλεχος (ITEM 908, T39, T78, TH315, TH35) και όχι για το είδος συνολικά, δηλαδή ότι το καθεστώς έγκρισης κρίνεται ανά στέλεχος. Πλήρες κείμενο του καταλόγου.
[36] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2026/1826 της Επιτροπής, της 28ης Ιουλίου 2026, για την τροποποίηση του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 540/2011 όσον αφορά την παράταση των περιόδων έγκρισης 21 δραστικών ουσιών. Πηγή αποκλειστικά για τις δύο νέες ημερομηνίες λήξης: fosetyl, 31 Ιανουαρίου 2028· metalaxyl, 30 Ιουνίου 2029. Παράρτημα, όπως δημοσιεύεται και στην ισπανική επίσημη εφημερίδα (DOUE-L-2026-81203).
[37] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2025/2316 της Επιτροπής, της 17ης Νοεμβρίου 2025, για την τροποποίηση του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 540/2011 όσον αφορά την παράταση των περιόδων έγκρισης 13 δραστικών ουσιών. EUR-Lex. Πηγή αποκλειστικά για την παράταση των φωσφονικών αλάτων του καλίου: Μέρος Β του Παραρτήματος, γραμμή 40, νέα ημερομηνία λήξης η 31η Ιουλίου 2029. Πλήρες κείμενο.

Αποποίηση ευθύνης Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δεν υποκαθιστά την επιτόπια γεωπονική εκτίμηση ούτε συνιστά συνταγή εφαρμογής φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Οι εγκρίσεις των δραστικών ουσιών, οι δόσεις και οι χρόνοι αναμονής μεταβάλλονται και διαφέρουν ανά χώρα και καλλιέργεια· ισχύουν πάντοτε οι οδηγίες της ετικέτας και οι εθνικές εγκρίσεις. Η παρασκευή ιδιοσκευασμάτων για χρήση ως φυτοπροστατευτικών προϊόντων δεν επιτρέπεται. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για τη χρήση των παραπάνω πληροφοριών.