Το βακτηριακό έλκος των πυρηνοκάρπων, Pseudomonas syringae

Έλκος με έκκριση κόμμεως σε κερασιά από βακτηριακό έλκος — Εικόνα 1. Έλκος με άφθονη έκκριση κόμμεως σε βραχίονα κερασιάς.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Το βακτηριακό έλκος των πυρηνοκάρπων οφείλεται σε βακτήρια του γένους Pseudomonas και εκδηλώνεται με έλκη στον κορμό, στους βραχίονες και στους κλαδίσκους, με νέκρωση του υποκείμενου ιστού και με έκκριση κόμμεως [5]. Όταν η προσβολή δακτυλιώσει έναν βραχίονα, ο βραχίονας ξηραίνεται και τα φύλλα κιτρινίζουν πριν από τη νέκρωση [2], ενώ οι ληθαργικοί οφθαλμοί που έχουν μολυνθεί συχνά νεκρώνονται [5]. Στην Ελλάδα ο παθοβιότυπος morsprunorum καταγράφεται στη βάση του EPPO ως παρών και ευρέως διαδεδομένος [12].

Περιεχόμενα

Το παθογόνο, δύο βακτήρια, όχι ένα
Τα συμπτώματα
Ο ετήσιος κύκλος και οι πύλες εισόδου
Ο παγετός δεν είναι σύμπτωση, το βακτήριο τον φτιάχνει
Οι προδιαθεσικοί παράγοντες
Διαφορική διάγνωση, τι άλλο μοιάζει
Ποικιλίες και υποκείμενα
Η αντιμετώπιση
Ο χαλκός: ποιος τύπος, πότε και γιατί αποτυγχάνει
Πότε στέλνεται δείγμα
Πηγές

1. Το παθογόνο, δύο βακτήρια, όχι ένα

Το εγχειρίδιο φυτοπροστασίας του Ειρηνικού Βορειοδυτικού αποδίδει το βακτηριακό έλκος της κερασιάς σε δύο βακτήρια και όχι σε ένα: στο Pseudomonas syringae pv. syringae και στο Pseudomonas amygdali pv. morsprunorum [2].

Δύο παθοβιότυποι με διαφορετική συμπεριφορά

pv. morsprunorum, οι καταγεγραμμένοι ξενιστές του είναι είδη Prunus. Η ανασκόπηση των Hulin και συνεργατών δίνει για τη φυλή R1 τα P. avium, P. cerasus, P. domestica, P. armeniaca, P. persica και P. amygdalus, και για τη φυλή R2 τα P. avium, P. cerasus, P. domestica και P. armeniaca [3].
pv. syringae, έχει πολύ ευρύτερο κύκλο ξενιστών. Το ενημερωτικό δελτίο της Πολιτείας Ουάσιγκτον αναφέρει ότι προσβάλλει βυσσινιά, ροδακινιά, δαμασκηνιά, μικρόκαρπα και πολλά ζιζάνια που βρίσκονται στο έδαφος του οπωρώνα [1].

Γιατί έχει σημασία: επειδή το pv. syringae επιβιώνει σε πολλά άλλα φυτά, τα ζιζάνια των γραμμών και η γειτονική βλάστηση λειτουργούν ως δεξαμενή μολύσματος [1]. Δεν είναι τυχαίο ότι ο έλεγχος των ζιζανίων περιλαμβάνεται ρητά στα καλλιεργητικά μέτρα κατά της ασθένειας [2].

Οι δύο φυλές του pv. morsprunorum δεν είναι συγγενείς Οι φυλές R1 και R2 καταχωρήθηκαν αρχικά ως φυλές του ίδιου παθοβιότυπου. Τα γενετικά δεδομένα έδειξαν όμως ότι «οι δύο φυλές είναι μακρινά συγγενείς και δεν πρέπει να θεωρούνται φυλές ενός ενιαίου παθοβιότυπου»: ανήκουν στις φυλογενετικές ομάδες 3 και 1 αντίστοιχα [3]. Για τον λόγο αυτό έχει προταθεί ξεχωριστό όνομα είδους, το Pseudomonas amygdali, για τη φυλή R1 [3], όνομα που το εγχειρίδιο του Ειρηνικού Βορειοδυτικού χρησιμοποιεί ήδη [2].

Προσοχή στην ονοματολογία, και στη διεύθυνση αυτής της σελίδας

Στη βάση δεδομένων του EPPO το αποδεκτό επιστημονικό όνομα παραμένει Pseudomonas syringae pv. morsprunorum, με κωδικό PSDMMP και αυθεντία «(Wormald) Young, Dye & Wilkie»· ως συνώνυμα καταχωρούνται τα Pseudomonas mors-prunorum, Pseudomonas morsprunorum και Pseudomonas syringae pv. mors-prunorum, ενώ το Pseudomonas amygdali pv. morsprunorum δεν εμφανίζεται εκεί [11]. Υπάρχει δηλαδή απόκλιση ανάμεσα στη φυτοϋγειονομική βάση και στη σύγχρονη φυλογενετική βιβλιογραφία, και το παρόν κείμενο τη δηλώνει αντί να τη σιωπά.

Η διεύθυνση του παρόντος άρθρου διατηρεί τη γραφή «morspronorum», επειδή είναι ήδη καταχωρημένη και δεν αλλάζει χωρίς να σπάσουν σύνδεσμοι. Η σωστή γραφή είναι morsprunorum, από το mors (θάνατος) και prunorum (των δαμασκηνιών), και μέσα στο κείμενο χρησιμοποιείται παντού αυτή.

Το βακτήριο ζει επάνω στο δένδρο χωρίς να το αρρωσταίνει Ένα σημείο που αλλάζει τον τρόπο σκέψης: «ο αποικισμός από το παθογόνο μπορεί να συμβεί σε οποιονδήποτε φυτικό ιστό χωρίς να προκαλέσει μόλυνση ή συμπτώματα» [1]. Κατά τη βλαστική περίοδο ένας ποικιλόμορφος επιφυτικός πληθυσμός επιβιώνει στην επιφάνεια των φύλλων, και αυτός ακριβώς ο πληθυσμός αποτελεί το μόλυσμα για τις μολύνσεις των ουλών των φύλλων και των πληγών το φθινόπωρο [3]. Η μόλυνση απαιτεί πληγή ή φυσικό άνοιγμα μαζί με υγρές συνθήκες ή στάσιμο νερό [1]: τα βακτήρια επιβιώνουν εξωτερικά επάνω στα φυτά, αλλά πρέπει να εισέλθουν στους ιστούς για να προκαλέσουν ασθένεια [2]. Η στρατηγική συνοψίζεται σε αυτό, το ζητούμενο δεν είναι η εξάλειψη του βακτηρίου αλλά το κλείσιμο των πυλών εισόδου.

Πηγές: 1 2 3 11

2. Τα συμπτώματα

Η ασθένεια δίνει έλκος ελαφρώς βυθισμένο και σκουρότερο από τον γύρω ιστό, στον κορμό ή στους μεγάλους βραχίονες. Ο εσωτερικός ιστός παίρνει πορτοκαλοκαστανό χρώμα και από το έλκος στενές καστανές γραμμώσεις επεκτείνονται μέσα στον υγιή ιστό, επάνω και κάτω από αυτό [5]. Το εγχειρίδιο του Ειρηνικού Βορειοδυτικού περιγράφει τον προσβεβλημένο ιστό ως αποχρωματισμένο, νεκρωτικό κάμβιο [2].

Η κομμίωση συνοδεύει συχνά, αλλά όχι πάντοτε, το έλκος: «ένα διαυγές έως κεχριμπαρένιο έκκριμα, κολλώδες ή γλοιώδες, μπορεί να συνδέεται ή να μη συνδέεται με τα έλκη» [5].

Στους οφθαλμούς η εικόνα είναι ξεχωριστή και συχνά διαφεύγει: οι μολυσμένοι ληθαργικοί οφθαλμοί συνήθως νεκρώνονται [5], και το εγχειρίδιο περιγράφει τη «νέκρωση οφθαλμών» ως εκδήλωση που ξεκινά την άνοιξη από τους οφθαλμούς των καρποφόρων σχηματισμών και προχωρά προς τα πάνω μέσα στο δένδρο [2].

Εικόνα 2. Προσβολή βακτηριακού έλκους σε κορμό νεαρού δένδρου κερασιάς.

Οι κηλίδες των φύλλων: λιγότερο συχνές από όσο πιστεύεται Το βακτηριακό έλκος αναφέρεται συχνά ως αίτιο κηλίδων που αποκολλώνται και αφήνουν «τρύπες από σκάγια» στα φύλλα. Για την κερασιά όμως το εγχειρίδιο του Ειρηνικού Βορειοδυτικού είναι κατηγορηματικό: «οι κηλίδες φύλλων και καρπών είναι ασυνήθιστες» [2]. Στην πολωνική δοκιμή αγρού, αντίθετα, η ένταση της ασθένειας αξιολογήθηκε τόσο στα φύλλα όσο και στους καρπούς βυσσινιάς, κερασιάς και δαμασκηνιάς [4], οπότε το φυλλικό σκέλος υπάρχει αλλά δεν είναι το κύριο. Άρα, κηλίδες με τρύπες στα φύλλα κερασιάς οδηγούν πρώτα στο κορύνεο και μετά στο βακτήριο [20].

Το κόμμι από μόνο του δεν είναι διάγνωση, και ούτε το χρώμα του αρκεί

Στην κερασιά υπάρχουν πολλές μη μολυσματικές αιτίες κομμίωσης. Το δελτίο της Πολιτείας Γιούτα απαριθμεί ρωγμές από παγετό, ηλιακό έγκαυμα, τραυματισμό του φλοιού, υπερβολική άρδευση, βαθιά φύτευση και αυστηρό θερινό κλάδεμα [8]· το εγχειρίδιο του Ειρηνικού Βορειοδυτικού προσθέτει χημική ζημιά, υπερβολική υγρασία ή άζωτο που εξωθεί μαλακή βλάστηση, και ακατάλληλη θέση φύτευσης, σημειώνοντας ότι η κομμίωση «μπορεί και να είναι αυτόματη» [21].

Το χρώμα του κόμμεως δεν διαχωρίζει τις κατηγορίες, και οι ίδιες οι πηγές δεν συμφωνούν μεταξύ τους:

Το δελτίο της Γιούτα περιγράφει την μη μολυσματική κομμίωση ως διαυγή ή ανοικτόχρωμη, που ξηραίνεται σε σκουρότερο κεχριμπαρένιο με τον χρόνο, και το βακτηριακό έλκος ως «γαλακτώδη έως διαυγή, ανοικτόχρωμη κεχριμπαρένια κομμίωση» [8].
Το φυλλάδιο του Όρεγκον δίνει επίσης διαυγές έως κεχριμπαρένιο έκκριμα για το βακτηριακό έλκος [5].
Το δελτίο της Πολιτείας Ουάσιγκτον όμως περιγράφει σκούρο έλκος που ενίοτε συνοδεύεται από κοκκινοκαφέ έκκριμα [1].
Για την Κυτόσπορα, το δελτίο της Γιούτα του 2017 δίνει σκούρο κεχριμπαρένιο κόμμι [9].

Τρεις πηγές, τρεις αποχρώσεις για το ίδιο παθογόνο. Το χρώμα είναι ένδειξη, όχι κριτήριο.

Το αξιόπιστο κριτήριο στο χωράφι είναι το μαχαίρι. Η οδηγία είναι να «χρησιμοποιηθεί μαχαίρι για να ξυστεί ο εξωτερικός φλοιός κάτω από το κόμμι, σε μικρή επιφάνεια» [8]:

Αν ο εσωτερικός φλοιός είναι ακόμη κρεμ χρώματος, ο ιστός είναι υγιής και η έκκριση οφείλεται σε μη ζωντανό αίτιο [8].
Αν ο εσωτερικός φλοιός είναι ανοικτοκαστανός έως καστανός, ο ιστός είναι νεκρός και κατά πάσα πιθανότητα σκοτώθηκε από εχθρό ή παθογόνο [8] [9].

Στο βακτηριακό έλκος ειδικά, η νέκρωση κάτω από τον φλοιό εμφανίζει ευδιάκριτο κοκκινοκαφέ μοτίβο που επηρεάζει τον αγωγό ιστό κάτω από τον φλοιό [1], ενώ στον κορμό και στους βραχίονες το χαρακτηριστικό είναι οι στενές καστανές γραμμώσεις που προεκτείνονται από το έλκος προς τον υγιή ιστό [5]. Ένα γνώρισμα που σπάνια αναζητείται: κοκκινωπές αλλοιώσεις με δυσάρεστη οσμή στον φλοιό της ρίζας αναφέρονται ως εικόνα προσβολής ριζών από το βακτήριο [1].

Όταν το έλκος κάνει τον γύρο του κορμού Αν η προσβολή δακτυλιώσει έναν βραχίονα, ο βραχίονας ξηραίνεται και τα φύλλα κιτρινίζουν πριν από τη νέκρωσή του [2]. Η εικόνα μοιάζει με υδατική καταπόνηση ή τροφοπενία, και δένδρα «λιπαίνονται» και «ποτίζονται» επί χρόνια ενώ έχουν στραγγαλισμένο κορμό. Πριν από οποιαδήποτε αλλαγή στη λίπανση, ο έλεγχος γίνεται στη βάση του κορμού και στα σημεία εκφυής των βραχιόνων. Η βελτιστοποίηση του pH και της θρέψης παραμένει σωστό μέτρο κατά της ασθένειας [2], αλλά δεν υποκαθιστά την εξέταση του ξύλου.

Προσβολή κορμού κερασιάς από βακτηριακό έλκος — Εικόνες 3, 4. Προσβολές σε κορμό από βακτηριακό έλκος.

Έλκος και κομμίωση σε κορμό — Εικόνες 3, 4. Προσβολές σε κορμό από βακτηριακό έλκος.

Βίντεο. Προσβολή από βακτηριακό έλκος στο χωράφι.

Πηγές: 1 2 4 5 8 9 20 21

3. Ο ετήσιος κύκλος και οι πύλες εισόδου

Το βακτήριο διαχειμάζει μέσα στα έλκη και μέσα στους οφθαλμούς, και αυτές οι δύο θέσεις είναι η κύρια πηγή μολύσματος [1]. Ο πληθυσμός δεν είναι σταθερός μέσα στη χρονιά: ακολουθεί καμπύλη με δύο κορυφώσεις.

Δύο κορυφώσεις τον χρόνο, και το φθινόπωρο συνήθως ξεχνιέται

Η περιγραφή του δελτίου της Πολιτείας Ουάσιγκτον είναι ρητή: «οι πληθυσμοί αυξάνονται την άνοιξη μετά την έκπτυξη των οφθαλμών και τα συμπτώματα αναπτύσσονται σε άνοιξη και καλοκαίρι. Στο τέλος του καλοκαιριού οι πληθυσμοί υποχωρούν· μπορεί όμως να υπάρξει δεύτερη αιχμή μολύνσεων στις δροσερότερες και υγρότερες συνθήκες του φθινοπώρου» [1].

Το φυλλάδιο του Όρεγκον δίνει την ίδια εικόνα από τη μεριά της ανίχνευσης: «με την επιστροφή των φθινοπωρινών βροχών και των χαμηλότερων θερμοκρασιών, το P. syringae ανιχνεύεται σε υψηλά επίπεδα πριν και κατά τη διάρκεια της φυλλόπτωσης» [5].

Το άριστο θερμοκρασιακό εύρος για τη μόλυνση είναι δροσερές θερμοκρασίες, 15 έως 25 °C (59 έως 77 °F στην πηγή), σε συνδυασμό με υγρασία [1]. Δεν είναι δηλαδή ασθένεια του βαρύ χειμώνα ούτε του καύσωνα, είναι ασθένεια των μεταβατικών εποχών. Η φθινοπωρινή φυλλόπτωση, που αφήνει πλήθος φρέσκων ουλών ακριβώς όταν αρχίζουν οι βροχές, είναι η πιο υποτιμημένη στιγμή της χρονιάς [23].

Ουλές φύλλων ή πληγές; Οι δύο παθοβιότυποι δεν μπαίνουν από το ίδιο σημείο εισόδου Η ανασκόπηση των Hulin και συνεργατών καταγράφει μια διάκριση με άμεση πρακτική αξία: «οι ουλές των φύλλων μπορεί να αποτελούν την κυρίαρχη οδό μόλυνσης της κερασιάς από το Psm R1, αλλά όχι από το Pss, το οποίο εισβάλλει κατά προτίμηση από πληγές» [3]. Το φυλλάδιο του Όρεγκον τοποθετεί τη μόλυνση «κυρίως σε ιστό που έχει τραυματιστεί από ανοιξιάτικο παγετό, από αυστηρούς χειμερινούς παγετούς, από τομές κλαδέματος, από τραυματισμούς εντόμων, ή στις ουλές των φύλλων», σημειώνοντας ότι ένα μικρό ποσοστό των μολύνσεων γίνεται από τις ουλές της φθινοπωρινής φυλλόπτωσης [5].

Η πιο συχνή πύλη εισόδου στα νεαρά δένδρα δεν είναι εκεί που την ψάχνουν

Σε καταγραφές της Πολιτείας Ουάσιγκτον των ΗΠΑ, οι μολύνσεις σε νέες φυτεύσεις συνδέθηκαν με την τομή κορυφολογήματος κατά τη φύτευση την άνοιξη, όταν η τομή εκτέθηκε στο νερό της άρδευσης [1]. Το εγχειρίδιο του Ειρηνικού Βορειοδυτικού δίνει το αντίστοιχο μέτρο σε μορφή κανόνα: «οι τομές κορυφολογήματος μετά τη φύτευση γίνονται μόνο με ξηρό καιρό, όταν δεν αναμένεται βροχή για τουλάχιστον μία εβδομάδα μετά το κλάδεμα» [2].

Οι υπόλοιπες τεκμηριωμένες πύλες στα νεαρά δένδρα: ζημιά από παγετό ή θερμικό έγκαυμα στον κορμό, πληγές από ζώα και τρωκτικά, και οι φρέσκες ουλές των φύλλων, είτε από φυσική πτώση το φθινόπωρο είτε από χειρωνακτική αφαίρεση φύλλων στη βάση των νεοφυτεμένων δενδρυλλίων [1]. Το πρακτικό συμπέρασμα για τη φύτευση είναι απλό: κορυφολόγημα και άρδευση με μπεκ δεν συμπίπτουν σε κρύο και υγρό καιρό, και ο κορμός των νεαρών δένδρων προστατεύεται.

Πηγές: 1 2 3 5 23

4. Ο παγετός δεν είναι σύμπτωση, το βακτήριο τον φτιάχνει

Πυρηνοποίηση πάγου: το βακτήριο που παγώνει το δένδρο

Εδώ βρίσκεται ο πιο παρεξηγημένος μηχανισμός της ασθένειας. Το βακτήριο «μπορεί να σχηματίσει πάγο μέσα στο φυτικό κύτταρο και να προκαλέσει ζημιά, κάτι που ονομάζεται δραστηριότητα πυρηνοποίησης πάγου (ice nucleation activity, INA)» [1]. Το εγχειρίδιο του Ειρηνικού Βορειοδυτικού το διατυπώνει από τη μεριά της συνέπειας: «μια πρωτεΐνη λειτουργεί ως πυρήνας πάγου, αυξάνοντας τις πληγές από παγετό, τις οποίες τα βακτήρια αποικίζουν εύκολα» [2].

Η ποσοτική πλευρά έχει μετρηθεί: σε έρευνες σε φύλλα, «η πιθανότητα ζημιάς από παγετό, η οποία είναι ανάλογη του αριθμού των πυρήνων πάγου στην επιφάνεια των φύλλων, καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τα συγκεκριμένα βακτηριακά στελέχη» [10]. Στην ίδια εργασία διαπιστώθηκε ότι η συχνότητα πυρηνοποίησης ήταν γενικά υψηλότερη όταν τα στελέχη είχαν αναπτυχθεί επάνω στα φυτά παρά σε καλλιέργεια, και ότι η πρόγνωση της ζημιάς από παγετό πρέπει να στηρίζεται σε μετρήσεις από κύτταρα που αναπτύχθηκαν επάνω στο φυτό [10].

Ο κύκλος κλείνει από μόνος του: το βακτήριο αυξάνει τις πληγές από παγετό, και οι πληγές από παγετό είναι ακριβώς οι πύλες από τις οποίες μολύνει [2]. Η ανασκόπηση των Hulin και συνεργατών το επιβεβαιώνει: «περιβαλλοντικοί παράγοντες όπως η εμφάνιση παγετού μπορούν να αυξήσουν σημαντικά τη συχνότητα της μόλυνσης, πιθανότατα λόγω της δημιουργίας πληγών από τη ζημιά του παγετού» [3]. Γι' αυτό και η επιλογή θέσης χωρίς κίνδυνο παγετού περιλαμβάνεται στα καλλιεργητικά μέτρα κατά της ασθένειας [2], και γι' αυτό η μείωση του επιφυτικού πληθυσμού πριν από τους ανοιξιάτικους παγετούς έχει διπλό όφελος.

Πηγές: 1 2 3 10

5. Οι προδιαθεσικοί παράγοντες

Η ασθένεια σπάνια χτυπά μόνη της. Χτυπά δένδρα που είναι ήδη καταπονημένα από κάτι άλλο, και ο κατάλογος των καλλιεργητικών μέτρων του εγχειριδίου του Ειρηνικού Βορειοδυτικού είναι στην ουσία κατάλογος αυτών των καταπονήσεων: επιλογή θέσης χωρίς παγετούς, έλεγχος του εδάφους για δακτυλιοειδείς νηματώδεις, βελτιστοποίηση pH και θρέψης, έλεγχος ζιζανίων, αποφυγή συμφύτευσης νέων δένδρων ανάμεσα σε παλιά, καθυστέρηση του χειμερινού κλαδέματος και αφαίρεση προσβεβλημένων δένδρων και κλάδων [2].

Το σύμπλοκο νηματώδη και βακτηρίου: η έρευνα που το απέδειξε

Ο δακτυλιοειδής νηματώδης, καταχωρημένος στη βιβλιογραφία της εποχής ως Macroposthonia xenoplax και σήμερα ως Mesocriconema xenoplax, δοκιμάστηκε σε ροδακινιές δύο υποκειμένων, Nemaguard και Lovell, σε αμμώδες έδαφος. Το αποτέλεσμα ήταν καθαρό: σοβαρό βακτηριακό έλκος αναπτύχθηκε μόνο όταν ήταν παρόντες και οι δύο οργανισμοί, και «αν παραλειπόταν ο ένας από τους δύο οργανισμούς, σοβαρό βακτηριακό έλκος δεν αναπτυσσόταν» [6]. Και τα δύο υποκείμενα ήταν καλοί ξενιστές για τον νηματώδη και νανοποιήθηκαν από αυτόν [6].

Ο μηχανισμός φαίνεται στη ρίζα. Οι δακτυλιοειδείς νηματώδεις «τρέφονται κυρίως στις λεπτές ρίζες σκοτώνοντάς τες και περιορίζοντας την ανάπτυξη των πλάγιων ριζών», και η τροφοληψία αυτή «μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια έως και 85% των μικρών ριζών, προκαλώντας σημαντική υδατική και θρεπτική καταπόνηση» [7].

Πρακτική συνέπεια για τα ελληνικά κτήματα: ο νηματώδης συγκεντρώνεται εκεί όπου τον ευνοεί η υφή του εδάφους, «υψηλότεροι πληθυσμοί Mesocriconema είναι γνωστό ότι απαντούν σε αμμώδη εδάφη με μεγάλους πόρους» [7]. Σε κτήμα με επαναλαμβανόμενο βακτηριακό έλκος, ιδίως σε ελαφρά, αμμώδη εδάφη, ο έλεγχος του εδάφους για νηματώδεις είναι μέρος του προγράμματος και όχι πολυτέλεια [2]. Ο ψεκασμός μόνο με χαλκό αντιμετωπίζει το μισό πρόβλημα. Όρια ζημιάς για τον δακτυλιοειδή νηματώδη δεν είναι καθορισμένα ούτε στην Πολιτεία Ουάσιγκτον [7], και ελληνικό όριο δεν εντοπίστηκε δημοσιευμένο.

Αβιοτικοί παράγοντες

Παγετοί. Ανοιξιάτικος παγετός και αυστηροί χειμερινοί παγετοί αναφέρονται ως το κύριο αίτιο του τραυματισμού από τον οποίο γίνεται η μόλυνση [5], και η μόλυνση της κερασιάς αυξάνεται όταν ο ιστός εκτεθεί σε ακραίες θερμοκρασίες στις αρχές και στα μέσα του χειμώνα [5].
Θερμικό έγκαυμα στον κορμό. Καταγράφεται ρητά ως πύλη εισόδου στα νεαρά δένδρα [1], ενώ η χειμερινή ζημιά που οδηγεί σε κομμίωση προλαμβάνεται με άσπρισμα ή σκίαση των κορμών [21].
pH και θρέψη εκτός ισορροπίας. Η βελτιστοποίησή τους περιλαμβάνεται στα καλλιεργητικά μέτρα κατά της ασθένειας [2].
Υπερβολική υγρασία ή άζωτο, που εξωθούν μαλακή βλάστηση, και ακατάλληλη θέση: δένδρα κερασιάς σε υγρές ή δυσμενείς θέσεις είναι ιδιαίτερα επιρρεπή σε κομμίωση [21].
Υπερβολική άρδευση, βαθιά φύτευση και αυστηρό θερινό κλάδεμα [8].

Τι αφαιρέθηκε από αυτή την ενότητα Σε προηγούμενη μορφή του κειμένου αναφέρονταν ως προδιαθεσικοί παράγοντες οι ιώσεις και τα φυτοπλάσματα και η συνύπαρξη με Verticillium. Δεν εντοπίστηκε πηγή που να τεκμηριώνει αυτές τις συσχετίσεις για το βακτηριακό έλκος, και οι ισχυρισμοί αφαιρέθηκαν αντί να μείνουν ατεκμηρίωτοι. Η Κυτόσπορα παραμένει στο κείμενο, αλλά ως ζήτημα διαφορικής διάγνωσης και όχι ως τεκμηριωμένος προδιαθεσικός παράγοντας [19].

Πηγές: 1 2 5 6 7 8 19 21

6. Διαφορική διάγνωση, τι άλλο μοιάζει

Τα συμπτώματα δεν είναι παθογνωμονικά. Η κομμίωση ακολουθεί και άλλες ασθένειες, μεταξύ των οποίων η φαιά σήψη και το ίδιο το βακτηριακό έλκος, αλλά εμφανίζεται και αυτόματα [21].

Παθογόνο	Πώς ξεχωρίζει
Βακτηριακό έλκος P. syringae pv. syringae, P. amygdali pv. morsprunorum	Έλκος ελαφρώς βυθισμένο και σκουρότερο, με στενές καστανές γραμμώσεις που επεκτείνονται μέσα στον υγιή ιστό επάνω και κάτω από αυτό, και εσωτερικό ιστό πορτοκαλοκαστανό [5]. Κάτω από τον φλοιό, ευδιάκριτο κοκκινοκαφές μοτίβο νέκρωσης στον αγωγό ιστό [1]. Νεκρωμένοι ληθαργικοί οφθαλμοί [5]. Απουσία πυκνιδίων.
Έλκος Κυτόσπορας Cytospora spp.	Το έλκος είναι βυθισμένο, με νεκρό ιστό στο κέντρο και ζωντανό ιστό σε ευδιάκριτα όρια που συνεχίζουν να επεκτείνονται [19]. Στην επιφάνειά του αναπτύσσονται διάσπαρτες ανυψωμένες δομές σαν σπυράκια μεγέθους κεφαλής καρφίτσας, τα πυκνίδια, που σπρώχνουν και βγαίνουν από τον φλοιό, και σε υγρές συνθήκες εκκρίνουν κεχριμπαρένιους έως πορτοκαλί, τριχοειδείς έλικες σπορίων [19]. Είναι το ασφαλέστερο μακροσκοπικό γνώρισμα διάκρισης. Το φύλλωμα μαραίνεται και αποχρωματίζεται αλλά παραμένει προσκολλημένο, ενίοτε όλον τον χειμώνα [19]. Κόμμι μπορεί να υπάρχει ή να μην υπάρχει [19].
Μικροκαρπία και ασθένεια Χ ιοί μικροκαρπίας, φυτόπλασμα Χ	Δίνουν μικρούς και παραμορφωμένους καρπούς, κακό χρωματισμό και καρπούς χωρίς γεύση [22]. Η κατανομή είναι το διακριτικό γνώρισμα: «τα συμπτώματα περιορίζονται σε έναν ή λίγους κλάδους, εκτός αν τα δένδρα είναι μολυσμένα επί πολλά χρόνια» [22], ενώ στο βακτηριακό έλκος ο εξασθενημένος βραχίονας είναι εκείνος που φέρει το έλκος και τις γραμμώσεις στο ξύλο [5].
Κορύνεο Wilsonomyces carpophilus	Στα φύλλα δίνει μικρές, στρογγυλές, ανοικτοκαστανές έως πορφυρίζουσες κηλίδες, σπάνια μεγαλύτερες από 0,6 εκατοστά (0,25 της ίντσας στην πηγή), των οποίων ο κεντρικός ιστός αποκολλάται και αφήνει την τρύπα [20]. Στο ξύλο της χρονιάς και του προηγούμενου έτους δίνει στρογγυλές, κοκκινωπές, ελαφρώς βυθισμένες κηλίδες, σκοτώνει καρποφόρους οφθαλμούς και μπορεί να δακτυλιώσει καρποφόρους κλαδίσκους [20]. Στους καρπούς οι αντίστοιχες αλλοιώσεις μπορεί να δώσουν διαυγές, κολλώδες έκκριμα [20].

Και μια υπενθύμιση Είναι απολύτως δυνατό ένα δένδρο να έχει περισσότερες από μία ασθένειες ταυτόχρονα. Η εύρεση της μιας δεν αποκλείει την άλλη, και συχνά η μία είναι ο λόγος που εκδηλώθηκε η άλλη, όπως δείχνει το σύμπλοκο νηματώδη και βακτηρίου [6].

Πηγές: 1 5 6 19 20 21 22

7. Ποικιλίες και υποκείμενα

Η διεθνής κατάταξη, και τι λέει για τα υποκείμενα

Οι διαφορές είναι βαθμού, όχι απόλυτης ανοσίας. Το δελτίο της Πολιτείας Ουάσιγκτον κατατάσσει:

Ευαίσθητες: Sweetheart, Bing, Staccato, Royal Ann (Napoleon), Van [1].
Ιδιαίτερα ευαίσθητη: Coral Champagne [1].
Με υψηλότερη ανθεκτικότητα: Corum, Regina, Moreau, Lambert, Sam [1]. Για τη Rainier τα αποτελέσματα είναι αντικρουόμενα, με ένδειξη κάποιας ανθεκτικότητας [1].

Το φυλλάδιο του Όρεγκον συμφωνεί στο ουσιώδες: «η Rainier και η Regina φαίνονται ανθεκτικότερες από τη Sweetheart και την Bing» [5].

Υποκείμενα: στην Πολιτεία Ουάσιγκτον «τα Mazzard και Colt φαίνονται ανθεκτικότερα, ενώ τα πιο νανοποιητικά υποκείμενα είναι πιο ευαίσθητα, όπως τα Gisela 6 και Krymsk 5» [1]. Ο συνδυασμός ποικιλίας και υποκειμένου μετράει περισσότερο από το καθένα χωριστά: στο Όρεγκον καταγράφηκε ότι η Bing επάνω σε Gisela 6 είχε θνησιμότητα 90% και δεν πρέπει να φυτεύεται σε περιοχές όπου το βακτηριακό έλκος είναι πρόβλημα [5].

Και ένα σημείο που αφορά τη διάδοση μέσα στο κτήμα: «τα ζωηρά υποκείμενα έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα φυσικού εμβολιασμού μεταξύ ριζών και μετάδοσης του παθογόνου στα γειτονικά δένδρα από ό,τι τα νανοποιητικά και ημινανοποιητικά» [1].

Τι λέει η ελληνική πλευρά, και τι δεν λέει

Οι Οδηγίες Ολοκληρωμένης Φυτοπροστασίας στην Κερασιά του ΥΠΑΑΤ αναφέρουν για το βακτηριακό έλκος αποκλειστικά την επιλογή υποκειμένου, κατονομάζοντας ως σχετικά ανθεκτικά τα Charger, Mazzard F12-1 και Maxma 14 [18]. Το Mazzard είναι το μόνο υποκείμενο που εμφανίζεται και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού ως σχετικά ανθεκτικό [1] [18].

Για τις ελληνικές ποικιλίες δεν εντοπίστηκε δημοσιευμένη αξιολόγηση ευαισθησίας στο βακτηριακό έλκος. Η αυξημένη ευαισθησία των Τσολακέικων και της Grace Star σε υγρά και βαριά χωράφια καταγράφεται εδώ ως παρατήρηση της πράξης, χωρίς δημοσιευμένη ελληνική μέτρηση, και όχι ως τεκμηριωμένη κατάταξη. Αντίστοιχα, το ποσοστό των ελληνικών εκτάσεων ανά ποικιλία δεν εντοπίστηκε δημοσιευμένο.

Πηγές: 1 5 18

8. Η αντιμετώπιση

Θεραπευτική χημική αντιμετώπιση δεν υπάρχει. Η πολωνική ερευνητική ομάδα το διατυπώνει ως αδιέξοδο της ευρωπαϊκής πράξης: «οι χημικές επεμβάσεις είναι πολύ περιορισμένες εξαιτίας της πολύ μικρής γκάμας βακτηριοκτόνων που είναι διαθέσιμα και καταχωρημένα για χρήση στη φυτική παραγωγή» και «δεν υπάρχει αποτελεσματικότερη εναλλακτική για τον έλεγχο των βακτηριακών ασθενειών» [4]. Η καταπολέμηση συντελείται με προληπτικά μέτρα.

Τα μέτρα που τεκμηριώνονται

Υγιές πολλαπλασιαστικό υλικό και σωστή θέση. Η επιλογή θέσης χωρίς κίνδυνο παγετού και η αποφυγή συμφύτευσης νέων δένδρων ανάμεσα σε παλιά περιλαμβάνονται στα καλλιεργητικά μέτρα [2].
Αφαίρεση των προσβεβλημένων τμημάτων. Απομάκρυνση προσβεβλημένων δένδρων και κλάδων και χειρουργική αφαίρεση των μικρών ελκών το καλοκαίρι [2]· «κλάδεμα και απομάκρυνση των προσβεβλημένων ιστών με ξηρό καιρό, με τομή κάτω από το ορατό έλκος» [23]. Το ελληνικό δελτίο ζητά πλήρη αφαίρεση και καύση των προσβεβλημένων βλαστών και κλάδων κατά το κλάδεμα [17] και, στο φθινοπωρινό δελτίο, αφαίρεση και καύση με ξηρό καιρό [16].
Προστασία των τομών. Το ελληνικό δελτίο προβλέπει άμεση προστασία των μεγάλων τομών κλαδέματος [17] και προστασία των πληγών και των τομών με κατάλληλα σκευάσματα [16].
Κλάδεμα με ξηρό καιρό και αργότερα μέσα στον χειμώνα. Η καθυστέρηση του χειμερινού κλαδέματος είναι ρητό μέτρο [2], και οι τομές κορυφολογήματος μετά τη φύτευση γίνονται μόνο όταν δεν αναμένεται βροχή για τουλάχιστον μία εβδομάδα [2].
Έλεγχος του εδάφους για δακτυλιοειδείς νηματώδεις πριν και μετά τη φύτευση [2].
Έλεγχος των ζιζανίων, που για το pv. syringae λειτουργούν ως ξενιστές [1] [2].
Επιλογή ποικιλίας και υποκειμένου με βάση την τεκμηριωμένη ευαισθησία [1] [5].

Ένα μέτρο χωρίς ψεκαστικό: η πρώιμη φυλλόπτωση Το φθινόπωρο η λογική αντιστρέφεται. «Η πτώση των φύλλων δημιουργεί φυσική πληγή, η οποία μπορεί να γίνει σημείο μόλυνσης για το παθογόνο. Η προώθηση της πρώιμης φυλλόπτωσης ενόσω οι συνθήκες είναι ξηρές και θερμές μειώνει τον κίνδυνο μόλυνσης» [23]. Στο ίδιο πνεύμα αποφεύγεται κάθε τραυματισμός του δένδρου, ζιζανιοκτονία, κλάδεμα, μηχανικές εργασίες, σε υγρές συνθήκες [23]. Η ελληνική υπηρεσία τοποθετεί τις φθινοπωρινές επεμβάσεις ακριβώς εκεί: δύο ψεκασμοί, ένας στην έναρξη της φυλλόπτωσης και ένας στο 75% της φυλλόπτωσης [16].

Δύο τεχνικές που δεν είναι ευρέως γνωστές στην Ελλάδα

Καυτηρίαση των ελκών. Το δελτίο της Πολιτείας Ουάσιγκτον περιγράφει «κάψιμο των ελκών στους βραχίονες με φορητό καυστήρα προπανίου», με τη σημείωση ότι «πρέπει να γίνεται την άνοιξη» [1]. Λειτουργεί στην περιφέρεια του έλκους, εκεί όπου φτάνει η θερμότητα και όπου αντέχει ο ξυλώδης ιστός.
Άσπρισμα του κορμού. Στις νέες φυτεύσεις, η προστασία του κορμού με λευκή μπογιά μαζί με διπλή γραμμή σταγόνων, ώστε το νερό να μην ακουμπά τον κορμό, καταγράφεται ως καλή πρακτική [1]. Το εγχειρίδιο του Ειρηνικού Βορειοδυτικού συνιστά επίσης άσπρισμα ή σκίαση των κορμών για την πρόληψη της χειμερινής ζημιάς που οδηγεί σε κομμίωση [21]. Το μέτρο κλείνει ακριβώς τις πύλες εισόδου: θερμικό έγκαυμα και ρωγμές από απότομες διακυμάνσεις θερμοκρασίας [1].

Το κλαδευτήρι: τι δείχνουν τα δεδομένα Η απολύμανση των εργαλείων είναι σωστή πρακτική και δεν πρέπει να εγκαταλειφθεί. Αξίζει όμως να είναι γνωστό πού βρίσκεται πραγματικά ο κίνδυνος: «η μηχανική μεταφορά κατά το κλάδεμα φαίνεται να μην αποτελεί κίνδυνο, δεν πρέπει όμως να παραβλέπεται αν ο εξοπλισμός έρθει σε άμεση επαφή με φρέσκια κομμίωση» [1]. Ο πρωταρχικός κίνδυνος είναι η ίδια η τομή, που μένει ανοιχτή σε υγρό και δροσερό καιρό [2] [5]. Γι' αυτό ο κανόνας «κλάδεμα με ξηρό καιρό» έχει μεγαλύτερη βαρύτητα από τον κανόνα «απολύμανση του ψαλιδιού», και οι δύο μαζί είναι το σωστό.

Πηγές: 1 2 4 5 16 17 21 23

9. Ο χαλκός: ποιος τύπος, πότε και γιατί αποτυγχάνει

Τι ισχύει στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Οι ενώσεις χαλκού είναι εγκεκριμένες, και οι αριθμοί του Κανονισμού 2018/1981

Με τον Εκτελεστικό Κανονισμό (ΕΕ) 2018/1981 η έγκριση των ενώσεων χαλκού ανανεώθηκε ως υποψήφιων προς υποκατάσταση, με ημερομηνία έγκρισης την 1η Ιανουαρίου 2019. Η ειδική πρόβλεψη ορίζει κατ' ανώτατο όριο 28 κιλά χαλκού ανά εκτάριο σε διάστημα 7 ετών, ενώ τα κράτη μέλη μπορούν να θέσουν μέγιστη ετήσια δόση εφαρμογής που δεν υπερβαίνει τα 4 κιλά χαλκού ανά εκτάριο. Ο ίδιος κανονισμός απαιτεί οι εγκεκριμένες ποσότητες να μην υπερβαίνουν το ελάχιστο αναγκαίο για το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα [13].

Σε στρέμματα: τα 28 κιλά ανά εκτάριο αντιστοιχούν σε 2,8 κιλά χαλκού ανά στρέμμα για όλη την επταετία, και τα 4 κιλά ανά εκτάριο ετησίως σε 400 γραμμάρια χαλκού ανά στρέμμα τον χρόνο (1 εκτάριο = 10 στρέμματα).

Η διάρκεια της έγκρισης: ο Κανονισμός του 2018 όριζε ως ημερομηνία λήξης την 31η Δεκεμβρίου 2025 [13]. Η έγκριση παρατάθηκε: ο Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2025/1489 της 24ης Ιουλίου 2025 αντικαθιστά, στο Μέρος Ε του Παραρτήματος του Κανονισμού 540/2011 και στη γραμμή 10 «Copper compounds», την ημερομηνία λήξης με την 30ή Ιουνίου 2029 [14]. Το όριο των 28 κιλών ανά επταετία δεν άλλαξε. Η πολωνική εργασία του 2023 προέβλεπε ότι ο χαλκός θα έφευγε από τον κατάλογο μέσα στο 2023 [4]· αυτό δεν συνέβη, και το παράδειγμα δείχνει γιατί η πηγή για μια ημερομηνία λήξης πρέπει να είναι ο ίδιος ο εκτελεστικός κανονισμός και όχι ένα δευτερογενές κείμενο.

Οι δραστικές ουσίες που αναφέρονται, και τι ισχύει εδώ

Δραστική ουσία	Ενωσιακό καθεστώς	Τι τεκμηριώνεται και τι ισχύει στην Ελλάδα
Υδροξείδιο του χαλκού	Ένωση χαλκού· εγκεκριμένη, υποψήφια προς υποκατάσταση, με λήξη 30.06.2029 [13] [14]	Συνιστάται ως η μορφή σταθερού χαλκού για τους ψεκασμούς κατά της ασθένειας [1]. Στην πολωνική δοκιμή αγρού ήταν από τα αποτελεσματικότερα σκευάσματα [4]. Τα ελληνικά δελτία δεν κατονομάζουν δραστικές: παραπέμπουν σε «κατάλληλο και εγκεκριμένο χαλκούχο ή άλλης κατηγορίας σκεύασμα» [17]. Η ισχύουσα έγκριση, η δόση και ο χρόνος αναμονής κάθε σκευάσματος ελέγχονται κάθε φορά στη βάση εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ.
Οξυχλωριούχος χαλκός	Ένωση χαλκού· ίδιο καθεστώς και ίδιο όριο [13] [14]	Στην πολωνική δοκιμή σε βυσσινιά, κερασιά και δαμασκηνιά συγκαταλέχθηκε στα σκευάσματα με την υψηλότερη αποτελεσματικότητα [4]. Έγκριση ανά σκεύασμα και στόχο: βάση ΥΠΑΑΤ [17].
Οξείδιο του χαλκού	Ένωση χαλκού· ίδιο καθεστώς και ίδιο όριο [13] [14]	Οι πηγές διαφωνούν. Το δελτίο της Πολιτείας Ουάσιγκτον αναφέρει ότι «τα οξείδια του χαλκού (Cu⁺) έχουν αποδειχθεί αναποτελεσματικά» [1]. Στην πολωνική δοκιμή αγρού όμως το οξείδιο του χαλκού ήταν από τα αποτελεσματικότερα σκευάσματα [4]. Η αντίφαση αναλύεται παρακάτω.
Βορδιγάλειος πολτός	Ένωση χαλκού· ίδιο καθεστώς και ίδιο όριο [13] [14]	Δεν εντοπίστηκε δοκιμή που να τον αξιολογεί χωριστά για το βακτηριακό έλκος των πυρηνοκάρπων. Ως ένωση χαλκού μετράει στο όριο των 28 κιλών ανά εκτάριο στην επταετία [13]. Για την προστασία του κορμού, οι πηγές που ανοίχθηκαν αναφέρουν λευκή μπογιά και άσπρισμα, όχι βορδιγάλειο πολτό [1] [21].
Γλουκονικός χαλκός (λιπάσματα φύλλου)	Διατίθενται ως λιπάσματα, όχι ως φυτοπροστατευτικά, στη δοκιμή που ανοίχθηκε [4]	Στην Πολωνία η αποτελεσματικότητά τους ήταν συγκρίσιμη με εκείνη των χαλκούχων σκευασμάτων: 48,9 έως 62,2% στα φύλλα και 41,7 έως 58,3% στους καρπούς στις δοκιμές του 2019 [4]. Λίπασμα δεν υποκαθιστά φυτοπροστατευτικό προϊόν και δεν φέρει ισχυρισμό φυτοπροστασίας· τα ελληνικά δελτία παραπέμπουν σε εγκεκριμένα σκευάσματα [17].
Bacillus amyloliquefaciens QST 713	Εγκεκριμένη στην ΕΕ: ανανέωση με τον Εκτ. Καν. (ΕΕ) 2023/1001, έγκριση από 1.07.2023, λήξη 30.06.2038 [15]	Στην πολωνική δοκιμή τα βιολογικά σκευάσματα ήταν σαφώς λιγότερο αποτελεσματικά από τα χημικά, με μεταβλητά αποτελέσματα για το QST 713 [4]. Η έγκριση της δραστικής στην ΕΕ δεν συνεπάγεται ελληνική έγκριση για τον συγκεκριμένο στόχο· η χρήση προϋποθέτει σκεύασμα εγκεκριμένο για την καλλιέργεια και τον στόχο [17].
Pantoea agglomerans AM3/18	Ερευνητικό στέλεχος στη δοκιμή που ανοίχθηκε· δεν εντοπίστηκε πράξη έγκρισης	Στην πολωνική δοκιμή έδειξε ελάχιστο έλεγχο της ασθένειας [4].
Fluopyram + fosetyl-Al	Μυκητοκτόνο σκεύασμα που δοκιμάστηκε στην Πολωνία εναντίον του παθογόνου [4]	Αποτελεσματικότητα 11,9 έως 76,9% στα φύλλα και 36 έως 69,3% στους καρπούς βυσσινιάς, παρόμοια ή και χαμηλότερη από το σκεύασμα οξειδίου του χαλκού [4]. Ελληνική έγκριση για βακτηριακό έλκος πυρηνοκάρπων δεν εντοπίστηκε· τα ελληνικά δελτία παραπέμπουν γενικά σε εγκεκριμένα σκευάσματα [17].
Kasugamycin	Αντιβιοτικό. Η χρήση των αποτελεσματικότερων αντιβιοτικών δεν επιτρέπεται στην ΕΕ [4]	Στην Πολιτεία Ουάσιγκτον αναφέρεται προ της άνθησης σε συνδυασμό με χαλκό [1]. Εκεί έχει ήδη καταγραφεί ανθεκτικότητα: «βακτήρια ανθεκτικά στο Kasumin έχουν ανιχνευθεί στον Ειρηνικό Βορειοδυτικό» [2]. Δεν αποτελεί επιλογή για τον ελληνικό οπωρώνα.

Υδροξείδιο ή οξείδιο; Η αντίφαση των πηγών

Δύο δοκιμές, δύο απαντήσεις, και γιατί έχει σημασία ποια είναι ποια

Το δελτίο της Πολιτείας Ουάσιγκτον συνιστά σταθερό χαλκό με τη μορφή υδροξειδίου (Cu²⁺) και αναφέρει ότι τα οξείδια του χαλκού (Cu⁺) έχουν αποδειχθεί αναποτελεσματικά [1]. Η διαπίστωση αποδίδεται εκεί σε δοκιμές των Torres και Latorre σε κλαδίσκους κερασιάς στη Χιλή, δημοσιευμένες σε πρακτικά συνεδρίου· το πρωτότυπο κείμενο δεν στάθηκε δυνατό να ανοιχθεί για τη σύνταξη του παρόντος, οπότε ό,τι γράφεται εδώ προέρχεται από την απόδοση του δελτίου [1].

Στην αντίθετη κατεύθυνση, η πολωνική δοκιμή αγρού σε βυσσινιά «Nefris», κερασιά «Van» και δαμασκηνιά «Jubileum», με τρεις εφαρμογές ανά εποχή πριν, κατά και μετά την άνθηση, βρήκε ότι οξείδιο του χαλκού, οξυχλωριούχος χαλκός και υδροξείδιο του χαλκού έδειξαν την υψηλότερη αποτελεσματικότητα [4].

Η τίμια διατύπωση: υπάρχει δημοσιευμένη δοκιμή αγρού στην Ευρώπη που δεν επιβεβαιώνει τον αποκλεισμό του οξειδίου, και μια δοκιμή σε κλαδίσκους στη Νότια Αμερική που τον στηρίζει. Η επιλογή μορφής χαλκού δεν είναι λυμένο ζήτημα και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως τέτοιο. Ό,τι είναι κοινό και στις δύο πηγές είναι ότι το υδροξείδιο δουλεύει [1] [4].

Χρονισμός, και το απόλυτο όριο

Πότε μπαίνει ο χαλκός

Φθινόπωρο: στην Ελλάδα δύο ψεκασμοί, στην έναρξη της φυλλόπτωσης και στο 75% της φυλλόπτωσης [16]. Στον Ειρηνικό Βορειοδυτικό η παραδοσιακή σύσταση τοποθετεί τον πρώτο ψεκασμό τον Οκτώβριο, πριν από τις φθινοπωρινές βροχές, με δεύτερη εφαρμογή στις αρχές Ιανουαρίου, ενώ πλέον προτείνεται προσαρμογή του χρονισμού ώστε να συμπίπτει με τη φυλλόπτωση [2]. Οι ημερομηνίες αυτές είναι της Πολιτείας Ουάσιγκτον και του Όρεγκον· στην Ελλάδα ο χρονισμός δένει με τη φαινολογία της χρονιάς, όπως ορίζει το ελληνικό δελτίο [16].
Τέλος χειμώνα: ψεκασμός πλήρους κάλυψης μέχρι το φούσκωμα των ματιών, με επανάληψη μετά από 10 έως 14 ημέρες [17].
Μετά την πλήρη άνθιση δεν εφαρμόζεται χαλκός. Η οδηγία είναι κατηγορηματική: «να μην εφαρμόζονται χαλκούχα προϊόντα μετά την πλήρη άνθιση» [1]. Ο λόγος δεν είναι μόνο η φυτοτοξικότητα: ο χαλκός βλάπτει τη βλαστικότητα της γύρης και τις μέλισσες [4].

Γιατί ο χαλκός αποτυγχάνει

Τρεις τεκμηριωμένες αιτίες, και μία δυσάρεστη καταγραφή

Ο έλεγχος με χαλκό είναι στην πράξη ασταθής. Το εγχειρίδιο του Ειρηνικού Βορειοδυτικού ονομάζει (1) τα ανθεκτικά στον χαλκό στελέχη, «βακτήρια ανθεκτικά σε χαλκούχα προϊόντα έχουν ανιχνευθεί σε όλες τις περιοχές καλλιέργειας κερασιάς του Ειρηνικού Βορειοδυτικού», (2) την κακή κάλυψη του δένδρου από το ψεκαστικό υγρό και (3) τις δυσμενείς συνθήκες της χρονιάς [2]. Στην ίδια πηγή προστίθεται η ανάγκη προσαρμογής του χρονισμού [2].

Η δυσάρεστη καταγραφή είναι αυτή: «σε δοκιμές ελέγχου της ασθένειας σε μικρά τεμάχια, δεν είναι ασυνήθιστο να βρίσκονται δένδρα ψεκασμένα με χαλκό με περισσότερη ασθένεια από τα αψέκαστα» [2]. Το φυλλάδιο του Όρεγκον λέει το ίδιο: «τα χαλκούχα προϊόντα παρέχουν πτωχό έλεγχο του βακτηριακού έλκους και σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν οδηγήσει σε περισσότερο βακτηριακό έλκος από ό,τι στα αψέκαστα δένδρα» [5]. Και το πρόσφατο σημείωμα της Πολιτείας Ουάσιγκτον: «ανθεκτικά στον χαλκό στελέχη του βακτηρίου είναι παρόντα, καθιστώντας τους χαλκοψεκασμούς αναποτελεσματικούς» [23].

Ελληνικό δεδομένο δεν υπάρχει. Δεν εντοπίστηκε δημοσιευμένη ελληνική εργασία που να ελέγχει την ευαισθησία ελληνικών στελεχών του παθογόνου στον χαλκό. Τα παραπάνω είναι αμερικανικά δεδομένα και δεν μεταφέρονται σιωπηλά στον ελληνικό οπωρώνα· λειτουργούν όμως ως προειδοποίηση για μια αντιμετώπιση που στην Ευρώπη «στηρίζεται κυρίως σε επεμβάσεις με χαλκούχα σκευάσματα» επειδή τα αντιβιοτικά δεν επιτρέπονται [4]. Όταν ο χαλκός δεν αποδίδει, το ερώτημα δεν είναι ποιο σκεύασμα θα μπει στη θέση του, αλλά ποια πύλη εισόδου έμεινε ανοιχτή.

Πηγές: 1 2 4 5 13 14 15 16 17 21 23

10. Πότε στέλνεται δείγμα

Σε περιπτώσεις αμφιβολίας για το παθογόνο, το δείγμα αποστέλλεται για εργαστηριακή ταυτοποίηση. Το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο δέχεται ασθενή φυτά για φυτοπαθολογική και εντομολογική εξέταση, μαζί με δείγματα εδάφους για εδαφολογική ανάλυση και για υπολείμματα [24].

Πότε αξίζει πραγματικά η εργαστηριακή εξέταση

Όταν το έλκος δεν έχει τα ευδιάκριτα όρια και τα πυκνίδια της Κυτόσπορας [19] αλλά ούτε τις καστανές γραμμώσεις που προεκτείνονται στον υγιή ιστό [5].
Όταν υπάρχει γενική εξασθένηση με μικρούς και άχρωμους καρπούς χωρίς ορατό έλκος, οπότε πρέπει να αποκλειστούν η μικροκαρπία και το φυτόπλασμα [22].
Σε νέα φύτευση με απώλειες δενδρυλλίων, όπου το ερώτημα «ήρθε με το υλικό ή μολύνθηκε εδώ;» έχει και οικονομικές συνέπειες, ιδίως όταν η φύτευση συνοδεύτηκε από κορυφολόγημα και άρδευση με μπεκ σε δροσερό καιρό [1].
Όταν το κτήμα έχει επαναλαμβανόμενο πρόβλημα παρά τους σωστούς χαλκοψεκασμούς, τότε ζητείται μαζί και έλεγχος του εδάφους για νηματώδεις, που είναι ούτως ή άλλως μέρος των καλλιεργητικών μέτρων [2] [6].

Πηγές: 1 2 5 6 19 22 24

11. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο. Όπου χρησιμοποιήθηκε μόνο η περίληψη και όχι το πλήρες κείμενο, αναφέρεται ρητά.

[1] Sallato, B., Grove, G. and Johnson, A. Bacterial canker in Washington sweet cherries. WSU Extension Publication FS366E, Washington State University. Η κύρια πηγή για τη βιολογία και τη διαχείριση στην Πολιτεία Ουάσιγκτον: ο επιφυτικός αποικισμός χωρίς συμπτώματα, η διαχείμαση σε έλκη και οφθαλμούς, η απαίτηση πληγής ή φυσικού ανοίγματος μαζί με υγρασία, το εύρος 15 έως 25 °C, οι δύο κορυφώσεις του πληθυσμού, η πυρηνοποίηση πάγου μέσα στο κύτταρο, οι πύλες εισόδου στα νεαρά δένδρα (τομή κορυφολογήματος βρεγμένη από την άρδευση, παγετός, θερμικό έγκαυμα, ζώα και τρωκτικά, ουλές φύλλων), η κατάταξη ποικιλιών και υποκειμένων, ο φυσικός εμβολιασμός ριζών στα ζωηρά υποκείμενα, η μικρή σημασία της μηχανικής μεταφοράς με τα εργαλεία, η σύσταση για υδροξείδιο του χαλκού και η αναφορά περί αναποτελεσματικότητας των οξειδίων, η απαγόρευση χαλκού μετά την πλήρη άνθιση, η καυτηρίαση με καυστήρα προπανίου την άνοιξη, το άσπρισμα του κορμού με διπλή γραμμή σταγόνων, ο κύκλος ξενιστών του pv. syringae και η αναφορά του kasugamycin προ ανθήσεως. Πλήρες κείμενο.
[2] Cherry (Prunus spp.), Bacterial Canker. Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook. Πηγή για τα δύο αίτια της ασθένειας με την ονομασία Pseudomonas amygdali pv. morsprunorum, για την πρωτεΐνη που λειτουργεί ως πυρήνας πάγου και αυξάνει τις πληγές από παγετό, για τη νέκρωση οφθαλμών, για τη διαπίστωση ότι οι κηλίδες φύλλων και καρπών είναι ασυνήθιστες στην κερασιά, για τον κίτρινο μεταχρωματισμό πριν από τη νέκρωση δακτυλιωμένου βραχίονα, για την ανίχνευση ανθεκτικών στον χαλκό βακτηρίων σε όλες τις περιοχές καλλιέργειας, για τη διαπίστωση ότι ψεκασμένα με χαλκό δένδρα βρίσκονται ενίοτε με περισσότερη ασθένεια από τα αψέκαστα, για την ανθεκτικότητα στο Kasumin, για τον χρονισμό Οκτωβρίου και αρχών Ιανουαρίου και για τα καλλιεργητικά μέτρα (θέση χωρίς παγετούς, έλεγχος για δακτυλιοειδείς νηματώδεις, pH και θρέψη, έλεγχος ζιζανίων, καθυστέρηση χειμερινού κλαδέματος, τομές κορυφολογήματος μόνο με ξηρό καιρό και χωρίς βροχή για μία εβδομάδα). Πλήρες κείμενο.
[3] Hulin, M.T., Jackson, R.W., Harrison, R.J. and Mansfield, J.W. (2020). Cherry picking by pseudomonads: After a century of research on canker, genomics provides insights into the evolution of pathogenicity towards stone fruits. Plant Pathology. Πηγή για τους ξενιστές των φυλών R1 και R2 του pv. morsprunorum, για τη διαπίστωση ότι οι δύο φυλές είναι μακρινά συγγενείς και δεν πρέπει να θεωρούνται φυλές ενός παθοβιότυπου, για την ένταξή τους στις φυλογενετικές ομάδες 3 και 1, για την πρόταση του ονόματος Pseudomonas amygdali για τη φυλή R1, για τον ρόλο του επιφυτικού πληθυσμού των φύλλων ως μολύσματος των φθινοπωρινών μολύνσεων, για τη διαπίστωση ότι οι ουλές των φύλλων είναι η κυρίαρχη οδός μόλυνσης για το Psm R1 ενώ το Pss εισβάλλει κατά προτίμηση από πληγές, και για την αύξηση της συχνότητας μόλυνσης με την εμφάνιση παγετού. Πλήρες κείμενο.
[4] Broniarek-Niemiec, A., Børve, J. and Puławska, J. (2023). Control of Bacterial Canker in Stone Fruit Trees by Chemical and Biological Products. Agronomy 13(4):1166. Η μόνη ευρωπαϊκή δοκιμή αγρού που ανοίχθηκε: έρευνες στην κεντρική Πολωνία σε βυσσινιά «Nefris», κερασιά «Van» και δαμασκηνιά «Jubileum», εναντίον P. syringae pv. syringae και pv. morsprunorum, με τρεις εφαρμογές ανά εποχή πριν, κατά και μετά την άνθηση. Πηγή για τη διαπίστωση ότι οξείδιο, οξυχλωριούχος και υδροξείδιο του χαλκού έδειξαν την υψηλότερη αποτελεσματικότητα, για τα ποσοστά των λιπασμάτων γλουκονικού χαλκού (48,9 έως 62,2% στα φύλλα, 41,7 έως 58,3% στους καρπούς το 2019), για τα ποσοστά του μείγματος fluopyram και fosetyl-Al, για τη σαφώς χαμηλότερη αποτελεσματικότητα των βιολογικών σκευασμάτων και τον ελάχιστο έλεγχο από το Pantoea agglomerans AM3/18, για τη διατύπωση ότι η χρήση των αποτελεσματικότερων αντιβιοτικών δεν επιτρέπεται στην ΕΕ και ο έλεγχος στηρίζεται κυρίως στον χαλκό, για τη μικρή γκάμα καταχωρημένων βακτηριοκτόνων, και για τη βλάβη του χαλκού στη βλαστικότητα της γύρης και στις μέλισσες. Πλήρες κείμενο.
[5] Spotts, R.A., Olsen, J., Long, L. and Pscheidt, J.W. (2010). Bacterial canker of sweet cherry in Oregon. Oregon State University Extension Service, EM 9007. Πηγή για την περιγραφή του έλκους ως ελαφρώς βυθισμένου και σκουρότερου, για τον πορτοκαλοκαστανό εσωτερικό ιστό και τις στενές καστανές γραμμώσεις που επεκτείνονται στον υγιή ιστό, για το διαυγές έως κεχριμπαρένιο έκκριμα που μπορεί να συνοδεύει ή όχι τα έλκη, για τη νέκρωση των μολυσμένων ληθαργικών οφθαλμών, για τις πύλες μόλυνσης (ανοιξιάτικος παγετός, αυστηροί χειμερινοί παγετοί, τομές κλαδέματος, τραυματισμοί εντόμων, ουλές φύλλων), για την ανίχνευση του παθογόνου σε υψηλά επίπεδα πριν και κατά τη φυλλόπτωση, για την αύξηση της μόλυνσης με ακραίες θερμοκρασίες στις αρχές και στα μέσα του χειμώνα, για τη θνησιμότητα 90% της Bing επάνω σε Gisela 6, για τη μεγαλύτερη ανθεκτικότητα των Rainier και Regina έναντι των Sweetheart και Bing, για τη σύσταση να γίνονται οι τομές μόνο με ξηρό καιρό, και για τη διαπίστωση ότι τα χαλκούχα δίνουν πτωχό έλεγχο και ενίοτε περισσότερη ασθένεια από τα αψέκαστα. Πλήρες κείμενο.
[6] Lownsbery, B.F., English, H., Noel, G.R. and Schick, F.J. (1977). Influence of Nemaguard and Lovell Rootstocks and Macroposthonia xenoplax on Bacterial Canker of Peach. Journal of Nematology 9(3):221-224. Η έρευνα που έδειξε ότι σοβαρό βακτηριακό έλκος αναπτύχθηκε μόνο με ταυτόχρονη παρουσία του δακτυλιοειδούς νηματώδη και του βακτηρίου, και ότι η παράλειψη του ενός από τους δύο οργανισμούς εμπόδιζε την εκδήλωση σοβαρής ασθένειας· υποκείμενα Nemaguard και Lovell, αμμώδες έδαφος. Πλήρες κείμενο.
[7] Plant-parasitic nematodes in pome and stone fruit orchards. WSU Tree Fruit, Washington State University. Πηγή για τον τρόπο τροφοληψίας του δακτυλιοειδούς νηματώδη στις λεπτές ρίζες, για την απώλεια έως και 85% των μικρών ριζών με υδατική και θρεπτική καταπόνηση, για τη συνύπαρξή του με το Pseudomonas syringae και τη ζημιά από ψύχος, για τη συγκέντρωση υψηλότερων πληθυσμών Mesocriconema σε αμμώδη εδάφη με μεγάλους πόρους, και για τη διαπίστωση ότι όρια ζημιάς δεν είναι καθορισμένα. Πλήρες κείμενο.
[8] Gummosis of Stone Fruits. IPM Pest Advisories, Utah State University Extension, 4 Απριλίου 2024. Πηγή για τον κατάλογο των μη μολυσματικών αιτίων κομμίωσης (ρωγμές παγετού, ηλιακό έγκαυμα, τραυματισμός φλοιού, υπερβολική άρδευση, βαθιά φύτευση, αυστηρό θερινό κλάδεμα), για την περιγραφή του χρώματος του κόμμεως (διαυγές ή ανοικτόχρωμο που ξηραίνεται σε σκουρότερο κεχριμπαρένιο· γαλακτώδες έως διαυγές ανοικτό κεχριμπαρένιο για το βακτηριακό έλκος) και για τη δοκιμή του μαχαιριού: ξύσιμο του εξωτερικού φλοιού κάτω από το κόμμι, κρεμ εσωτερικός φλοιός σημαίνει μη ζωντανό αίτιο, ανοικτοκαστανός έως καστανός σημαίνει νεκρό ιστό. Πλήρες κείμενο.
[9] Gummosis. IPM Pest Advisories, Utah State University Extension, 18 Απριλίου 2017. Δεύτερη, ανεξάρτητη διατύπωση της δοκιμής του μαχαιριού, και πηγή για το σκούρο κεχριμπαρένιο χρώμα του κόμμεως της Κυτόσπορας σε αντιδιαστολή με το διαυγές κόμμι μη παθογόνου αιτίου. Πλήρες κείμενο.
[10] O'Brien, R.D. and Lindow, S.E. (1988). Effect of Plant Species and Environmental Conditions on Ice Nucleation Activity of Pseudomonas syringae on Leaves. Applied and Environmental Microbiology 54(9):2281-2286. Πηγή για τη διατύπωση ότι η πιθανότητα ζημιάς από παγετό είναι ανάλογη του αριθμού των πυρήνων πάγου στην επιφάνεια των φύλλων και καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τα συγκεκριμένα στελέχη, και για τη διαπίστωση ότι η συχνότητα πυρηνοποίησης είναι υψηλότερη σε κύτταρα που αναπτύχθηκαν επάνω στο φυτό παρά σε καλλιέργεια. Πλήρες κείμενο.
[11] EPPO Global Database. Pseudomonas syringae pv. morsprunorum (PSDMMP). European and Mediterranean Plant Protection Organization. Πηγή για το όνομα που παραμένει αποδεκτό στη φυτοϋγειονομική βάση, για τον κωδικό PSDMMP, για την αυθεντία «(Wormald) Young, Dye & Wilkie», για τα καταχωρημένα συνώνυμα και για τη διαπίστωση ότι το Pseudomonas amygdali pv. morsprunorum δεν εμφανίζεται εκεί. Πλήρες κείμενο.
[12] EPPO Global Database. Pseudomonas syringae pv. morsprunorum, World distribution. Πηγή για την καταγραφή του παθογόνου στην Ελλάδα με τον χαρακτηρισμό «παρόν, ευρέως διαδεδομένο», δίπλα σε δεκάδες ευρωπαϊκές χώρες. Πλήρες κείμενο.
[13] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2018/1981 της Επιτροπής, της 13ης Δεκεμβρίου 2018, για την ανανέωση της έγκρισης των δραστικών ουσιών «ενώσεις χαλκού» ως υποψήφιων προς υποκατάσταση (κείμενο της πράξης όπως εκδόθηκε). Πηγή για το ανώτατο όριο των 28 κιλών χαλκού ανά εκτάριο σε διάστημα 7 ετών, για τη δυνατότητα των κρατών μελών να ορίσουν μέγιστη ετήσια δόση που δεν υπερβαίνει τα 4 κιλά ανά εκτάριο, για την απαίτηση να μην υπερβαίνονται οι ελάχιστες αναγκαίες ποσότητες, για τον χαρακτηρισμό ως υποψήφιων προς υποκατάσταση και για τις ημερομηνίες έγκρισης (1η Ιανουαρίου 2019) και λήξης (31η Δεκεμβρίου 2025). Πλήρες κείμενο.
[14] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2025/1489 της Επιτροπής, της 24ης Ιουλίου 2025, για την τροποποίηση του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 540/2011 όσον αφορά την παράταση των περιόδων έγκρισης ορισμένων δραστικών ουσιών. EUR-Lex. Πηγή αποκλειστικά για την παράταση της έγκρισης των ενώσεων χαλκού: στο Μέρος Ε του Παραρτήματος του Κανονισμού 540/2011, γραμμή 10, «Copper compounds», η ημερομηνία λήξης της έγκρισης αντικαθίσταται με την 30ή Ιουνίου 2029. Επαληθεύτηκαν ο τίτλος, η ημερομηνία και η συμπερίληψη των ενώσεων χαλκού στις ουσίες που τροποποιούνται.
[15] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2023/1001 της Επιτροπής, της 23ης Μαΐου 2023, για την ανανέωση της έγκρισης της δραστικής ουσίας Bacillus amyloliquefaciens στέλεχος QST 713. EUR-Lex. Πηγή για την ανανέωση της έγκρισης του στελέχους QST 713, με ημερομηνία έγκρισης την 1η Ιουλίου 2023 και ημερομηνία λήξης την 30ή Ιουνίου 2038. Πλήρες κείμενο.
[16] ΥΠΑΑΤ, Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού & Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Βόλου. Γεωργικές Προειδοποιήσεις, Πυρηνόκαρπα Νο 7, «Ασθένειες και εχθροί πυρηνοκάρπων, μετασυλλεκτικές επεμβάσεις», Νοέμβριος 2024. Η ελληνική επίσημη πηγή για τον φθινοπωρινό χρονισμό: δύο ψεκασμοί, ένας στην έναρξη της φυλλόπτωσης και ένας στο 75% της φυλλόπτωσης, με τη διαπίστωση ότι οι περίοδοι φθινοπώρου και χειμώνα είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες, καθώς και για την αφαίρεση και καύση των προσβεβλημένων κλάδων με ξηρό καιρό και την προστασία πληγών και τομών. Το δελτίο δεν κατονομάζει δραστικές ουσίες ούτε δίνει δόσεις: παραπέμπει σε κατάλληλα και εγκεκριμένα για τις καλλιέργειες σκευάσματα. Πλήρες κείμενο.
[17] ΥΠΑΑΤ, Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού & Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Βόλου. Γεωργικές Προειδοποιήσεις, Πυρηνόκαρπα Νο 1, 7 Φεβρουαρίου 2025. Πηγή για τον χρονισμό του τέλους του χειμώνα: ψεκασμός πλήρους κάλυψης με κατάλληλο και εγκεκριμένο χαλκούχο ή άλλης κατηγορίας σκεύασμα μέχρι το φούσκωμα των ματιών, με επανάληψη μετά από 10 έως 14 ημέρες· πλήρης αφαίρεση και καύση των προσβεβλημένων βλαστών και κλάδων στο κλάδεμα· άμεση προστασία των μεγάλων τομών κλαδέματος. Και εδώ δεν κατονομάζονται δραστικές ουσίες, γι' αυτό κάθε έγκριση, δόση και χρόνος αναμονής ελέγχεται στη βάση εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ. Πλήρες κείμενο.
[18] ΥΠΑΑΤ. Οδηγίες Ολοκληρωμένης Φυτοπροστασίας στην Κερασιά (οριστικοποίηση Δεκέμβριος 2013, ανάρτηση Ιούνιος 2015). Πηγή αποκλειστικά για την ελληνική σύσταση υποκειμένων με σχετική αντοχή στο βακτηριακό έλκος: Charger, Mazzard F12-1 και Maxma 14. Το έγγραφο δεν δίνει δραστικές ουσίες, δόσεις ή χρονισμό για την ασθένεια. Πλήρες κείμενο.
[19] Cherry (Prunus spp.), Cytospora Canker. Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook. Πηγή για τα γνωρίσματα διάκρισης της Κυτόσπορας από το βακτηριακό έλκος: βυθισμένο έλκος με νεκρό ιστό στο κέντρο και ζωντανό ιστό σε ευδιάκριτα όρια που συνεχίζουν να επεκτείνονται, διάσπαρτα ανυψωμένα πυκνίδια μεγέθους κεφαλής καρφίτσας που σπρώχνουν και βγαίνουν από τον φλοιό, κεχριμπαρένιοι έως πορτοκαλί τριχοειδείς έλικες σπορίων σε υγρές συνθήκες, φύλλωμα που παραμένει προσκολλημένο, και κομμίωση που μπορεί να υπάρχει ή να μην υπάρχει. Πλήρες κείμενο.
[20] Peach (Prunus persica), Shothole. Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook. Πηγή για τα γνωρίσματα του κορύνεου (Wilsonomyces carpophilus): μικρές, στρογγυλές, ανοικτοκαστανές έως πορφυρίζουσες κηλίδες σπάνια μεγαλύτερες από 0,25 της ίντσας, δηλαδή περίπου 0,6 εκατοστά, ο κεντρικός ιστός των οποίων αποκολλάται· στρογγυλές, κοκκινωπές, ελαφρώς βυθισμένες κηλίδες στο ξύλο της χρονιάς και του προηγούμενου έτους, θανάτωση καρποφόρων οφθαλμών και δακτυλίωση καρποφόρων κλαδίσκων· διαυγές, κολλώδες έκκριμα από τις αλλοιώσεις των καρπών. Πλήρες κείμενο.
[21] Cherry (Prunus spp.), Gumming. Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook. Πηγή για τα μη μολυσματικά αίτια της κομμίωσης στην κερασιά (μηχανικός τραυματισμός, χειμερινή ζημιά, χημική ζημιά, υπερβολική υγρασία ή άζωτο που εξωθεί μαλακή βλάστηση, ακατάλληλη θέση φύτευσης), για τη διαπίστωση ότι η κομμίωση μπορεί να είναι και αυτόματη ενώ συχνά ακολουθεί τη φαιά σήψη και το βακτηριακό έλκος, και για την πρόληψη της χειμερινής ζημιάς με άσπρισμα ή σκίαση των κορμών. Πλήρες κείμενο.
[22] Cherry Symptoms. Little Cherry & X-disease Guide, WSU Tree Fruit, Washington State University. Πηγή για τα συμπτώματα της μικροκαρπίας και της ασθένειας Χ στον καρπό (μικροί και παραμορφωμένοι καρποί, κακός χρωματισμός, έλλειψη γεύσης) και για το γνώρισμα που τα διαχωρίζει από το βακτηριακό έλκος: τα συμπτώματα περιορίζονται σε έναν ή λίγους κλάδους, εκτός αν η μόλυνση κρατά πολλά χρόνια. Πλήρες κείμενο.
[23] Sallato, B., Serban, C. and Zhao, Y. Effective Strategies for Managing Bacterial Canker During Fall. WSU Tree Fruit, Washington State University (επικαιροποίηση 2024, αναδημοσίευση Σεπτέμβριος 2025). Πηγή για τη φθινοπωρινή στρατηγική: η πτώση των φύλλων δημιουργεί φυσική πληγή, και η προώθηση της πρώιμης φυλλόπτωσης ενόσω οι συνθήκες είναι ξηρές και θερμές μειώνει τον κίνδυνο μόλυνσης· αποφυγή κάθε τραυματισμού σε υγρές συνθήκες· κλάδεμα και απομάκρυνση των προσβεβλημένων ιστών με ξηρό καιρό, με τομή κάτω από το ορατό έλκος· διαπίστωση ότι ανθεκτικά στον χαλκό στελέχη είναι παρόντα και καθιστούν τους χαλκοψεκασμούς αναποτελεσματικούς. Πλήρες κείμενο.
[24] Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, Οδηγίες συλλογής και αποστολής δειγμάτων. Πηγή για το ότι το Ινστιτούτο δέχεται ασθενή φυτά για φυτοπαθολογική και εντομολογική εξέταση, καθώς και δείγματα εδάφους για εδαφολογική ανάλυση και για υπολείμματα γεωργικών φαρμάκων. Πλήρες κείμενο.

Αποποίηση ευθύνης Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δεν υποκαθιστά την επιτόπια γεωπονική εκτίμηση ούτε συνιστά συνταγή εφαρμογής φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Δεν αναφέρονται εμπορικές ονομασίες· η επιλογή γίνεται με βάση τις ισχύουσες εγκρίσεις του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Οι εγκρίσεις των δραστικών ουσιών, οι δόσεις και οι χρόνοι αναμονής μεταβάλλονται και διαφέρουν ανά χώρα και καλλιέργεια· ισχύουν πάντοτε οι οδηγίες της ετικέτας. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για τη χρήση των παραπάνω πληροφοριών.