Η καφέ Βρωμούσα, BMSB, Halyomorpha halys

Ενήλικο άτομο της καφέ βρωμούσας, Halyomorpha halys

Η καφέ βρωμούσα είναι σήμερα ένα από τα σοβαρότερα εντομολογικά προβλήματα της βορειοελλαδικής δενδροκομίας. Είναι είδος πολυφάγο, τρέφεται σε πάνω από 170 φυτικά είδη, και εμφανίζεται στα δάση, στις οικίες και στις καλλιέργειες. Η ροδακινιά, η ακτινιδιά, η μηλιά, η αχλαδιά, η τομάτα και η κερασιά είναι ευαίσθητες στις προσβολές, ωστόσο τα σημαντικότερα προβλήματα εμφανίζονται στην ακτινιδιά.

Περιεχόμενα

Ταυτότητα και ιστορικό στην Ελλάδα
Βιολογία του εντόμου
Οι ζημιές ανά καλλιέργεια
Τι δείχνουν τα ελληνικά δεδομένα
Χημική αντιμετώπιση
Βιολογική αντιμετώπιση και παγίδες
Συμπέρασμα
Πηγές

1. Ταυτότητα και ιστορικό στην Ελλάδα

Το είδος είναι το Halyomorpha halys (Stål, 1855) και η διεθνής κοινή του ονομασία Brown Marmorated Stink Bug, εν συντομία BMSB. Ανήκει στην οικογένεια Pentatomidae και κατάγεται από την Ανατολική Ασία.

Πότε ακριβώς ήρθε, η χρονολογία με την πηγή της Στην Ευρώπη εισήχθη το 2007. Στην Ελλάδα καταγράφηκε για πρώτη φορά το φθινόπωρο του 2011, όταν άτομα εντοπίστηκαν να ενοχλούν σε κατοικίες στο κέντρο της Αθήνας, η επίσημη δημοσίευση έγινε από τους Milonas και Partsinevelos (2014) στο EPPO Bulletin. Η Ελλάδα ήταν το σημείο εισόδου του εντόμου στη Νότια Ευρώπη: μέχρι τότε ήταν γνωστό μόνο από δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Ακολούθησαν η Γεωργία το 2015 και η Βουλγαρία το 2016.

Πώς το αναγνωρίζουμε

Τα ενήλικα έχουν μήκος έως 17 χιλιοστά, καφέ χρώμα, και οι νηματοειδείς κεραίες τους φέρουν εναλλάξ λευκά και καφέ άρθρα. Αυτό το τελευταίο είναι το πιο αξιόπιστο διακριτικό γνώρισμα.

Ο κίνδυνος της σύγχυσης με τα ιθαγενή είδη Στην Ελλάδα υπάρχουν πολλά ιθαγενή είδη της ίδιας οικογένειας με παρόμοιο μέγεθος και χρώμα, τα οποία δεν είναι επιβλαβή στον ίδιο βαθμό, ή και καθόλου. Πριν από την έναρξη προγράμματος ψεκασμών απαιτείται βεβαιότητα ότι το έντομο είναι όντως H. halys: η ταυτοποίηση γίνεται από τα λευκά δαχτυλίδια στις κεραίες και από τις εναλλασσόμενες ανοιχτόχρωμες και σκούρες κηλίδες στο περιθώριο της κοιλιάς.

2. Βιολογία του εντόμου

Στην Ελλάδα το έντομο έχει δύο επικαλυπτόμενες γενιές τον χρόνο. Τα ενήλικα εξέρχονται από τις θέσεις διαχείμασης τον Απρίλιο και αρχίζουν άμεσα τη διατροφική και αναπαραγωγική τους δραστηριότητα.

Η ωοτοκία γίνεται σε συστάδες στην κάτω επιφάνεια των φύλλων. Οι προνύμφες περνούν από 5 στάδια μέχρι να γίνουν τέλεια, με διάρκεια περίπου μία εβδομάδα ανά στάδιο. Οι προνύμφες των τελευταίων σταδίων αλλά και τα τέλεια προκαλούν σημαντικές ζημιές.

Παράμετρος	Τιμή
Αυγά ανά ωοσυστοιχία	περίπου 28 (διάμεση τιμή)
Συνολική γονιμότητα θηλυκού	περίπου 244 αυγά στη διάρκεια της ζωής του, σε εργαστηριακές συνθήκες στη Φλόριντα· στο χωράφι η τιμή είναι χαμηλότερη
Προνυμφικά στάδια	5
Ανάπτυξη από αυγό σε τέλειο	538 βαθμοημέρες
Επιπλέον για ωρίμανση θηλυκού	148 βαθμοημέρες
Διάρκεια ζωής ενηλίκου	έως και ένα έτος (διαχειμάζοντα άτομα)

Γιατί οι βαθμοημέρες είναι πιο χρήσιμες από τις «ημέρες» Η διάρκεια μιας γενιάς δεν είναι σταθερός αριθμός ημερών, εξαρτάται από τη θερμοκρασία. Κατά τις μετρήσεις στις βορειοανατολικές Ηνωμένες Πολιτείες, το έντομο χρειάζεται 538 βαθμοημέρες για να περάσει από το αυγό στο τέλειο και άλλες 148 για να ωριμάσει σεξουαλικά το θηλυκό. Ελληνικό μοντέλο βαθμοημερών για το είδος δεν έχει δημοσιευθεί. Σε θερμό ελληνικό καλοκαίρι αυτό ολοκληρώνεται πολύ γρηγορότερα απ' ό,τι σε δροσερή χρονιά. Σε πρακτικούς όρους, μια ζεστή άνοιξη σημαίνει ότι η δεύτερη γενιά θα φτάσει νωρίτερα και θα προλάβει τη συγκομιδή.

Επειδή το τέλειο μπορεί να ζήσει έως και έναν χρόνο, μετά την πρώτη πραγματική γενιά τρέφονται ταυτόχρονα και οι «γονείς» και τα «παιδιά», γι' αυτό και ο πληθυσμός φαίνεται να μη μειώνεται ποτέ μέσα στη σεζόν. Το έντομο διαχειμάζει μαζικά ως τέλειο σε προφυλαγμένες θέσεις και σε κτήρια.

Ένα νούμερο για να καταλάβουμε το μέγεθος του κινδύνου Ένα αγρόκτημα με 10 έντομα, εκ των οποίων τα 5 θηλυκά, μπορεί θεωρητικά σε δέκα χρόνια να φιλοξενεί εκατοντάδες δισεκατομμύρια βρωμούσες. Πρόκειται φυσικά για θεωρητικό υπολογισμό χωρίς θνησιμότητα, στην πραγματικότητα ο πληθυσμός περιορίζεται από θηρευτές, παρασιτοειδή, καιρό και ψεκασμούς. Το νούμερο δείχνει όμως γιατί ένα είδος με τέτοια αναπαραγωγική ικανότητα και χωρίς φυσικούς εχθρούς στη νέα του περιοχή εκρήγνυται μέσα σε λίγες σεζόν.

Ο βιολογικός κύκλος της καφέ βρωμούσας το καλοκαίρι — Εικόνα 1. Ο βιολογικός κύκλος του εντόμου το καλοκαίρι.

Προνύμφες καφέ βρωμούσας σε νεαρά στάδια πάνω σε καρπούς ακτινιδιάς — Εικόνα 2. Προνύμφες σε νεαρά στάδια πάνω στους καρπούς, τον καιρό που η ζημιά μόλις αρχίζει. Είναι πολύ μικρότερες από το τέλειο, ανοιχτόχρωμες, με στικτό περίγραμμα στην κοιλιά, και μένουν συγκεντρωμένες κοντά στο σημείο εκκόλαψης, γι' αυτό βρίσκονται συνήθως περισσότερες από μία στον ίδιο καρπό ή στον ίδιο βλαστό. Σε αυτό ακριβώς το στάδιο η παρουσία τους περνάει απαρατήρητη από απόσταση, ενώ στον καρπό έχουν ήδη αρχίσει τα νύγματα που θα φανούν ως βοθριώσεις αργότερα. Η επισκόπηση των καρπών από κοντά, και όχι από τον διάδρομο, είναι ο μόνος τρόπος να εντοπιστεί η προσβολή όσο ακόμη προλαβαίνει μια επέμβαση.

3. Οι ζημιές ανά καλλιέργεια

Το έντομο διαρρηγνύει με τα στοματικά του μόρια τους καρπούς, οι οποίοι αλλοιώνονται από τα ένζυμα που απελευθερώνει στο εσωτερικό τους και καταρρέουν. Στο τέλος εμφανίζεται εξωτερικά σκούρος μεταχρωματισμός και βάθυνση της επιδερμίδας.

Ακτινιδιά, η πιο βαριά περίπτωση

Οι καρποί μαλακώνουν και πέφτουν στο έδαφος. Τις περισσότερες φορές εμφανίζονται περισσότεροι από 6 ως 10 μαλακοί καρποί στο έδαφος ανά πρέμνο. Το πρόβλημα δεν σταματά στο χωράφι: οι προσβεβλημένοι καρποί που δεν έχουν εμφανές εξωτερικό σύμπτωμα φεύγουν μαζί με τους υγιείς και καταρρέουν μέσα στους ψυκτικούς θαλάμους.

Εικόνα 3. Καρποί ακτινιδιάς μετά την προσβολή από τη βρωμούσα.

Εσωτερική ζημιά σε καρπό ακτινιδιάς από βρωμούσα — Εικόνα 4. Καρποί ακτινιδιάς μετά την προσβολή από το έντομο. Αριστερά φαίνεται η ζημιά στο εσωτερικό του καρπού.

Τα υπόλοιπα φρούτα

Γενικά: παραμόρφωση του καρπού, μεταχρωματισμός και κατάρρευση της σάρκας.
Κεράσι: μετά την προσβολή ο καρπός εμφανίζει αλλοιώσεις και βοθριώσεις.
Ροδάκινο και αχλάδι: έντονες παραμορφώσεις που καθιστούν τον καρπό μη εμπορεύσιμο.

Παραμορφωμένα αχλάδια μετά από προσβολή του εντόμου — Εικόνα 5. Παραμορφωμένα αχλάδια μετά από την προσβολή του εντόμου.

Παραμορφωμένοι καρποί ροδακινιάς από τη βρωμούσα — Εικόνα 6. Παραμορφωμένοι καρποί ροδακινιάς εξαιτίας της τροφικής δραστηριότητας του εντόμου.

Παραμορφωμένοι καρποί κερασιάς από τη βρωμούσα — Εικόνα 7. Παραμορφωμένοι καρποί κερασιάς εξαιτίας της τροφικής δραστηριότητας του εντόμου.

Βοθριώσεις σε καρπούς κερασιάς από τη βρωμούσα — Εικόνα 8. Βοθριώσεις και αλλοιώσεις στον καρπό της κερασιάς.

Βίντεο: η καφέ βρωμούσα στο χωράφι.

Από πού ξεκινάει η προσβολή

Συνήθως η προσβολή ξεκινάει περιμετρικά των κτημάτων, ειδικά στις πλευρές που συνορεύουν με δάση ή ακαλλιέργητες εκτάσεις όπου φύονται διάφοροι ξενιστές. Πάνω σε αυτό στηρίζεται όλη η στρατηγική αντιμετώπισης, γιατί επιτρέπει περιμετρικούς και όχι ολικούς ψεκασμούς στα πρώτα στάδια.

4. Τι δείχνουν τα ελληνικά δεδομένα

Από το 2018 μέχρι σήμερα έχει συσσωρευτεί σημαντική ελληνική έρευνα, μεγάλο μέρος της οποίας έγινε ακριβώς στην περιοχή μας.

Πληθυσμιακή δυναμική σε ακτινίδια Ημαθίας και Πιερίας, 2021 ως 2023

Τριετής παρακολούθηση με παγίδες φερομόνης σε τέσσερις οπωρώνες ακτινιδιάς (Δίον, Νέος Έφεσος, Επισκοπή, Μελίκη) έδειξε:

Έξοδος των ενηλίκων από τη διαχείμαση τον Απρίλιο.
Δύο κορυφές συλλήψεων: τέλη Ιουλίου έως μέσα Αυγούστου, και τέλη Σεπτεμβρίου.
Επιβεβαίωση δύο επικαλυπτόμενων γενεών, με αντίστοιχο πρότυπο και στις προνύμφες 2ου σταδίου.
Η Ημαθία εμφάνιζε σταθερά υψηλότερους πληθυσμούς από την Πιερία.

Στην πράξη, οι παγίδες πρέπει να μπαίνουν από τον Απρίλιο, όχι τον Μάιο, και η δεύτερη κορυφή του Σεπτεμβρίου πέφτει πάνω στη συγκομιδή του ακτινιδίου.

Ο πληθυσμός δεν κατανέμεται τυχαία μέσα στο χωράφι Πρόσφατη εργασία γεωργίας ακριβείας έδειξε ότι οι πληθυσμοί συσχετίζονται με περιοχές υψηλότερων τιμών NDVI και NDWI, δηλαδή με τα σημεία όπου η κόμη είναι πυκνότερη και υγρότερη. Το σημαντικό εύρημα είναι ότι σε κάθε χωράφι υπάρχουν σταθερές στον χρόνο ζώνες υψηλού, μέτριου και χαμηλού κινδύνου. Ο εντοπισμός των ζωνών αυτών επιτρέπει τη στόχευση των ψεκασμών και των παγίδων εκεί, αντί για ομοιόμορφο ψεκασμό ολόκληρου του κτήματος.

Παράλληλα έχουν τεκμηριωθεί ζημιές σε ροδακινιά και ελιά στη Βόρεια Ελλάδα (Damos, Soulopoulou and Thomidis, 2020), ενώ η προσβολή του ακτινιδίου στη χώρα μας καταγράφηκε επίσημα το 2018.

5. Χημική αντιμετώπιση

Η αντιμετώπιση του εντόμου είναι ιδιαίτερα δύσκολη στα ακτινίδια, λόγω της έλλειψης εγκεκριμένων δραστικών ουσιών. Στην πράξη, ουσίες που έχουν έγκριση για άλλα έντομα της καλλιέργειας, όπως το etofenprox για τη Metcalfa pruinosa, έχουν παράπλευρη δράση και μπορούν να μειώσουν τον πληθυσμό, με αναφορές μείωσης που φτάνουν το 60 ως 70%.

Το τοπίο των εγκρίσεων έχει αλλάξει ριζικά από το 2018

Οι συστάσεις που κυκλοφορούσαν πριν από μερικά χρόνια δεν ισχύουν πλέον:

Οργανοφωσφορικά: το chlorpyrifos και το chlorpyrifos-methyl δεν ανανεώθηκαν και οι εγκρίσεις τους έληξαν τον Φεβρουάριο του 2020. Η κατηγορία έχει ουσιαστικά εκλείψει από τα οπωροφόρα.
Νεονικοτινοειδή: τα imidacloprid, thiamethoxam και clothianidin απαγορεύτηκαν για υπαίθρια χρήση το 2018 και στη συνέχεια δεν ανανεώθηκαν. Το acetamiprid είναι το μόνο νεονικοτινοειδές που παραμένει εγκεκριμένο στην ΕΕ, και βρίσκεται υπό επανεξέταση.
Πυρεθροειδή: παραμένουν διαθέσιμα, αλλά με περιορισμούς και υψηλή τοξικότητα προς τα ωφέλιμα, η χρήση τους αποδιοργανώνει τη βιολογική ισορροπία και μπορεί να προκαλέσει έξαρση δευτερογενών εχθρών, όπως τα ακάρεα.

Πριν από κάθε εφαρμογή απαιτείται έλεγχος της τρέχουσας βάσης εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια και τον συγκεκριμένο εχθρό.

Στις καλλιέργειες όπου υπάρχουν εγκεκριμένες λύσεις, οι εφαρμογές διατηρούν τον πληθυσμό σε μη ζημιογόνα επίπεδα, αλλά δεν τον εξαλείφουν. Το έντομο επανεισβάλλει συνεχώς από τις γύρω εκτάσεις, και γι' αυτό η χημική αντιμετώπιση από μόνη της δεν αρκεί.

6. Βιολογική αντιμετώπιση και παγίδες

Τα ιθαγενή παρασιτοειδή που ήδη υπάρχουν στην Ελλάδα

Δουλεύουν ήδη, αλλά όχι αρκετά Έρευνα σε ωοσυστοιχίες που συλλέχθηκαν από αγροκτήματα της Βόρειας Ελλάδας, από τον Ιούνιο έως τον Οκτώβριο του 2020, εντόπισε δύο ιθαγενή υμενόπτερα παρασιτοειδή αυγών που προσβάλλουν τη βρωμούσα:

Anastatus bifasciatus (Eupelmidae), το 58% όλων των παρασιτοειδών που ανακτήθηκαν
Ooencyrtus telenomicida (Encyrtidae)

Από 529 αυγά εκκολάφθηκαν 45 παρασιτοειδή: ποσοστό παρασιτισμού 8,5%. Είναι ενθαρρυντικό ότι υπάρχουν ήδη φυσικοί εχθροί στη χώρα μας, αλλά 8,5% δεν αρκεί για να ελέγξει τον πληθυσμό. Είναι όμως άλλος ένας λόγος να αποφεύγονται οι αλόγιστοι ψεκασμοί με πυρεθροειδή, που σκοτώνουν και αυτά.

Η σφήκα Samurai

Τα σημαντικότερα αποτελέσματα διεθνώς έχει επιφέρει η χρήση της σφήκας Samurai, Trissolcus japonicus. Το έντομο παρασιτεί τις ωοσυστοιχίες της βρωμούσας, καταστρέφοντας τον πληθυσμό πριν καν εκκολαφθεί.

Θηλυκό άτομο της σφήκας Samurai, Trissolcus japonicus — Εικόνα 9. Η σφήκα Samurai (*Trissolcus japonicus*), θηλυκό άτομο.

Τι έγινε από το 2020 μέχρι σήμερα

Στην Ιταλία εγκρίθηκαν το 2020 εξαπολύσεις με στόχο την απελευθέρωση 120.000 παρασιτοειδών, και το πρόγραμμα συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια. Παράλληλα αναπτύχθηκαν τεχνικές μαζικής εκτροφής σε αυγά που έχουν διατηρηθεί σε ψύξη.
Στη Βόρεια Ιταλία εντοπίστηκε επίσης το Trissolcus mitsukurii, καθώς και το ιθαγενές Trissolcus kozlovi, που αποδείχθηκε ικανό να παρασιτεί τα αυγά της βρωμούσας.
Το T. japonicus έχει πλέον εντοπιστεί αυτόχθονα, δηλαδή χωρίς να έχει εξαπολυθεί, σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ άλλων στη Γαλλία (2022 ως 2023) και στη Σερβία (2022).
Στην Ελλάδα δεν έχει καταγραφεί ακόμη, ούτε ως εξαπόλυση ούτε αυτόχθονα.

Η άποψή μου παραμένει ότι η εξαπόλυση του ωφέλιμου πρέπει να γίνει και στη χώρα μας μέσω προγράμματος της πολιτείας. Πρόκειται για ξενικό είδος, οπότε απαιτείται επίσημη έγκριση και μελέτη εκτίμησης κινδύνου, δεν είναι κάτι που μπορεί ή πρέπει να κάνει ο μεμονωμένος παραγωγός.

Παγίδες και μηχανικά μέσα

Τι μπορεί να κάνει ο παραγωγός σήμερα

Παγίδες φερομόνης για παρακολούθηση: τοποθέτηση από τον Απρίλιο, κατά προτίμηση στην περίμετρο του κτήματος, ώστε η εισβολή να εντοπίζεται πριν φτάσει στο κέντρο.
Δίχτυα αποκλεισμού (anti-insect): η πιο αποτελεσματική λύση όπου είναι οικονομικά εφικτή, ιδίως σε ακτινίδια με υψηλή αξία παραγωγής.
Περιμετρική στρατηγική: εφόσον η προσβολή ξεκινά από τα όρια, οι στοχευμένοι περιμετρικοί ψεκασμοί μειώνουν δραστικά τον όγκο των εφαρμογών και προστατεύουν τα ωφέλιμα στο εσωτερικό.
Καθαριότητα περιβάλλοντος χώρου: απομάκρυνση ξενιστών από τα όρια και σφράγισμα των αποθηκών και των κτηρίων, όπου το έντομο διαχειμάζει μαζικά.

7. Συμπέρασμα

Η καφέ βρωμούσα δεν είναι πλέον «νέο» έντομο αλλά εγκατεστημένο, με δύο γενιές τον χρόνο και επιβεβαιωμένους πληθυσμούς στην Ημαθία και την Πιερία. Η χημική αντιμετώπιση περιορίζεται συνεχώς και δεν πρόκειται να λύσει το πρόβλημα μόνη της.

Το στοίχημα κρίνεται σε τρία σημεία: στην έγκαιρη παρακολούθηση από τον Απρίλιο, στην προστασία των ωφελίμων που ήδη δουλεύουν στα χωράφια μας, και στην οργανωμένη εξαπόλυση της σφήκας Samurai από την πολιτεία. Σε αντίθετη περίπτωση, η καταστροφή από τη βρωμούσα θα είναι ανυπολόγιστη.

Σάββας Παστόπουλος
Γεωπόνος MSc

Πηγές

Milonas, P. G. and Partsinevelos, G. K. 2014. First report of brown marmorated stink bug Halyomorpha halys Stål (Hemiptera: Pentatomidae) in Greece. EPPO Bulletin 44(2):183-186.
Thomidis, T. et al. 2021. First report of native parasitoids of Halyomorpha halys (Hemiptera: Pentatomidae) in Greece. Insects 12(11):984.
Koutsogeorgiou, E. I. et al. Seasonal population dynamics and voltinism of the brown marmorated stink bug, Halyomorpha halys, in Northern Greece. Insect Science.
Damos, P., Soulopoulou, P. and Thomidis, T. 2020. First record and current status of the brown marmorated stink bug Halyomorpha halys damaging peaches and olives in northern Greece. Journal of Plant Protection Research.
The delineation of management zones of the Halyomorpha halys population based on its spatiotemporal distribution for precision agriculture purposes. Insects 16(4):336.
Nielsen, A. L. and Hamilton, G. C. 2009. Life history of the invasive species Halyomorpha halys (Hemiptera: Pentatomidae) in northeastern United States. Annals of the Entomological Society of America 102(4):608-616. Πηγή για τις βαθμοημέρες ανάπτυξης.
Medal, J. et al. 2013. Biology of the brown marmorated stink bug Halyomorpha halys (Heteroptera: Pentatomidae) in the laboratory. Florida Entomologist 96(3). Πηγή για τη γονιμότητα και το μέγεθος των ωοσυστοιχιών.
EPPO Global Database, Halyomorpha halys, εξάπλωση στην Ελλάδα.
Implementing mass rearing of Trissolcus japonicus (Hymenoptera: Scelionidae) on cold-stored host eggs. Για το ιταλικό πρόγραμμα εξαπολύσεων.
First detection of Trissolcus japonicus (Hymenoptera, Scelionidae) in southwestern France. Journal of Hymenoptera Research.

Αποποίηση ευθύνης Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δεν υποκαθιστά την επιτόπια γεωπονική εκτίμηση ούτε συνιστά συνταγή εφαρμογής φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Οι εγκρίσεις των δραστικών ουσιών, οι δόσεις και οι χρόνοι αναμονής μεταβάλλονται και διαφέρουν ανά χώρα και καλλιέργεια· ισχύουν πάντοτε οι οδηγίες της ετικέτας και οι εθνικές εγκρίσεις. Η εισαγωγή και εξαπόλυση ξενικών ωφέλιμων οργανισμών απαιτεί επίσημη έγκριση και δεν επιτρέπεται σε ιδιωτική βάση. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για τη χρήση των παραπάνω πληροφοριών.