Η φυτοπροστασία της Δαμασκηνιάς

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Πλήρης οδηγός φυτοπροστασίας για τη δαμασκηνιά: κάθε σημαντικός εχθρός και κάθε σημαντική ασθένεια, με τα νούμερα που καθορίζουν τον χρονισμό. Οι ημερομηνίες των γενεών προέρχονται από τα επίσημα δελτία Γεωργικών Προειδοποιήσεων του Υ.Π.Α.Α.Τ. για την Ημαθία και την Πέλλα και διασταυρώνονται με δημοσιευμένη έρευνα. Περιλαμβάνονται τα 491 εγκεκριμένα σκευάσματα ανά στόχο, το ετήσιο πρόγραμμα ανά βλαστικό στάδιο, και το τι κρίνει στην πραγματικότητα η εποχή του κλαδέματος.

1. Τι κάνει τη δαμασκηνιά ξεχωριστή περίπτωση

Η δαμασκηνιά μοιράζεται σχεδόν όλους τους εχθρούς και τις ασθένειες των υπόλοιπων πυρηνοκάρπων. Ξεχωρίζει όμως σε τέσσερα σημεία, και το κάθε ένα από αυτά αλλάζει το πρόγραμμα.

Πρώτον, έχει δικό της έντομο του καρπού

Η καρπόκαψα της δαμασκηνιάς (Grapholita funebrana) έχει ως κύριους ξενιστές τη δαμασκηνιά και τη βερικοκιά [7]. Σε αντίθεση με την καρπόκαψα της ροδακινιάς, δεν προσβάλλει ποτέ βλαστούς: πηγαίνει κατευθείαν στον καρπό. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει προειδοποιητικό σύμπτωμα στη βλάστηση, όταν φανεί η ζημιά, είναι ήδη μέσα στον καρπό.

Δεύτερον, είναι ο κατεξοχήν ξενιστής της αργυροφυλλίας

Ο Chondrostereum purpureum προσβάλλει πολλά ξυλώδη είδη, αλλά κυρίως τη δαμασκηνιά και την κερασιά [5]. Ο συνδυασμός ενός πολύ ευπαθούς ξενιστή με ένα παθογόνο που μπαίνει αποκλειστικά από πληγές, σε μια καλλιέργεια που κλαδεύεται κάθε χρόνο, είναι ο λόγος που το θέμα του κλαδέματος έχει δική του ενότητα.

Τρίτον, «δαμασκηνιά» είναι δύο καλλιέργειες

Ένας οπωρώνας με ιαπωνικές ποικιλίες χρειάζεται σοβαρότερη προσοχή στο πολλαπλασιαστικό υλικό και στη βακτηριακή κηλίδωση απ’ ό,τι ένας με ευρωπαϊκές.

Τέταρτον, τα δελτία προειδοποιήσεων τη μετράνε

Το Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών Θεσσαλονίκης εκδίδει αποκλειστικά δελτία για τη δαμασκηνιά, με φαινολογικό μοντέλο που τροφοδοτείται από μετεωρολογικούς σταθμούς της Ημαθίας και της Πέλλας [9]. Δεν είναι αυτονόητο: τα κέντρα Βόλου και Καβάλας καλύπτουν τη δαμασκηνιά μέσα σε ενιαία δελτία «πυρηνόκαρπα», χωρίς μοντέλο ημερομηνιών, και το κέντρο Αχαΐας δεν εκδίδει καθόλου δελτία πυρηνοκάρπων [9]. Για την Κεντρική Μακεδονία, δηλαδή, υπάρχει έτοιμο εργαλείο χρονισμού και είναι δωρεάν.

Πηγές: 2 3 4 5 7 8 9

2. Η ιεράρχηση: τι κοστίζει πραγματικά

Ένα πρόγραμμα φυτοπροστασίας χωρίς ιεράρχηση γίνεται ημερολόγιο ψεκασμών. Η παρακάτω κατάταξη προκύπτει από τον συνδυασμό τριών κριτηρίων: πόσο συχνά εμφανίζεται το πρόβλημα στην Κεντρική Μακεδονία, πόσο άμεσα πλήττει τον εμπορεύσιμο καρπό, και πόσο δύσκολα διορθώνεται αφού εγκατασταθεί.

Πηγές:

3. Το ημερολόγιο των γενεών, με ελληνικές ημερομηνίες

Αυτή είναι η ενότητα που κάνει τη διαφορά, γιατί οι ημερομηνίες δεν είναι μεταφρασμένες από ξένα εγχειρίδια. Προέρχονται από τα δελτία του Κέντρου Θεσσαλονίκης, με μετρήσεις φερομονικών παγίδων στην Ημαθία και την Πέλλα [9].

Καρπόκαψα της δαμασκηνιάς, το πλήρες ελληνικό μοντέλο

Δελτία δαμασκηνιάς Κέντρου Θεσσαλονίκης, έτος 2026: αριθμοί 19 της 22ας Απριλίου, 31 της 25ης Μαΐου, 38 της 17ης Ιουνίου και 47 της 17ης Ιουλίου [9]. Οι ημερομηνίες μετατοπίζονται κάθε χρονιά με τον καιρό και δεν αντιγράφονται ως ημερολόγιο, ισχύουν ως τάξη μεγέθους και σειρά γεγονότων. Το πραγματικό δελτίο της χρονιάς είναι δωρεάν και βγαίνει την ίδια εβδομάδα.

Ψώρα San José, τρεις γενεές, και τρεις ανεξάρτητες ελληνικές μελέτες

Εδώ η τεκμηρίωση είναι ασυνήθιστα καλή, επειδή το έντομο μελετήθηκε συστηματικά στη Βόρεια Ελλάδα.

Πόσο μετράει η φερομονική παγίδα της ψώρας, ένα ελληνικό εύρημα

Σε μηλιές του νομού Φλώρινας, δεν βρέθηκε καμία σχέση ανάμεσα στον πληθυσμό των αρσενικών που πιάνονταν στις παγίδες και στον πληθυσμό των προνυμφών, εύρημα που οι ερευνητές χαρακτήρισαν ως το σημαντικότερο της εργασίας για σκοπούς παρακολούθησης [17].

Στην πράξη, η φερομονική παγίδα δίνει χρονισμό, όχι πυκνότητα. Χρησιμοποιείται για να οριστεί η αφετηρία, και η επιβεβαίωση των ερπουσών μορφών γίνεται με μαύρη κολλητική ταινία τυλιγμένη στους βραχίονες.

Το μοντέλο βαθμοημερών, και γιατί δεν αναμειγνύονται οι βάσεις

Οι δύο ομάδες τιμών δεν είναι αντιφατικές: οι 300 ως 400 βαθμοημέρες αφορούν την έναρξη εξόδου, οι 600 ως 700 το μέγιστο της κίνησης [19]. Οι βάσεις όμως διαφέρουν πραγματικά και δεν είναι εναλλάξιμες. Για ευρωπαϊκές συνθήκες χρησιμοποιείται το μοντέλο των 400 βαθμοημερών πάνω από 7,3 °C [18].

Ανάρσια και καρπόκαψα ροδακινιάς, ελληνικό μοντέλο βαθμοημερών

Για τα δύο αυτά έντομα υπάρχει δημοσιευμένο μοντέλο από την Πέλλα, με τέσσερα έτη μετρήσεων [20]:

Η ανάρσια και ο φυλλοδέτης είναι σπανιότεροι στην Ελλάδα από όσο δείχνει η θέση που κατέχουν στη βιβλιογραφία, και σπανιότεροι από την καρπόκαψα της δαμασκηνιάς και τη Grapholita molesta. Το μοντέλο αναπτύχθηκε σε ροδακινιές της Πέλλας [20]. Η μεταφορά του στη δαμασκηνιά είναι εύλογη για τα ίδια είδη εντόμων, αλλά δεν έχει επικυρωθεί εκεί. Για την καρπόκαψα της δαμασκηνιάς δεν υπάρχει επαληθευμένο πλήρες μοντέλο βαθμοημερών με όριο, αφετηρία και βαθμοημέρες ανά γενιά, γι’ αυτό και τα ελληνικά δελτία δουλεύουν με παγίδα και φαινολογικό στάδιο, όχι με θερμικό άθροισμα.

Υπάρχουν βαθμοημέρες για την καρπόκαψα της δαμασκηνιάς;

Είναι η πρώτη ερώτηση που κάνει όποιος έχει συνηθίσει να δουλεύει με θερμικό άθροισμα στη ροδακινιά. Η απάντηση είναι όχι: δεν υπάρχει επαληθευμένο, πλήρες μοντέλο βαθμοημερών για τη Grapholita funebrana με θερμοκρασία βάσης, αφετηρία και βαθμοημέρες ανά γενιά. Οι μόνες δημοσιευμένες τιμές που ανακτήθηκαν είναι η έναρξη της ωοτοκίας τον Μάιο, όταν η θερμοκρασία φτάσει τουλάχιστον τους 14 °C, και οι βέλτιστες θερμοκρασίες 24 έως 26 °C για την ωοτοκία και 18 έως 22 °C για τις συλλήψεις στις παγίδες [10]. Είναι όμως όρια συμπεριφοράς και όχι όρια ανάπτυξης, και δεν αθροίζονται.

Στη θέση του θερμικού αθροίσματος, η μέθοδος για τη δαμασκηνιά είναι παγίδα συν φαινολογικό στάδιο. Ακριβώς αυτό κάνουν τα ελληνικά δελτία, και γι' αυτό το ημερολόγιο της ενότητας αυτής είναι σε ημερομηνίες και όχι σε βαθμοημέρες [9]. Το διάστημα που μεσολαβεί είναι μετρημένο εδώ: στα δελτία Θεσσαλονίκης 4 έως 6 ημέρες από την πτήση ως την ωοτοκία και 4 έως 5 ημέρες από την ωοτοκία ως την εκκόλαψη [9]. Μόλις κορυφωθούν οι συλλήψεις, το παράθυρο για τα ωά ανοίγει σε λίγες ημέρες.

Οι «περίπου 10 ημέρες» επώασης της ξένης πηγής [10] δεν συμφωνούν με τις 4 έως 5 ημέρες των ελληνικών δελτίων [9]. Η πιθανότερη εξήγηση είναι η θερμοκρασία, η ξένη τιμή αφορά ψυχρότερο Μάιο κεντρικής Ευρώπης. Οι δύο τιμές δεν συγχωνεύονται και δίνονται χωριστά. Για ελληνικές συνθήκες ισχύει η ελληνική.

Πηγές: 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

4. Οι εχθροί

Η σειρά που ακολουθεί δεν είναι αλφαβητική ούτε ταξινομική. Είναι η σειρά με την οποία κοστίζουν σε έναν ελληνικό δαμασκηνεώνα, και μέσα σε κάθε είδος προτάσσεται ό,τι καθορίζει τον χρόνο της επέμβασης, όχι ό,τι περιγράφει το έντομο.

4.1 Καρπόκαψα της δαμασκηνιάς, Grapholita funebrana

Είναι ο εχθρός που ορίζει την καλλιέργεια. Η δαμασκηνιά και η βερικοκιά είναι οι κύριοι ξενιστές του είδους κατά τον EPPO [7], και η προνύμφη πηγαίνει κατευθείαν στον καρπό: δεν υπάρχει προσβολή βλαστού που να λειτουργήσει ως προειδοποίηση.

Η ζημιά περιγράφεται με τον ίδιο τρόπο από τέσσερις ανεξάρτητες πηγές [10] [24] [25] [9]: στοά μέσα στη σάρκα προς τον πυρήνα, κοιλότητα γεμάτη καστανά περιττώματα, κομμίωση στην οπή εισόδου, πρώιμος χρωματισμός του καρπού από πράσινο σε ιώδες και πρώιμη καρπόπτωση. Το ελληνικό δελτίο προσθέτει ότι η προνύμφη, όταν ολοκληρώσει, εξέρχεται για νύμφωση σε προστατευμένες θέσεις στον κορμό ή στο έδαφος [9], και εκεί διαχειμάζει ως προνύμφη σε κουκούλι, σε σχισμές φλοιού, στη βάση του δέντρου ή στο χώμα [10].

Η παρακολούθηση με φερομονική παγίδα

Η παρακολούθηση είναι εβδομαδιαία, από την πτώση των πετάλων ως τη συγκομιδή [24]. Η απόφαση της επέμβασης παίρνεται από τις συλλήψεις μαζί με το φαινολογικό στάδιο, όπως δουλεύουν και τα ελληνικά δελτία [9].

Για την πυκνότητα των παγίδων υπάρχει μία μόνο σύσταση [25]: μία παγίδα ανά 2 εκτάρια σε μεγάλα ομοιογενή αγροτεμάχια, δύο παγίδες ανά εκτάριο σε μικρά ή ανώμαλα, τύπου Delta για ευαισθησία, με αλλαγή του ελκυστικού κάθε 4 έως 6 εβδομάδες.

Σύγχυση: δουλεύει, αλλά όχι παντού το ίδιο

Είναι από τα λίγα σημεία της φυτοπροστασίας της δαμασκηνιάς όπου υπάρχουν δύο ανεξάρτητες ιταλικές μελέτες σε δαμασκηνιά, όχι μεταφορά από ροδακινιά.

Οι δύο μελέτες συμφωνούν ότι η μέθοδος λειτουργεί και διαφωνούν στο οικονομικό αποτέλεσμα. Η πιθανότερη εξήγηση είναι η αρχική πίεση πληθυσμού, η απομόνωση του αγροτεμαχίου και η ευπάθεια της ποικιλίας. Δύο λεπτομέρειες που καθορίζουν την επιτυχία:

• Οι διαχυτήρες μπαίνουν πριν από την πρώτη πτήση, στις αρχές Απριλίου, και τοποθετούνται στις παρυφές του αγροτεμαχίου, όχι στο κέντρο [26].
• Η βέλτιστη εκπομπή κρατάει περίπου 60 ημέρες και πέφτει κατά 66 % μετά τις 72 ημέρες στο πεδίο [8]. Με τρεις γενεές, μία τοποθέτηση δεν αρκεί.
• Η μέθοδος απαιτεί μεγάλη και απομονωμένη επιφάνεια· η βιβλιογραφία σημειώνει ότι ορισμένες εφαρμογές πέτυχαν και άλλες όχι, και ότι η απομόνωση από δασώδεις εκτάσεις είναι προϋπόθεση [10].

Και οι δύο ιταλικές μελέτες χρησιμοποίησαν διαχυτήρες εμπορικά προορισμένους για την G. molesta: η δραστική φερομόνη, το οξικό (Z)-8-δωδεκενύλιο, είναι κοινή και για τα δύο είδη [8] [26].

4.2 Ψώρα San José, Diaspidiotus perniciosus

Το ημερολόγιο των τριών γενεών και οι ελληνικές μελέτες που το στηρίζουν δόθηκαν στην ενότητα 3. Εδώ ό,τι αφορά τη ζημιά και την επέμβαση.

Στον καρπό το σύμπτωμα είναι παθογνωμονικό και το περιγράφουν τρεις ανεξάρτητες πηγές με τα ίδια λόγια [16] [23] [21]: γύρω από κάθε άτομο σχηματίζεται ιώδης ή κοκκινωπή άλως, μέσα σε 24 ώρες από τη στιγμή που η έρπουσα μορφή στερεώνεται [16]. Όταν αφαιρεθεί η ασπίδα, μένει ανοιχτόχρωμο στίγμα σαν στόχος [23]. Ο καρπός δεν σαπίζει· υποβαθμίζεται εμπορικά, και αυτό αρκεί.

Στο ξύλο η ζημιά είναι σοβαρότερη και πιο αργή: σχισίματα του φλοιού, κομμίωση από τους βραχίονες, τραχύς φλοιός, ξήρανση κλάδων και, σε εγκατάλειψη, θάνατος του δέντρου [23] [21].

Ο χειμερινός ψεκασμός, τρεις χώρες συμφωνούν

Το έντομο διαχειμάζει κατά πλειονότητα ως νύμφη πρώτου σταδίου, η λεγόμενη μαύρη ασπίδα, και λίγα ως έγκυα θηλυκά, το επιβεβαιώνουν ο EPPO [16], οι Katsoyannos και Argyriou για την Ελλάδα [11] και δύο αμερικανικές υπηρεσίες [23]. Το στάδιο αυτό είναι το μόνο που το λάδι προλαβαίνει.

Το ελληνικό δελτίο σημειώνει ρητά ότι το ίδιο λάδι καλύπτει και άλλες διαχειμάζουσες μορφές φυτοφάγων εντόμων καθώς και ακάρεων [22]. Πρακτικά, ο ίδιος ψεκασμός πιάνει ψώρα San José, βαμβακάδα, σφαιρικό κοκκοειδές και τα ωά του κόκκινου τετράνυχου. Είναι η πιο αποδοτική επέμβαση της χρονιάς.

Τα ωφέλιμα: το μέρος όπου η επιλογή δραστικής έχει συνέπειες

Στη Βόρεια Ελλάδα η ψώρα San José έχει εγκατεστημένους φυσικούς εχθρούς, και αυτό είναι τεκμηριωμένο ελληνικό δεδομένο, όχι γενικόλογη σύσταση:

• Encarsia (Prospaltella) perniciosi, εισήχθη και εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα [52], με τέσσερις γενεές τον χρόνο στη Βόρεια Ελλάδα [12].
• Cybocephalus fodori, το κύριο αρπακτικό της ψώρας στη Βόρεια Ελλάδα [11].

Η μελέτη των Navrozidis και συνεργατών σε βερικοκιά της Βόρειας Ελλάδας το δείχνει καθαρά: fenoxycarb, buprofezin και ιδίως diofenolan έδωσαν επιτυχή έλεγχο με ελάχιστη επίδραση στα ωφέλιμα, ενώ το methidathion είχε καταστροφική επίδραση στο παρασιτοειδές [12]. Το methidathion δεν είναι πλέον εγκεκριμένο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά το μάθημα μένει: ο ρυθμιστής ανάπτυξης και ο μη επιλεκτικός οργανοφωσφορικός δεν είναι εναλλάξιμοι, ακόμη και όταν δίνουν την ίδια θνησιμότητα στην ψώρα.

Πηγές: 11 12 16 21 22 23 52

4.3 Ανάρσια και καρπόκαψα της ροδακινιάς στη δαμασκηνιά

Και τα δύο είδη έχουν τη δαμασκηνιά ως δευτερεύοντα ξενιστή: ο EPPO δίνει ως κύριους ξενιστές της Anarsia lineatella τη βερικοκιά και τη ροδακινιά, με τη δαμασκηνιά απλό ξενιστή [53]. Αυτό όμως είναι κατάταξη, όχι απαλλαγή. Στην κεντρική Ιταλία παρατηρήθηκε επανειλημμένα σοβαρή ζημιά από ανάρσια σε ποικιλίες δαμασκηνιάς προς ξήρανση, σε βαθμό που δικαιολόγησε συνδυασμένη σύγχυση των δύο ειδών [26].

Στην Ελλάδα, δύο ανεξάρτητες πηγές συμφωνούν ότι η πτήση της ανάρσιας ξεκινά στο τρίτο δεκαήμερο του Απριλίου [9] [54]. Για τη G. molesta τα ελληνικά δελτία αναφέρουν τέσσερις έως πέντε γενεές [9] [54], έναντι τριών έως τεσσάρων στη βορειοδυτική Αμερική [51], η διαφορά εξηγείται από το θερμότερο κλίμα και τα ελληνικά νούμερα είναι αυτά που ισχύουν εδώ.

Το ελληνικό μοντέλο βαθμοημερών της Πέλλας [20], που παρατέθηκε στην ενότητα 3, καλύπτει και τα δύο αυτά είδη και είναι το καλύτερο διαθέσιμο εργαλείο χρονισμού, με τη ρητή επιφύλαξη ότι αναπτύχθηκε σε ροδακινιά.

4.4 Οπλοκάμπη, Hoplocampa flava και H. minuta

Είναι ο εχθρός για τον οποίο κυκλοφορεί η μεγαλύτερη σύγχυση στα ελληνικά, γιατί τα ευρωπαϊκά κείμενα τον παρουσιάζουν ως πρωτεύον πρόβλημα της δαμασκηνιάς και οι Έλληνες παραγωγοί σπάνια τον βλέπουν.

Η βιολογία της είναι απλή και γι' αυτό το παράθυρο επέμβασης είναι στενό. Μία γενεά τον χρόνο [28] [31]. Διαχειμάζει ως προνύμφη σε κουκούλι μέσα στο έδαφος, νυμφώνεται την άνοιξη, και τα ενήλικα βγαίνουν ακριβώς πριν ανοίξει το άνθος: «μία έως δύο ημέρες πριν από την έναρξη της άνθησης» κατά τη μία πηγή [31], «λίγο πριν αρχίσουν να ανθίζουν οι ξενιστές» κατά τη δεύτερη [28], και σε ουκρανικές μετρήσεις 31 έως 42 ημέρες από την έναρξη του φουσκώματος των οφθαλμών, με κορύφωση στις αρχές Μαΐου και συνολική διάρκεια πτήσης 17 έως 34 ημέρες [29].

Χρησιμοποίηση λεπτών λευκών παγίδων

Η επιλογή χρώματος καθορίζει τη σύλληψη. Σε συγκριτική δοκιμή [29] οι λευκές κολλητικές παγίδες συνέλαβαν 89 ενήλικα ανά παγίδα έναντι 10 για τις κίτρινες και τις μπλε, και ακόμη λιγότερα για κόκκινες και πράσινες. Οι λευκές συγκέντρωσαν 53 έως 62 % του συνόλου, και έως 80 % στην κορύφωση. Τοποθέτηση στα 1,2 μέτρα από το έδαφος. Ουγγρική εργασία σε τρεις δαμασκηνεώνες με τρία είδη οπλοκάμπης χρησιμοποίησε τις ίδιες λευκές χρωμοτροπικές παγίδες, με μέγιστες συλλήψεις 146 και 80 άτομα [30].

Ο χρόνος χρήσης είναι εξίσου συγκεκριμένος: από περίπου μία εβδομάδα πριν έως μία εβδομάδα μετά την άνθηση, με έλεγχο αρκετές φορές την εβδομάδα [28]. Έξω από αυτό το παράθυρο η παγίδα δεν λέει τίποτα.

Η ζημιά είναι δυσανάλογη του πληθυσμού, γιατί κάθε προνύμφη καταστρέφει πέντε έως έξι καρπίδια, δύο πηγές συμφωνούν, με πέντε η μία [28] και περίπου έξι η άλλη [31]. Η ωοτοκία γίνεται σε σχισμές στην κορυφή του κάλυκα ή σε καρπίδια από 4 mm και πάνω, και η προνύμφη καταστρέφει πυρήνα και σάρκα [28]. Ιστορικά καταγράφονται απώλειες 30 έως 80 % σε περιοχές της Κριμαίας [31] και εύρος ζημιάς 36 έως 84 %, τιμή που η ίδια πηγή παραθέτει από προγενέστερες εργασίες και όχι από δικές της μετρήσεις [29].

Η επέμβαση, όταν δικαιολογείται, γίνεται αμέσως μετά την πτώση των πετάλων [28] [31]. Η δεύτερη προσθέτει και προανθική επέμβαση στο στάδιο του μπαλονιού, καθώς και φθινοπωρινό όργωμα ή δισκοσβάρνισμα ανάμεσα στις γραμμές, επειδή οι προνύμφες διαχειμάζουν στο έδαφος [31]. Το καλλιεργητικό μέτρο είναι το μόνο που δεν εξαρτάται από παράθυρο ημερών.

4.5 Αφίδες, και ο ρόλος τους στη μετάδοση της ευλογιάς

Τρία είδη μοιράζονται τη δαμασκηνιά, και το ποιο είναι «το κύριο» εξαρτάται από το κριτήριο. Δεν υπάρχει πηγή που να τα ιεραρχεί αθροιστικά, οπότε η ιεράρχηση γίνεται ανά τύπο ζημιάς.

Η άμεση ζημιά και των τριών ακολουθεί το ίδιο μοτίβο: τρέφονται στις κορυφές των βλαστών, προκαλώντας σε νεαρά δέντρα καχεξία και παραμόρφωση, ενώ σε ώριμα δέντρα μειώνουν την επόμενη καρπόδεση· το μελίτωμα οδηγεί σε καπνιά πάνω στον καρπό [33]. Για την H. pruni ειδικά, το καρούλιασμα εμφανίζεται μόνο όταν προσβληθούν πολύ νεαρά φύλλα [32].

Ο χρόνος της παρακολούθησης είναι το παν: η επιθεώρηση των βλαστών ξεκινά πριν από την έκπτυξη των οφθαλμών, και η διαχείριση είναι αποτελεσματική πριν αρχίσουν να καρουλιάζουν τα φύλλα [33]. Μετά το καρούλιασμα, το φύλλο προστατεύει την αποικία από το ψεκαστικό υγρό. Καμία πηγή δεν δίνει αριθμητικό όριο για αφίδες σε δαμασκηνιά.

Φορείς της ευλογιάς

Ρουμανική μελέτη σε επτά ποικιλίες δαμασκηνιάς κατέταξε τους φορείς [34]: η Phorodon humuli ήταν ο αποτελεσματικότερος, με 80 % μολυσμένα δέντρα σε ευπαθείς ποικιλίες και 100 % και στα τρία έτη στην ποικιλία Vânăt românesc. Ακολουθούν Myzus persicae και Hyalopterus pruni με έως 80 %, και μεταβλητή αποτελεσματικότητα για Brachycaudus cardui και B. helichrysi. Το εύρος ήταν 20 έως 60 % σε λιγότερο ευπαθείς ποικιλίες και 40 έως 80 % σε πολύ ευπαθείς.

Υπάρχει διαφωνία για τη H. pruni: η παραπάνω μελέτη την κατατάσσει ως αποτελεσματικό φορέα έως 80 % [34], ενώ η γενική βιβλιογραφία τη χαρακτηρίζει ασθενή φορέα της ευλογιάς [32]. Η διαφωνία δεν λύθηκε. Πιθανή εξήγηση: η μελέτη μέτρησε υπό συνθήκες μαζικού εμβολιασμού, ενώ η γενική εκτίμηση αφορά τη σχετική επιδημιολογική συνεισφορά στο χωράφι. Και οι δύο εκδοχές αναφέρονται εδώ, χωρίς να προκρίνεται καμία.

4.6 Τα υπόλοιπα κοκκοειδή

Sphaerolecanium prunastri, το σφαιρικό κοκκοειδές της δαμασκηνιάς

Το όνομά του δεν είναι τυχαίο: δείχνει ισχυρή προτίμηση στα Prunus, και ιδίως στο Prunus domestica [35]. Χαρακτηρίζεται σε βρετανικά κείμενα ως «νοτιοευρωπαϊκός εχθρός της δαμασκηνιάς και της ροδακινιάς». Η Ελλάδα δεν κατονομάζεται ρητά στην κατανομή, βρίσκεται όμως εντός της μεσογειακής ζώνης που περιγράφεται.

• Μία γενεά τον χρόνο, διαχείμαση ως νύμφη δεύτερου σταδίου [35].
• Ενήλικα στα τέλη Απριλίου και αρχές Μαΐου στην κεντρική Ευρώπη· εκκόλαψη ωών στα τέλη Ιουνίου.
• Ζημιά: καχεξία, ξήρανση βλαστών, θάνατος δέντρου, και άφθονο κολλώδες μελίτωμα που οδηγεί σε καπνιά.

Pseudaulacaspis pentagona, λευκή ψώρα ή βαμβακάδα

Εδώ η Ελλάδα κατονομάζεται ρητά στην ευρωπαϊκή κατανομή [36], και το είδος αναφέρεται με το όνομα «άσπρη ψώρα ή βαμβακάδα» στο ελληνικό δελτίο πυρηνοκάρπων, με σύσταση χειμερινού ορυκτελαίου μέχρι το φούσκωμα των ματιών [22].

Οι γενεές είναι μία έως τέσσερις ανάλογα με το κλίμα [36], για την Ελλάδα αναμένονται δύο έως τρεις, αν και δεν υπάρχει ελληνική μέτρηση. Οι ξενιστές ξεπερνούν τα 100 γένη, με τα Prunus και ιδίως τη ροδακινιά περίοπτα. Η ζημιά φτάνει σε ξήρανση και θάνατο κλαδίσκων, βραχιόνων, ακόμη και μεγάλων δέντρων. Ο θερινός ψεκασμός, όταν χρειάζεται, γίνεται όταν οι έρπουσες μορφές είναι ενεργές, αναγνωρίζονται ως σκόνη πάνω στην κολλητική ταινία του κορμού [36].

Για το Parthenolecanium corni, το ευρωπαϊκό λεκάνιο των οπωροφόρων, δεν κατέστη δυνατό να ανακτηθούν επαληθεύσιμα δεδομένα γενεών, διαχείμασης και χρόνου ερπουσών μορφών από αξιόπιστη πηγή. Το είδος υπάρχει στον ελληνικό κατάλογο εγκεκριμένων σκευασμάτων για τη δαμασκηνιά ως Lecanium prunastri, αλλά τα βιολογικά του δεδομένα δεν παρατίθενται εδώ επειδή δεν επαληθεύτηκαν.

4.7 Τετράνυχοι και εριόφυες

Ο κόκκινος τετράνυχος (Panonychus ulmi) διαχειμάζει ως ωό πάνω στις βέργες και το καλοκαίρι δίνει πολλές αλληλοεπικαλυπτόμενες γενεές [37]. Η ζημιά ξεκινά ως στίξη και καστάνωση των φύλλων και καταλήγει σε μείωση της ζωηρότητας και του μεγέθους του καρπού.

Το μόνο αριθμητικό όριο που τεκμηριώνεται για τετράνυχους σε δαμασκηνιά είναι ψεκασμός ληθάργου όταν 20 % ή περισσότερες από τις καρποφόρες βέργες φέρουν ωά [37], και προκύπτει από την ίδια δειγματοληψία των 100 βεργών που γίνεται για την ψώρα San José. Δύο αποφάσεις από μία δουλειά.

Για θερινές επεμβάσεις και για τον κοινό τετράνυχο (Tetranychus urticae) δεν υπάρχει δημοσιευμένο όριο ειδικό για δαμασκηνιά. Η απόφαση βασίζεται στην εμφάνιση ζημιάς και στην αναλογία αρπακτικών ακάρεων. Η ίδια η πηγή του χειμερινού κατωφλιού συνιστά θερινή επέμβαση μόνο όταν ο πληθυσμός αρχίζει να προκαλεί ζημιά στο φύλλωμα [37].

Τα δύο εριόφυες που αφορούν πραγματικά τη δαμασκηνιά

Acalitus phloeocoptes, το εριώδες ακάρι των οφθαλμών, περιορίζεται σχεδόν αποκλειστικά στα γένη Prunus και Cotoneaster, με ζημιά σε αμυγδαλιά, βερικοκιά και δαμασκηνιά [38]. Τα ακάρεα μπαίνουν κάτω από τα λέπια των οφθαλμών και η διατροφή τους προκαλεί σχηματισμό κηκίδων σε οφθαλμούς και κλαδίσκους. Διαχειμάζουν μέσα στις κηκίδες· την άνοιξη οι κηκίδες σχίζονται και τα ενήλικα θηλυκά διασπείρονται. Έχει πολλαπλές γενεές τον χρόνο και κάθε θηλυκό δίνει 700 έως 850 ωά. Η αντιμετώπιση συνδυάζει χειμερινή αφαίρεση των προσβεβλημένων κλαδίσκων με ψεκασμό συγχρονισμένο στην ανοιξιάτικη έξοδο [38], δηλαδή, το κλάδεμα είναι εδώ μέρος της φυτοπροστασίας, όχι μόνο της διαμόρφωσης.

Aculus fockeui προκαλεί κύρτωση των ώριμων φύλλων προς τα πάνω, με την κάτω επιφάνεια καστανή ή χάλκινη και τραχιά, και κίτρινες κηλίδες στα νεαρά φύλλα που καταλήγουν σε διάτρηση [39]. Διαχειμάζει ως ενήλικο θηλυκό κάτω από τα λέπια των οφθαλμών, με γενεά 6 έως 22 ημερών και συνεχή παραγωγή γενεών το καλοκαίρι. Η παρακολούθηση απαιτεί μεγεθυντικό φακό τουλάχιστον 20 φορών. Η ίδια η πηγή δηλώνει ειλικρινά ότι η επίδραση στη ζωηρότητα και στην παραγωγή είναι αβέβαιη, και ότι η σημασία του είναι μεγαλύτερη σε φυτώρια και νεαρά δέντρα. Δεν υπάρχει αριθμητικό όριο.

4.8 Τα ξυλοφάγα

Capnodis tenebrionis, ο σημαντικότερος της Μεσογείου

Η ανασκόπηση του 2024 στο Journal of Integrated Pest Management [40] κατονομάζει ρητά τη δαμασκηνιά στους ξενιστές και είναι η καλύτερη διαθέσιμη πηγή για το είδος. Τα στοιχεία που αλλάζουν την πρακτική:

• Η προνύμφη σκοτώνει, το ενήλικο ενοχλεί. Οι προνύμφες σκάβουν στοές στις ρίζες και στο κατώτερο τμήμα του κορμού· «λίγες προνύμφες μπορούν να σκοτώσουν ένα μεγάλο δέντρο σε δύο χρόνια». Τα ενήλικα τρέφονται από βλαστούς και οφθαλμούς και είναι ανεκτά από μεγάλα δέντρα, αλλά καταστροφικά σε φυτώρια και νεαρές φυτείες.
• Ο κύκλος δεν είναι ετήσιος. Τα ενήλικα ζουν πάνω από έναν χρόνο και μπορεί να διαχειμάσουν δύο φορές· η προνυμφική ανάπτυξη κρατάει 6 έως 18 μήνες στο πεδίο. Αυτό σημαίνει ότι ο πληθυσμός δεν μηδενίζεται με μία καλή χρονιά.
• Η ωοτοκία είναι θέμα θερμοκρασίας. Ξεκινά όταν η θερμοκρασία φτάσει τους 23 °C και μπορεί να κρατήσει ως τον Σεπτέμβριο, αλλά τα περισσότερα ωά μπαίνουν στο βέλτιστο εύρος 30 έως 34 °C, δηλαδή συνήθως Ιούλιο ή Αύγουστο.

Δεν υπάρχουν οικονομικά όρια, και η ίδια η ανασκόπηση δηλώνει ότι λείπουν οι συσκευές παρακολούθησης και ο έλεγχος με σημειοχημικά [40]. Η 3-μεθυλο-1-βουτανόλη έχει δείξει ελκυστικότητα και στα δύο φύλα. Από τους βιολογικούς παράγοντες, οι εντομοπαθογόνοι νηματώδεις έδωσαν θνησιμότητα πάνω από 90 % σε εργαστηριακές συνθήκες με 50 μολυσματικές προνύμφες ανά έντομο, και 75 έως 90 % έλεγχο στο πεδίο με Steinernema carpocapsae σε δόση 1 έως 1,5 εκατομμύρια μολυσματικές προνύμφες ανά δέντρο, μαζί με σκεύασμα χιτοζάνης 1,25 % [40]. Ο χρόνος των χημικών επεμβάσεων κατά των ενηλίκων είναι Απρίλιος και Μάιος για τα ενήλικα της προηγούμενης χρονιάς και Αύγουστος έως Οκτώβριος για τα φετινά.

Ζεύζερα και φλοιοφάγος

Η ζεύζερα (Zeuzera pyrina) έχει διετή κύκλο από το ωό ως το ενήλικο [41] και ανοίγει στοές περίπου 20 εκατοστών μέσα σε κλάδους. Η ίδια πηγή σημειώνει ότι δεν έχει τάση εξάρσεων και εμφανίζεται μάλλον μεμονωμένα, με προτίμηση σε νοτιότερες και θερμότερες θέσεις. Η δαμασκηνιά δεν κατονομάζεται στον κατάλογο ξενιστών εκείνης της πηγής.

Ο φλοιοφάγος (Scolytus rugulosus) προσβάλλει μηλιά, αχλαδιά, κερασιά και δαμασκηνιά [42]. Είναι κατά κύριο λόγο πρόβλημα τραυματισμένων ή καταπονημένων φυτών, αλλά, και αυτό είναι το κρίσιμο μήνυμα, υγιή δέντρα δίπλα σε εγκαταλελειμμένους οπωρώνες ή σε σωρούς προσβεβλημένου ξύλου προσβάλλονται. Η ζημιά είναι διάτρηση των αγγειωδών ιστών με μαρασμό και ξήρανση κλάδων, και οι πολλές μικρές στρογγυλές οπές εξόδου περίπου 2 mm δίνουν στον κλάδο την όψη σκάγιας. Δύο γενεές τον χρόνο, διαχείμαση ως προνύμφη μέσα στις στοές, δεύτερη γενεά από τον Αύγουστο. Η επιθεώρηση γίνεται στα τέλη της άνοιξης, με αναζήτηση οπών που στάζουν χυμό και πριονίδι. Η ίδια πηγή είναι κατηγορηματική: το καλύτερο εργαλείο είναι να διατηρηθούν τα δέντρα υγιή με σωστό κλάδεμα, επαρκές νερό και λίπανση [42].

4.9 Οι μύγες των καρπών

Ceratitis capitata, μεσογειακή μύγα

Η δαμασκηνιά είναι καταγεγραμμένος ξενιστής, και δύο ανεξάρτητες επίσημες πηγές συμφωνούν: ο EPPO αναγράφει ρητά Prunus domestica και Prunus salicina στον κατάλογο ξενιστών [45], και ο επίσημος κατάλογος ξενιστών της αμερικανικής υπηρεσίας APHIS περιλαμβάνει και τα δύο είδη [46]. Το έντομο είναι εγκατεστημένο στην ηπειρωτική Ελλάδα και στην Κρήτη [45].

Δεν βρέθηκαν ποσοτικά δεδομένα ευπάθειας της δαμασκηνιάς, νύμφες ανά κιλό ή δείκτης αναπαραγωγής στον ξενιστή. Καμία από τις δύο πηγές δεν δίνει διαβάθμιση σοβαρότητας. Πρακτικά, το δαμάσκηνο είναι δευτερεύων ξενιστής σε σχέση με το ροδάκινο, το σύκο και τα εσπεριδοειδή, και ο κίνδυνος αφορά κυρίως όψιμες ποικιλίες σε περιοχές υψηλής πίεσης, με γειτνίαση σε ροδακινιές ή συκιές. Αυτό είναι εκτίμηση από τη γεωγραφία, όχι μετρημένο μέγεθος.

Drosophila suzukii, ναι, αλλά όχι από τους πιο ευπαθείς

Ο EPPO κατατάσσει τα πυρηνόκαρπα ως ιδιαίτερα ευπαθή και αναγράφει το Prunus domestica στους ξενιστές [43]. Το είδος είναι εγκατεστημένο στην ηπειρωτική Ελλάδα και στην Κρήτη. Δίνει 3 έως 9 γενεές τον χρόνο. Η βιολογία της ωοτοκίας ορίζει τι είναι επικίνδυνο: προτιμά ελαφρώς ανώριμο, άθικτο καρπό, και ο καρπός γίνεται ευπαθής μόλις αρχίσει να χρωματίζεται· προτιμά ποικιλίες με κόκκινο χρώμα, όψιμη συγκομιδή και λιγότερο σφιχτό φλοιό [43].

Το μόνο ποσοτικό στοιχείο σχετικής ευπάθειας που εντοπίστηκε είναι έμμεσο: ιαπωνική εργασία που αναφέρεται σε αμερικανική μελέτη βρήκε ότι 7 % των ωών εναποτέθηκε σε δαμάσκηνα έναντι 73 % σε κεράσια [44]. Είναι δευτερογενής αναφορά και παλαιά· η ίδια η μελέτη κατέταξε φράουλα, σμέουρο, βατόμουρο, κεράσι και μύρτιλλο ως τα πιο ευπαθή και δεν δοκίμασε δαμάσκηνο.

Η παρακολούθηση γίνεται με παγίδες μηλόξυδου, για την αποτελεσματικότητα και την ευκολία τους [43]. Το συμπέρασμα για τον παραγωγό: επιβεβαιωμένος αλλά δευτερεύων ξενιστής, με τον κίνδυνο να συγκεντρώνεται σε όψιμες, σκουρόχρωμες, μαλακόσαρκες ποικιλίες και σε γειτνίαση με κερασιές ή μικρόκαρπα.

4.10 Cacopsylla pruni, ο φορέας του φυτοπλάσματος

Δεν προκαλεί ζημιά με τη διατροφή του. Έχει σημασία μόνο ως φορέας του φυτοπλάσματος των ευρωπαϊκών πυρηνοκάρπων, και η βιολογία του καθορίζει ένα εξαιρετικά συγκεκριμένο παράθυρο.

Δύο ανεξάρτητες πηγές συμφωνούν σε όλα τα σημεία [47] [48]:

• Μονοβολτινικό, μία γενεά τον χρόνο.
• Οι επανακάμπτοντες ενήλικες, δηλαδή αυτοί που διαχείμασαν, βρίσκονται πάνω στα Prunus από τον Φεβρουάριο ως τον Μάιο. Η νέα γενεά από τον Μάιο ως τον Ιούνιο. Μετά τον Ιούλιο το έντομο απουσιάζει από τα Prunus.
• Το καλοκαίρι και τον χειμώνα μεταναστεύει σε κωνοφόρα σε ορεινές περιοχές.
• Η μετάδοση απαιτεί λανθάνουσα περίοδο οκτώ μηνών· γι' αυτό επικίνδυνοι είναι οι επανακάμπτοντες του πρώιμου έαρος, όχι η νέα γενεά [47].
• Προτιμώμενος ξενιστής και δεξαμενή μολύσματος είναι η τσαπουρνιά (Prunus spinosa) [48].

Στην Ελλάδα η ασθένεια χαρακτηρίζεται ευρέως διαδεδομένη, με τεκμηριωμένη παρουσία σε Μακεδονία, Θεσσαλία και Πελοπόννησο [47]. Γεωγραφικό όριο: καμία αναφορά της ασθένειας από την Κρήτη, όπως και από τη Νότια Ισπανία, τη Σικελία, την Απουλία, την Κύπρο και τη Μάλτα, οι συγγραφείς το αποδίδουν στην απουσία των προτιμώμενων άγριων Prunus, ιδίως της τσαπουρνιάς, και σε συνθήκες ακατάλληλες για την επιβίωση του φορέα [47].

4.11 Halyomorpha halys, η καφέ βρωμούσα

Είναι εγκατεστημένο στη Βόρεια Ελλάδα. Η πρώτη καταγραφή έγινε σε ροδακινιές και ελιές του Νομού Ημαθίας, με δειγματοληψίες τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 2018 και του 2019 και σημαντικά επίπεδα ζημιάς στους καρπούς, ιδίως το 2018 [49]. Τα διαχειμάζοντα ενήλικα καταγράφηκαν συστηματικά σε καταφύγια και κατασκευές κοντά στους οπωρώνες, αυτό είναι και το σημείο όπου εντοπίζεται ο πληθυσμός τον χειμώνα.

Το μέτρο του δυνητικού κινδύνου δίνεται από την Ιταλία [50]: έως 60 % προσβεβλημένων καρπών σε ολοκληρωμένη διαχείριση και πάνω από 90 % σε βιολογική, με την έξαρση του 2019 να φτάνει σε 80 έως 100 % απώλειες παραγωγής. Εκεί το έντομο δίνει δύο πλήρεις, μερικώς επικαλυπτόμενες γενεές τον χρόνο. Η παρακολούθηση με παγίδες φερομόνης συνάθροισης δίνει ένδειξη παρουσίας, όχι πυκνότητας. Το αποτελεσματικότερο μέτρο είναι τα δίχτυα αποκλεισμού· η προσέγγιση ολοκληρωμένης διαχείρισης με στοχευμένες επεμβάσεις στις παρυφές πέτυχε μείωση 40 έως 50 % των εντομοκτόνων.

4.12 Δύο ακόμη που αξίζουν μία γραμμή

Φυλλοδέτες, ο Adoxophyes orana περιλαμβάνεται στο ελληνικό μοντέλο βαθμοημερών της Πέλλας [20], με όριο 7,2 °C, και είναι ο δεύτερος σε αριθμό εγκεκριμένων σκευασμάτων στόχος εντόμου στη δαμασκηνιά. Μελετήθηκε σε ροδακινιά.

Ανθονόμος, αναφέρεται σε επίσημο ελληνικό δελτίο πυρηνοκάρπων ως εχθρός δευτερεύουσας σημασίας, με δράση ιδιαίτερα τον Νοέμβριο· τα ενήλικα τρέφονται και ωοτοκούν στους οφθαλμούς, και ψεκασμός συνιστάται μόνο όπου διαπιστώνεται υψηλός πληθυσμός [9].

Πηγές: 7 8 9 10 11 12 16 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54

5. Το κλάδεμα, και γιατί η εποχή του είναι μέτρο φυτοπροστασίας

Σε καμία άλλη καλλιέργεια πυρηνοκάρπων η εποχή του κλαδέματος δεν βαραίνει τόσο όσο στη δαμασκηνιά. Ο λόγος είναι ότι δύο από τα σοβαρότερα παθογόνα της μπαίνουν αποκλειστικά ή κυρίως από πληγές. Το κρίσιμο όμως δεν είναι ο μήνας καθαυτόν αλλά η υγρασία τη στιγμή της τομής και τις ημέρες που ακολουθούν, το μέγεθος της τομής και το ιστορικό του κτήματος.

Αργυροφυλλία, ένας μύκητας που δεν μπαίνει αλλιώς

Ο Chondrostereum purpureum έχει ευρύ φάσμα ξυλωδών ξενιστών, αλλά η καλύτερη διαθέσιμη πηγή, ειδική για δαμασκηνιά, τον περιγράφει ως πρόβλημα κυρίως της δαμασκηνιάς και της κερασιάς, συχνότερο σε μεγαλύτερης ηλικίας δέντρα [5]. Η είσοδος γίνεται κυρίως από πληγές κλαδέματος και άλλες νωπές πληγές σε ζωντανούς ή πρόσφατα νεκρούς ξυλώδεις ιστούς.

Η παραγωγή σπορίων είναι μέγιστη το φθινόπωρο και τον χειμώνα, και οι πληγές που γίνονται τότε αργούν περισσότερο να επουλωθούν [5]. Η ποινή είναι διπλή, και γι' αυτό η σύσταση είναι κατηγορηματική: κλάδεμα στα τέλη της άνοιξης και στις αρχές του καλοκαιριού.

Τα υπόλοιπα μέτρα προκύπτουν από το ίδιο σκεπτικό [5]: κάψιμο του προσβεβλημένου ξύλου· έγκαιρη απομάκρυνση των νεκρών κλάδων, ιδίως μόλις αναπτυχθούν τα καρποσώματα με τη χαρακτηριστική μωβ κάτω επιφάνεια, που είναι η πηγή των σπορίων· απολύμανση των εργαλείων μεταξύ των τομών· επάλειψη των μεγάλων τομών.

Δεν δηλώνεται εδώ διάρκεια ευπάθειας της πληγής σε ημέρες ή εβδομάδες. Η πηγή δεν τη δίνει και δεν επαληθεύτηκε αλλού. Νούμερα που κυκλοφορούν για «Χ ημέρες ευπάθειας» δεν έχουν τεκμηρίωση για αυτόν τον μύκητα.

Βακτηριακό έλκος, η ίδια σύσταση από άλλον δρόμο

Το βακτηριακό έλκος οφείλεται σε Pseudomonas syringae, και η εικόνα των παθοτύπων δεν είναι ξεκάθαρη. Και οι δύο προσβάλλουν τη δαμασκηνιά. Ο P. syringae pv. syringae έχει ευρύτερο φάσμα ξενιστών και περιγράφεται ως ο περισσότερο μολυσματικός για τα πυρηνόκαρπα γενικά [6]. Ο pv. morsprunorum φυλής 1 περιλαμβάνει εξειδικευμένα στη δαμασκηνιά στελέχη: απομονώσεις από δαμασκηνιά ήταν παθογόνες στη δαμασκηνιά αλλά μη παθογόνες στην κερασιά, ενώ απομονώσεις από κερασιά έδειξαν μειωμένη παθογένεια στη δαμασκηνιά [55]. Η φυλή 2 και ο pv. syringae ήταν παθογόνοι και στα δύο.

Η μελέτη δεν δηλώνει ποιος παθότυπος επικρατεί στο χωράφι, και το ποιος θα βρεθεί σε έναν συγκεκριμένο οπωρώνα δεν προβλέπεται από τη βιβλιογραφία. Η ποικιλία μετράει πολύ: η Victoria αποδείχθηκε ευπαθής στον pv. morsprunorum φυλής 1, ενώ η Marjorie's Seedling δεν ήταν ευπαθής σε κανένα στέλεχος που εμβολιάστηκε μέσω των ουλών των φύλλων [55].

Από πού εισέρχεται στους ιστούς

Δύο πηγές συμφωνούν ότι η κύρια οδός είναι οι ουλές των φύλλων κατά τη φθινοπωρινή φυλλόπτωση, και ακολουθούν οι πληγές κλαδέματος, άλλοι μηχανικοί τραυματισμοί και οι διακλαδώσεις των βραχιόνων [6]· η δεύτερη χρησιμοποίησε ακριβώς τον εμβολιασμό στις ουλές των φύλλων ως πρότυπη δοκιμή πεδίου, επιβεβαιώνοντάς τον ως την αποδεκτή φυσική πύλη εισόδου [55]. Ιστοί εξασθενημένοι από παγετό προσβάλλονται.

Ο κύκλος εξηγεί γιατί: το βακτήριο διαχειμάζει μέσα στα έλκη και στους οφθαλμούς, την άνοιξη γίνεται επιφυτικό πάνω στα φύλλα και στις επιφάνειες του φυτού, και στη φυλλόπτωση περνά από τις επιφάνειες μέσα στους οφθαλμούς, κυρίως μέσω των ουλών [6].

Τα συμπτώματα είναι έλκη, κομμίωση με πορτοκαλοκάστανο κολλώδες κόμμι που εκρέει από ρηχά βαθουλώματα, νέκρωση φλοιού και κορμού, κηλίδες στον καρπό με βυθισμένο σκούρο κέντρο, και υδατώδεις κηλίδες φύλλων [6]. Η λανθάνουσα περίοδος είναι το επικίνδυνο μέρος: τα ορατά συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν έως και 18 μήνες μετά την αρχική μόλυνση [6]. Πρακτικά, το έλκος που φαίνεται φέτος γράφτηκε πέρυσι.

Ο,τι ισχύει και για τις δύο ασθένειες πληγών, όποιον μήνα και αν επιλεγεί το κλάδεμα: τομή με στεγνό καιρό και στεγνή πρόγνωση και όχι απλώς χωρίς βροχή τη στιγμή της τομής, απολύμανση των εργαλείων μεταξύ των δέντρων, και απομάκρυνση του κομμένου ξύλου από τον οπωρώνα [5] [6]. Οι μεγάλες τομές, αφαίρεση βραχίονα, αναμόρφωση παλιού δέντρου, αργούν να επουλωθούν και είναι η πραγματική πύλη εισόδου· αν κάτι πρέπει να μετακινηθεί στα τέλη της άνοιξης, είναι αυτές.

Πηγές: 1 5 6 38 42 55

6. Οι ασθένειες

Η σειρά ακολουθεί πάλι το κόστος, όχι την ταξινόμηση. Δύο ασθένειες πληγών, η αργυροφυλλία και το βακτηριακό έλκος, καλύφθηκαν στην ενότητα 5, επειδή η αντιμετώπισή τους είναι απόφαση κλαδέματος και όχι απόφαση ψεκασμού.

6.1 Μονίλια, η φαιά σήψη

Είναι η πιο ζημιογόνος μυκητολογική ασθένεια των πυρηνοκάρπων στη Μεσόγειο, και στον ελληνικό κατάλογο εγκεκριμένων σκευασμάτων για τη δαμασκηνιά είναι ο στόχος με τα περισσότερα σκευάσματα από κάθε άλλον [75]. Καλύπτεται σε ξεχωριστό, πλήρες άρθρο που εξετάζει και τα τέσσερα είδη Monilinia, τις θερμοκρασίες, τις ώρες διαβροχής, τα μετασυλλεκτικά και την ευπάθεια ανά καλλιέργεια. Εδώ μόνο τα σημεία που αφορούν ειδικά τη δαμασκηνιά.

• Διαχείμαση σε προσβεβλημένους κλαδίσκους, σε παλιά ανθικά μέρη και, κυρίως, σε μουμιοποιημένους καρπούς πάνω στο δέντρο [56]. Ο μουμιοποιημένος καρπός που μένει κρεμασμένος είναι το μόλυσμα της επόμενης άνοιξης, η χειμερινή του αφαίρεση είναι η φθηνότερη επέμβαση της χρονιάς.
• Η καμπύλη ευπάθειας του καρπού εξηγεί γιατί τα παράθυρα ψεκασμού είναι δύο και όχι συνεχή: η ευπάθεια είναι υψηλότερη από την άνθηση ως τη σκλήρυνση του πυρήνα, χαμηλότερη κατά την ανάπτυξη του εμβρύου, και ανεβαίνει ξανά καθώς ο καρπός ωριμάζει [56].
• Λανθάνουσα μόλυνση: οι πρώιμες μολύνσεις μένουν ασυμπτωματικές μέχρι να ξεκινήσει η ωρίμανση [56]. Ο καρπός που σαπίζει στο τελάρο μολύνθηκε στο χωράφι.
• Χρόνος επεμβάσεων: πρώιμο στάδιο ποπ-κορν, πλήρης άνθηση και πτώση πετάλων για την προσβολή των ανθέων· προσυλλεκτικές εφαρμογές όταν απειλεί βροχερός καιρός [56].

6.2 Σκωρίαση, Tranzschelia discolor

Πρώτα το ταξινομικό, γιατί προκαλεί σύγχυση σε ελληνικά και ξένα κείμενα: το Tranzschelia pruni-spinosae var. discolor είναι ο ίδιος μύκητας με το T. discolor, όχι διαφορετικό παθογόνο [57].

Η σημαντικότητα της ασθένειας για την επόμενη χρονιά

Αυτό είναι το κρίσιμο μήνυμα και το επαναλαμβάνουν δύο πηγές που μοιράζονται την ίδια βάση [58] [59]: οι πρώιμες μολύνσεις είναι οι πιο ζημιογόνες, γιατί μειώνουν τη φωτοσυνθετική ικανότητα και προκαλούν πρόωρη φυλλόπτωση, η οποία μειώνει το απόθεμα υδατανθράκων του δέντρου και ρίχνει την παραγωγή της επόμενης χρονιάς. Η σκωρίαση δεν χαλάει τον φετινό καρπό. Χαλάει τον περσινό προγραμματισμό.

Ο εναλλακτικός ξενιστής, και γιατί δεν αλλάζει την πρακτική

Ο μύκητας είναι μακροκυκλικός και ετεροειδής: τα στάδια 0 και I γίνονται στην ανεμώνη (Anemone coronaria), και τα στάδια II, III και IV στα Prunus [57]. Όμως δύο πηγές συμφωνούν ότι ο εναλλακτικός ξενιστής δεν είναι απαραίτητος: το πρωτογενές μόλυσμα διαχειμάζει ως μυκήλιο μέσα στο προσβεβλημένο ξύλο [57], και στη Βρετανία έχουν παρατηρηθεί μόνο τα στάδια των τελειοσπορίων και των ουρεδιοσπορίων [58].

Η Anemone coronaria είναι αυτοφυής και άφθονη στην Ελλάδα, οπότε το αικιακό στάδιο είναι θεωρητικά διαθέσιμο εδώ με τρόπο που δεν είναι στη Βόρεια Ευρώπη. Καμία πηγή όμως δεν τεκμηριώνει ότι το στάδιο αυτό εμφανίζεται στην ανεμώνη στην Ελλάδα. Δεν διατυπώνεται εδώ ως γεγονός. Αγρονομικά δεν αλλάζει τίποτα: ο μύκητας συντηρείται στα Prunus μόνος του.

Η επέμβαση, όπου γίνεται, τοποθετείται στα τέλη της άνοιξης [59], και το καλλιεργητικό μέτρο είναι το κλάδεμα που μειώνει την υγρασία μέσα στην κόμη. Οι ποικιλίες που αναφέρονται ως ανθεκτικές, Ferbleue, Guinevere, Merton Gage, είναι βρετανικές και δεν αφορούν τις ελληνικές φυτεύσεις [59].

6.3 Κορύνεο, Wilsonomyces carpophilus

Τα συνώνυμα που θα βρεθούν σε ελληνικά και ξένα κείμενα είναι Stigmina carpophila, Thyrostroma carpophilum και Coryneum beijerinckii. Είναι ο τρίτος σε πλήθος εγκεκριμένων σκευασμάτων στόχος μύκητα στη δαμασκηνιά [75].

Τα συμπτώματα είναι μικρές στρογγυλές κηλίδες, καστανές έως ιώδεις, συνήθως ως 6 mm, από τις οποίες πέφτει ο ιστός δίνοντας τη διάτρηση· στον καρπό κηλίδες με κομμιώδες έκκριμα· στους κλαδίσκους κοκκινωπές βυθισμένες κηλίδες, και στο παλαιότερο ξύλο έλκη με καπνιστή όψη [60].

Οι αριθμοί, και γιατί δεν συγχωνεύονται σε έναν

Υπάρχουν δύο ανεξάρτητα σύνολα δεδομένων, από διαφορετικούς ξενιστές, διαφορετικές θερμοκρασίες και διαφορετικά τελικά σημεία. Παρατίθενται χωριστά, αποδιδόμενα, γιατί η συγχώνευσή τους σε έναν αριθμό θα ήταν σφάλμα.

Η ασθένεια είναι πολυκυκλική: σπόρια παράγονται από προσβεβλημένους οφθαλμούς και κηλίδες βλαστών καθ' όλη τη βλαστική περίοδο [60]. Διαχειμάζει σε προσβεβλημένους οφθαλμούς και κλαδίσκους, και τα έλκη στο παλαιότερο ξύλο είναι η κύρια πηγή σπορίων. Οι δύο επεμβάσεις που συνιστώνται στον αμερικανικό οδηγό, για ροδακινιά, είναι ψεκασμός ληθάργου στο 50 % της φυλλόπτωσης και εφαρμογή στην πτώση του κάλυκα, με αποφυγή της άρδευσης με καταιονισμό [60]. Αντίστοιχη σύσταση ειδικά για δαμασκηνιά δεν βρέθηκε.

6.4 Κλαδοσπορίωση, Venturia carpophila

Η βιβλιογραφία ειδικά για τη δαμασκηνιά είναι ισχνή. Η καλύτερη διαθέσιμη ποσοτική επιδημιολογία αφορά την ιαπωνική βερικοκιά (Prunus mume) και όχι τη δαμασκηνιά [62]. Οι αριθμοί δίνονται με αυτή την επιφύλαξη.

Το χαρακτηριστικό που ορίζει τη διαχείριση είναι η εξαιρετικά μεγάλη λανθάνουσα περίοδος: 42 έως 77 ημέρες. Σε συνθήκες πεδίου μεσολάβησαν 55 ημέρες ανάμεσα στην πρώτη σύλληψη κονιδίων στις 24 Μαρτίου και στην εμφάνιση συμπτωμάτων στις 18 Μαΐου [62].

• Βέλτιστη θερμοκρασία ανάπτυξης του παθογόνου: 20 έως 27 °C [62].
• Πηγή πρωτογενούς μολύσματος: οι διετείς κλάδοι, οι κηλίδες που διαχείμασαν πάνω τους [62]. Γι' αυτό το κλάδεμα των προσβεβλημένων κλάδων είναι μέτρο και όχι απλή τακτοποίηση.
• Διασπορά κονιδίων από τα τέλη Μαρτίου ως τα τέλη Απριλίου, με κορύφωση όταν οι θερμοκρασίες ξεπέρασαν τους 20 °C [62]. Πρακτικά μία κύρια περίοδος μόλυνσης τον χρόνο.

Η απαιτούμενη διάρκεια διαβροχής για τη μόλυνση δεν βρέθηκε σε καμία πηγή, για κανέναν ξενιστή. Δεν δίνεται αριθμός εδώ.

6.5 Βακτηριακή κηλίδωση, Xanthomonas arboricola pv. pruni

Η ασθένεια αυτή είναι το κατεξοχήν σημείο όπου η απάντηση εξαρτάται από το ποια δαμασκηνιά. Τρεις ανεξάρτητες πηγές συμφωνούν [2] [3] [63]: οι ποικιλίες της σινοϊαπωνικής ομάδας (P. salicina) είναι γενικά πιο ευπαθείς από τις ευρωπαϊκές δαμασκηνιές· απώλειες παραγωγής και ποιότητας έχουν παρατηρηθεί σε ροδακινιά, νεκταρινιά και ιαπωνική δαμασκηνιά, ενώ για την κερασιά και την ευρωπαϊκή δαμασκηνιά αναμένεται ελάχιστη ζημιά [3].

Τα συμπτώματα στα φύλλα ξεκινούν ως μικρές υδατώδεις κηλίδες και εξελίσσονται σε καστανές έως μαύρες γωνιώδεις κηλίδες με ανοιχτοπράσινη ή κίτρινη άλω, από τις οποίες πέφτει ο ιστός δίνοντας διάτρηση [63]. Στον καρπό, σκουρόχρωμες κηλίδες ως 10 mm, βυθισμένες και σχισμένες.

Θερμοκρασία και διαβροχή, η καλύτερη ποσοτική πηγή, με ρητή επιφύλαξη

Οι παραπάνω τιμές προέρχονται από μοντέλο με πολύ καλή προσαρμογή, συντελεστής συσχέτισης 0,93 και συμφωνία με τις παρατηρήσεις στο 92 % των περιπτώσεων επικύρωσης [64]. Οι ίδιοι οι συγγραφείς όμως δηλώνουν ρητά ότι η μελέτη έγινε μόνο σε υποκείμενο υβρίδιο αμυγδαλιάς και ροδακινιάς, επιλεγμένο ως αντιπροσωπευτικό των Prunus, και δεν έγινε σε δαμασκηνιά. Ζητούν οι ίδιοι επικύρωση στο πεδίο σε εμβολιασμένα φυτά διαφορετικών ειδών. Δεν παρουσιάζονται εδώ ως νούμερα της δαμασκηνιάς. Η ανεξάρτητη ποιοτική διατύπωση του EPPO είναι συμβατή: ευνοϊκή είναι μια θερμή περίοδος με μέγιστες 25 έως 33 °C, ελαφριές συχνές βροχές, αρκετά δυνατούς ανέμους και βαριές δροσιές [2].

Πού διαχειμάζει, και μία διαφορά που αφορά ειδικά τη δαμασκηνιά

Ο EPPO αναφέρει διαχείμαση σε ληθαργικούς οφθαλμούς, ουλές φύλλων και έλκη [2]. Ιταλική επιδημιολογία πεδίου προσθέτει ότι το βακτήριο ανακτάται από προσβεβλημένα πεσμένα φύλλα, οφθαλμούς και ουλές έως και 6 ή 7 μήνες μετά τη μόλυνση, και ότι στην κοιλάδα του Πάδου τα θερινά έλκη στις δαμασκηνιές λειτουργούν ως θέσεις διαχείμασης, ενώ στα ροδακινεώνες που μελετήθηκαν δεν παρατηρήθηκαν καθόλου θερινά έλκη [65].

Η βρετανική περιγραφή συμπληρώνει το ίδιο μοτίβο: τα ανοιξιάτικα έλκη βρίσκονται συνήθως στις κορυφές των κλαδίσκων που διαχείμασαν, και πολυετή έλκη αναπτύσσονται στη δαμασκηνιά και στη βερικοκιά, δακτυλιώνοντας και προκαλώντας ξήρανση [63]. Η συμπεριφορά αυτή του πολυετούς έλκους είναι πραγματική διαφορά της δαμασκηνιάς από τη ροδακινιά και έχει πρακτική συνέπεια: στη δαμασκηνιά το μόλυσμα μπορεί να συντηρείται στο ίδιο ξύλο για περισσότερες από μία χρονιές, οπότε η αφαίρεση των προσβεβλημένων κλαδίσκων μετράει περισσότερο.

Η διασπορά γίνεται με έντομα, άνεμο και βροχή, με μολυσμένο εξοπλισμό και με εκτίναξη σταγόνων από μολυσμένες ουλές φύλλων [63]. Τα μέτρα είναι πιστοποιημένο πολλαπλασιαστικό υλικό, που είναι και η κανονιστική απαίτηση, βλέπε ενότητα 8, ανεκτικές ποικιλίες, απολύμανση εργαλείων και υποδημάτων, αποφυγή άρδευσης με καταιονισμό, και χαλκούχα με ρητή επισήμανση ότι μειώνουν το φορτίο αλλά έχουν κίνδυνο φυτοτοξικότητας [2] [63].

Η βακτηριακή κηλίδωση είναι παρούσα στην Ελλάδα. Η πρώτη αναφορά έγινε σε αμυγδαλιά, αλλά η πλήρης βιβλιογραφική εγγραφή δεν κατέστη δυνατό να ανακτηθεί ολόκληρη και γι' αυτό δεν παρατίθεται ως αριθμημένη πηγή. Επίσης, το βρετανικό ενημερωτικό δελτίο χαρακτηρίζει την ασθένεια «υποχρεωτικά δηλωτέα», αυτό ισχύει για τη Μεγάλη Βρετανία μετά την αποχώρησή της από την Ευρωπαϊκή Ένωση και δεν μεταφέρεται στην Ελλάδα [63].

6.6 Έλκη ξύλου, Leucostoma και Cytospora

Τα αίτια είναι οι Leucostoma persoonii και Leucostoma cinctum, με ατελείς μορφές Cytospora leucostoma και Cytospora cincta, και η δαμασκηνιά είναι ρητά κύριος ξενιστής [66].

Οι πύλες εισόδου είναι ακριβώς οι ίδιες με του βακτηριακού έλκους: ουλές φύλλων ή νεκροί οφθαλμοί κατά τον λήθαργο, πληγές κλαδέματος και ιδίως τομές του πρώιμου ληθάργου, κλαδίσκοι με χειμερινές ζημιές, και διακλαδώσεις με στενή γωνία [66].

Οι θερμοκρασίες είναι χρήσιμες γιατί εξηγούν γιατί το πρόβλημα χτίζεται τον χειμώνα: η μόλυνση γίνεται στους 14 έως 20 °C, αλλά οι χαμηλότερες θερμοκρασίες, 2 έως 8 °C, επιτρέπουν μεγαλύτερο αποικισμό μόλις η μόλυνση εγκατασταθεί· η διασπορά των κονιδίων συσχετίζεται με τις ώρες όπου η θερμοκρασία είναι 10 έως 15 °C και η σχετική υγρασία πάνω από 90 % [66].

Η σύσταση είναι, για τρίτη φορά στο ίδιο άρθρο, κλάδεμα στα τέλη της άνοιξης [66], μαζί με χειρουργική αφαίρεση των ελκών, ποικιλίες ανθεκτικές στο ψύχος, διαχείριση της άρδευσης, έλεγχο τρωκτικών και ξυλοφάγων, και προστασία των τομών.

6.7 Τα εδαφογενή

Phytophthora, σήψη λαιμού και ριζών

Το όριο της συνθήκης είναι απλό και μετρήσιμο: περίοδοι 24 ωρών ή περισσότερο με κορεσμένο έδαφος ευνοούν τη μόλυνση [67]. Δεν χρειάζεται τίποτε άλλο για να ξεκινήσει το πρόβλημα.

Το μήνυμα που αφορά ειδικά τη δαμασκηνιά είναι θετικό και πρακτικό: τα υποκείμενα δαμασκηνιάς είναι λιγότερο ευπαθή από τα υποκείμενα ροδακινιάς [67]. Αυτό είναι πραγματικό πλεονέκτημα των υποκειμένων τύπου Marianna και Myrobalan και ο λόγος που επιλέγονται σε βαριά ή κακώς στραγγιζόμενα ελληνικά εδάφη.

Δεν πρέπει να υπερεκτιμηθεί. Η ίδια πηγή γράφει ότι τα υποκείμενα διαφέρουν στην ευπάθεια ανάλογα με το είδος Phytophthora και κανένα δεν είναι ανθεκτικό σε όλα τα παθογόνα είδη [67]. Η διαχείριση παραμένει θέμα επιλογής θέσης, υποκειμένου και άρδευσης, ιδίως αποφυγή υπερβολικού ποτίσματος την άνοιξη και το φθινόπωρο, όταν η θερμοκρασία του εδάφους ευνοεί την ασθένεια.

Armillaria mellea

Η διάγνωση γίνεται από δύο σημεία που μαζί είναι οριστικά [68]: λευκά έως κιτρινωπά βεντάλιοειδή στρώματα μυκηλίου ανάμεσα στον φλοιό και στο ξύλο των προσβεβλημένων ριζών, και σκουροκάστανες έως μαύρες ριζόμορφες στην επιφάνεια των ριζών.

Ο μύκητας επιβιώνει πάνω σε νεκρές ρίζες μέσα στο έδαφος. Η διάρκεια επιβίωσης δεν δίνεται από την πηγή και δεν αναφέρεται εδώ αριθμός ετών. Για τα υποκείμενα, το μήνυμα είναι μετρημένο: όλα τα υποκείμενα πυρηνοκάρπων είναι ευπαθή, αλλά ορισμένα, όπως το Marianna 2624, επηρεάζονται λιγότερο [68]. Δεν δίνονται συγκριτικά δεδομένα έναντι υποκειμένων ροδακινιάς ή αμυγδαλιάς.

Τα μέτρα, όλα από την ίδια πηγή: αποφυγή πρόσφατα εκχερσωμένων εκτάσεων και θέσεων με ιστορικό· εκσκαφή του λαιμού σε βάθος 23 έως 30 εκατοστών μπορεί να επιβραδύνει την εξέλιξη· τάφρος 1,2 μέτρων με πλαστικό φράγμα για διακοπή της επαφής ρίζας με ρίζα· προφυτευτική απολύμανση εδάφους στα τέλη του καλοκαιριού ή στις αρχές του φθινοπώρου, με καλύτερα αποτελέσματα όπου το έδαφος είναι ρηχότερο από 1,5 μέτρο.

Verticillium dahliae

Το διαγνωστικό μοτίβο είναι η ασυμμετρία: κιτρίνισμα φύλλων, μαρασμός κλάδων, νέκρωση καρποφόρων οργάνων και κλαδίσκων, καστανοκόκκινες ραβδώσεις στο σομφό ξύλο, και το χαρακτηριστικό «ορισμένοι κλάδοι φαίνονται υγιείς ενώ άλλοι μαραίνονται και πεθαίνουν» [69].

Τα μικροσκληρώτια επιβιώνουν στο έδαφος επ' αόριστον κατά την πηγή, η οποία δεν δίνει αριθμό ετών [69]. Το συχνά αναφερόμενο «10 έως 14 χρόνια» δεν τεκμηριώνεται από αυτήν και δεν γράφεται εδώ. Η διαχείριση περιλαμβάνει προφυτευτικό έλεγχο εδάφους, περιορισμό του αζώτου, αποφυγή υπερβολικής άρδευσης και αυστηρού κλαδέματος, αφαίρεση των συμπτωματικών κλάδων πριν από τη φυλλόπτωση, και απολύμανση εργαλείων.

Η πηγή αφορά την κερασιά και δεν πραγματεύεται ειδικά την ευπάθεια της δαμασκηνιάς. Ιεράρχηση ευπάθειας της δαμασκηνιάς στη βερτισιλλίωση δεν επαληθεύτηκε. Το Verticillium dahliae είναι πάντως καταχωρισμένο ως ρυθμιζόμενος επιβλαβής οργανισμός μη καραντίνας στο Παράρτημα IV, Μέρος Ι του Κανονισμού 2019/2072 για πολλά οπωροφόρα, περιλαμβανομένων των Prunus [1], δηλαδή το πολλαπλασιαστικό υλικό οφείλει να είναι απαλλαγμένο.

6.8 Δύο ασθένειες που συχνά αναφέρονται και δεν αφορούν τη δαμασκηνιά

Eutypa lata. Προσβάλλει κυρίως βερικοκιά και άμπελο και σποραδικά την κερασιά· η δαμασκηνιά δεν αναγράφεται στους ξενιστές [70]. Αναφέρεται εδώ μόνο για να μην αναζητείται. Οι αριθμοί της, για όποιον έχει και βερικοκιές: τα περιθήκια σχηματίζονται όπου η ετήσια βροχόπτωση φτάνει τουλάχιστον τα 355 χιλιοστά, οι πληγές κλαδέματος μένουν ευπαθείς πάνω από 6 εβδομάδες με δροσερό καιρό και περίπου 2 εβδομάδες με ζεστό, και το κλάδεμα βερικοκιάς και κερασιάς συνιστάται μόνο τον Ιούλιο και τον Αύγουστο στις ενδοχώρες [70].

Κόκκινη κηλίδωση των φύλλων (Polystigma rubrum). Το είδος επιβεβαιώνεται ταξινομικά στη δαμασκηνιά και στην τσαπουρνιά, αλλά η σύγχρονη βιβλιογραφία και όλη η πρόσφατη επιδημιολογική εργασία αφορά το Polystigma amygdalinum στην αμυγδαλιά, όχι το P. rubrum στη δαμασκηνιά. Στη δαμασκηνιά συνδέεται κυρίως με άγρια Prunus spinosa και φαίνεται δευτερεύουσας εμπορικής σημασίας. Δεν βρέθηκε ποσοτική επιδημιολογία σε καλλιεργούμενη δαμασκηνιά και τα νούμερα της αμυγδαλιάς δεν μεταφέρονται.

Πηγές: 1 2 3 9 5 6 75 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70

7. Ιώσεις, φυτοπλάσματα και το πολλαπλασιαστικό υλικό

Οι ασθένειες αυτής της ενότητας έχουν ένα κοινό που τις χωρίζει από όλες τις προηγούμενες: δεν αντιμετωπίζονται με ψεκασμό. Αντιμετωπίζονται με το τι φυτεύτηκε και με το τι βγαίνει από τον οπωρώνα. Γι' αυτό μπαίνουν μαζί.

7.1 Ευλογιά, Plum pox virus

Η επίσημη ονομασία κατά τη σύγχρονη ταξινόμηση είναι Potyvirus plumpoxi, οικογένεια Potyviridae, γνωστός επί δεκαετίες ως Plum pox virus [71].

Δέκα στελέχη, όχι τέσσερα

Αναγνωρίζονται δέκα στελέχη: D, M, EA, C, Rec, T, W, An, CR και CV [71]. Τα τρία με την πολύ ευρεία γεωγραφική εξάπλωση είναι τα M, D και Rec, και αυτά είναι που αφορούν τη δαμασκηνιά· η ομάδα C, CR και CV είναι προσαρμοσμένη στην κερασιά.

Πολλά κείμενα, περιλαμβανομένου εκπαιδευτικού υλικού που κυκλοφορεί ευρέως, αναφέρουν ακόμη «τέσσερα ορολογικά στελέχη, M, D, EA και C». Πρόκειται για την παλαιότερη ορολογική κατάταξη, η οποία έχει αντικατασταθεί από τη γενετική κατάταξη των δέκα στελεχών [71].

Το σύμπτωμα που ταυτοποιεί την ευλογιά στη δαμασκηνιά

Στα φύλλα εμφανίζονται χλωρωτικές κηλίδες, ταινίες ή δακτύλιοι. Στον καρπό χλωρωτικές κηλίδες και δακτύλιοι, παραμόρφωση και εσωτερική καστάνωση της σάρκας. Το διαγνωστικό όμως γνώρισμα είναι στον πυρήνα: χαρακτηριστικοί ανοιχτόχρωμοι δακτύλιοι ή κηλίδες πάνω στο ίδιο το κουκούτσι [71]. Αυτό ξεχωρίζει τη δαμασκηνιά και τη βερικοκιά από τη ροδακινιά. Στις ευρωπαϊκές δαμασκηνιές η πρόωρη καρπόπτωση φτάνει το 100 % σε ευπαθείς ποικιλίες.

Γιατί το εντομοκτόνο δεν σταματά τη διασπορά

Είναι το πιο παρεξηγημένο σημείο της καλλιέργειας και έχει καθαρή βιολογική εξήγηση. Αναγνωρίζονται 28 είδη αφίδων φορείς [72]. Η μετάδοση είναι μη έμμονη, μέσω του στυλέτου: η πρόσληψη γίνεται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα από ένα μολυσμένο κύτταρο, η αφίδα κρατάει τον ιό για λίγες ώρες, και δεν απαιτείται λανθάνουσα περίοδος [72].

Για την Ελλάδα έχει σημασία ποιος φορέας κυριαρχεί. Η Aphis spiraecola είναι ο βασικός φορέας στα μεσογειακά κλίματα, ενώ η Phorodon humuli και η Hyalopterus pruni κυριαρχούν στα ηπειρωτικά· η Myzus persicae είναι σημαντική και στα δύο [72]. Ο EPPO κατονομάζει ανεξάρτητα τα ίδια τέσσερα ως κύριους φορείς [71]. Οι δύο πηγές συμφωνούν.

Λανθάνουσα περίοδος και διασπορά στον χώρο

Μετά τον εμβολιασμό ενός δέντρου, η περίοδος επώασης μπορεί να κρατήσει αρκετούς μήνες και η συστημική εξάπλωση αρκετά χρόνια [71]. Συμπτώματα μπορεί να μη φανούν έως και τρία χρόνια, αν και η ορολογική ανίχνευση γίνεται νωρίτερα. Επομένως, από μερικούς μήνες ως περίπου τρία χρόνια ανάμεσα στη μόλυνση και στην εικόνα.

Στον χώρο, περίπου το 50 % των συμβάντων μετάδοσης γίνεται μέσα σε 90 μέτρα από το δέντρο-πηγή, με τη συνολική εξάπλωση να καλύπτει εκατοντάδες μέτρα [71]. Ο αριθμός προέρχεται από μία πηγή. Η πρακτική σημασία του είναι ότι το μολυσμένο δέντρο του γείτονα μετράει, και ότι η εκρίζωση έχει νόημα μόνο αν γίνεται σε επίπεδο περιοχής.

Η κλίμακα του κόστους

Τα παραπάνω προέρχονται από ανασκόπηση του 2024 με ανοιχτή πρόσβαση [73]: οι άμεσες απώλειες καρπού ξεπερνούν τα 2 δισεκατομμύρια ευρώ, η εκρίζωση και ο περιορισμός τα 100 εκατομμύρια, οι ορολογικοί έλεγχοι τα 137 εκατομμύρια και η έρευνα περίπου 130 εκατομμύρια. Ο ιός υπάρχει σε όλες τις ηπείρους εκτός της Ωκεανίας. Στην εργασία συμμετέχει ως συν-συγγραφέας η ερευνήτρια του Μπενακείου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου που αποτελεί την ελληνική αυθεντία στο θέμα [73].

Η ευλογιά είναι παρούσα στην ηπειρωτική Ελλάδα [71]. Δεν παρατίθενται εδώ ελληνικά ποσοστά προσβολής ούτε το ποιο στέλεχος κυριαρχεί στην Ελλάδα, γιατί η σχετική ελληνική δημοσίευση δεν κατέστη δυνατό να αναγνωσθεί ούτε στην περίληψή της. Ο τίτλος της υποδηλώνει το στέλεχος M, αλλά ένας τίτλος δεν είναι πηγή.

Η ανίχνευση, για όποιον χρειάζεται εργαστηριακό έλεγχο

• Εμβολιασμός σε δείκτη ροδακινιάς GF305 ή σε Prunus tomentosa, συμπτώματα σε 6 έως 8 εβδομάδες [71].
• Μηχανικός εμβολιασμός σε Chenopodium foetidum ή Nicotiana benthamiana, 6 έως 10 ημέρες.
• ELISA: το δείγμα είναι σύνθετο, από φύλλα βλαστών σε ενεργό ανάπτυξη, από διαφορετικά σημεία της κόμης. Το πού λαμβάνεται το δείγμα καθορίζει το αποτέλεσμα περισσότερο από τη μέθοδο.

Η Angeleno και η «τάπα», παρατήρηση πεδίου στην Πέλλα

Η Angeleno είναι από τις πιο διαδεδομένες ποικιλίες στην Ελλάδα, επειδή είναι όψιμη και αντέχει τη συντήρηση στο ψυγείο. Στα κτήματα της περιοχής, οι καρποί της με ευλογιά εμφανίζουν σκούρες ακανόνιστες βυθισμένες περιοχές που συχνά παίρνουν σχήμα δακτυλίου. Οι παραγωγοί το ονομάζουν «τάπα», και οι καρποί αυτοί πετιούνται συχνά κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού σαν μια ιδιότυπη μορφή αραιώματος.

Το γνώρισμα αυτό είναι πρακτικά χρήσιμο γιατί φαίνεται στη σάρκα και στην επιφάνεια του καρπού, νωρίτερα και ευκολότερα από τους ανοιχτόχρωμους δακτυλίους του πυρήνα που είναι το τυπικό διαγνωστικό γνώρισμα. Δεν αντικαθιστά όμως τον εργαστηριακό έλεγχο: σκούρα βαθουλώματα στον καρπό δίνουν και άλλα αίτια, από προσβολές εντόμων ως μηχανικές ζημιές.

7.2 Φυτόπλασμα των ευρωπαϊκών πυρηνοκάρπων

Το αίτιο είναι το 'Candidatus Phytoplasma prunorum', ομάδα 16SrX-B [74]. Ο μοναδικός επιβεβαιωμένος φορέας είναι η Cacopsylla pruni, της οποίας η βιολογία και το παράθυρο επέμβασης δόθηκαν στην ενότητα 4.10.

Στην Ελλάδα η ασθένεια χαρακτηρίζεται ευρέως διαδεδομένη, με τεκμηριωμένη παρουσία σε Μακεδονία, Θεσσαλία και Πελοπόννησο, και χωρίς αναφορές από την Κρήτη [47]. Η εξήγηση που δίνουν οι συγγραφείς, απουσία των προτιμώμενων άγριων Prunus και ιδίως της τσαπουρνιάς, είναι ταυτόχρονα και η οδηγία διαχείρισης: η δεξαμενή του μολύσματος είναι η άγρια βλάστηση των παρυφών.

7.3 Οι ιλαροϊοί: PNRSV και PDV

Ο ιός της νεκρωτικής δακτυλιωτής κηλίδωσης (Prunus necrotic ringspot virus) και ο ιός του νανισμού της δαμασκηνιάς (Prune dwarf virus) είναι δύο ξεχωριστές καταχωρίσεις με μηδενικό όριο ανοχής στο Παράρτημα IV, Μέρος Ι του Κανονισμού 2019/2072 [1].

Ο δεύτερος έχει πάρει το όνομά του από την επίδρασή του στη δαμασκηνιά. Και οι δύο μεταδίδονται με τη γύρη και με τον σπόρο, είναι ενδημικοί στις παλαιότερες φυτεύσεις, και αφορούν άμεσα όποιον αγοράζει πολλαπλασιαστικό υλικό. Ο κανονιστικός μοχλός είναι ο ίδιος με της ευλογιάς και του φυτοπλάσματος: πιστοποιημένο υλικό, μηδενική ανοχή.

7.4 Τι σημαίνει πρακτικά «πιστοποιημένο υλικό»

Πέντε από τα σοβαρότερα προβλήματα της δαμασκηνιάς, ευλογιά, φυτόπλασμα, βακτηριακή κηλίδωση, PNRSV και PDV, έχουν τον ίδιο κανονιστικό μηχανισμό ελέγχου: μηδενική ανοχή στα φυτά προς φύτευση [1]. Κανένα από αυτά δεν αντιμετωπίζεται μετά τη φύτευση.

Πηγές: 1 3 4 47 67 68 71 72 73 74

8. Τι είναι καραντίνα και τι δεν είναι

Είναι από τα σημεία όπου σφάλλει τόσο η ελληνική όσο και η διεθνής βιβλιογραφία για παραγωγούς, και το σφάλμα έχει συνέπειες: αλλάζει το τι υποχρεούται να κάνει ο παραγωγός και το τι δικαιούται να περιμένει από το κράτος.

Οι τρεις κατηγορίες

Πού βρίσκεται καθεμία από τις ασθένειες αυτού του άρθρου

Πηγές: 1 2 71 74

9. Αναγνώριση από τα συμπτώματα

Το εργαλείο που ακολουθεί συγκρίνει τα συμπτώματα του χωραφιού με το προφίλ κάθε αιτίας που περιγράφηκε στις προηγούμενες ενότητες. Δεν αντικαθιστά τη διάγνωση· περιορίζει τον κατάλογο των υποψηφίων και δείχνει ποιο είναι το ένα γνώρισμα που πρέπει να αναζητηθεί για να κλείσει η υπόθεση.

Πηγές: 2 4 10 16 28 32 38 39 40 5 6 56 57 60 62 63 66 67 68 69 71

10. Ασθένειες και εχθροί που μπερδεύονται μεταξύ τους

Ο πίνακας είναι το εργαλείο σε μορφή που διαβάζεται χωρίς οθόνη. Κάθε γραμμή είναι ένα ζεύγος που μπερδεύεται στην πράξη, με το ένα γνώρισμα που τα χωρίζει.

Πηγές: 1 4 9 10 16 23 28 32 35 36 38 39 40 41 42 51 5 6 56 57 60 62 63 66 67 68 69 71

11. Παρακολούθηση: παγίδες, δειγματοληψίες, όρια

Η ενότητα αυτή συγκεντρώνει σε έναν πίνακα ό,τι έχει τεκμηριωθεί στις προηγούμενες: με τι παρακολουθείται κάθε στόχος, πότε, και τι μπορεί να στηριχθεί στη μέτρηση. Πουθενά δεν δίνεται αριθμός που δεν βρέθηκε σε πηγή, και η τελική απόφαση της επέμβασης ανήκει στον γεωπόνο που έχει δει το χωράφι.

Πηγές: 1 9 10 20 21 24 25 28 29 30 33 35 36 37 38 39 40 43 49 50 56 66 71

12. Τι υπάρχει εγκεκριμένο στην Ελλάδα σήμερα

Ό,τι ακολουθεί προέρχεται από τη βάση εγκρίσεων του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, όπως ήταν στις 14 Σεπτεμβρίου 2026, για την καλλιέργεια ΔΑΜΑΣΚΗΝΙΑ [75]. Στην καλλιέργεια αντιστοιχούν συνολικά 491 καταχωρίσεις σκευάσματος και στόχου.

Οι εγκρίσεις αλλάζουν. Ο κατάλογος αυτός είναι φωτογραφία μιας ημερομηνίας και δεν αντικαθιστά τον έλεγχο της ετικέτας και της ισχύουσας έγκρισης πριν από κάθε επέμβαση. Η ενημερωμένη βάση είναι διαθέσιμη στο fyto.plantprotect.gr.

Οι μυκητολογικοί και βακτηριολογικοί στόχοι

Οι εντομολογικοί και ακαρολογικοί στόχοι

Τα ίδια τα σκευάσματα, οι εμπορικές ονομασίες, οι δόσεις, οι χρόνοι αναμονής και τα βλαστικά στάδια εφαρμογής δεν παρατίθενται εδώ. Αλλάζουν συχνά και η ετικέτα είναι η μόνη έγκυρη πηγή. Η αναζήτηση ανά καλλιέργεια, ανά σκεύασμα, ανά δραστική και ανά εταιρία γίνεται στο fyto.plantprotect.gr [75].

Πηγές: 8 9 22 26 75

13. Το ετήσιο πρόγραμμα ανά βλαστικό στάδιο

Ο πίνακας συγκεντρώνει τις αποφάσεις της χρονιάς με τη σειρά που εμφανίζονται. Δεν είναι πρόγραμμα ψεκασμών: είναι ο κατάλογος του τι κρίνεται σε κάθε στάδιο και με ποια τεκμηρίωση. Η τελική απόφαση απαιτεί επιτόπια εκτίμηση.

Πηγές: 8 9 21 22 24 26 28 31 37 40 42 43 47 48 54 5 6 55 56 60 62 66 69

14. Πού συνεχίζεται το θέμα

Πολλά από όσα αναφέρθηκαν εδώ έχουν δικό τους άρθρο, με περισσότερο βάθος από όσο επιτρέπει μια ενότητα.

Οι εγκρίσεις φυτοπροστατευτικών για κάθε καλλιέργεια, δραστική, σκεύασμα και εταιρία βρίσκονται στο fyto.plantprotect.gr [75]. Τα δελτία των Γεωργικών Προειδοποιήσεων δημοσιεύονται από τα Περιφερειακά Κέντρα Προστασίας Φυτών του ΥΠΑΑΤ [9].

15. Τα σημεία που μένουν

Ένα άρθρο που δηλώνει μόνο όσα ξέρει είναι μισό. Τα παρακάτω αναζητήθηκαν και δεν βρέθηκαν, ή βρέθηκαν σε μορφή που δεν αντέχει παράθεση. Καταγράφονται ρητά ώστε να μην τα συμπληρώσει κανείς με εικασία.

Τα ελληνικά κενά

• Καμία ελληνική φαινολογική μελέτη της ψώρας San José σε δαμασκηνιά. Και οι πέντε ελληνικές εργασίες έγιναν σε αμυγδαλιά, βερικοκιά, μηλιά ή ροδακινιά [11] [12] [13] [17]. Η μεταφορά είναι εύλογη, δεν είναι επαληθευμένη.
• Τα δελτία δεν παρακολουθούν φαινολογικά την ψώρα San José στη δαμασκηνιά. Υπάρχει μόνο η σύσταση χειμερινού λαδιού [9] [22].
• Η σκωρίαση δεν εμφανίζεται σε κανένα δελτίο πυρηνοκάρπων, και έχει δύο μόνο εγκεκριμένα σκευάσματα [9] [75], ενώ στην πράξη απαιτεί επέμβαση κάθε χρονιά. Δεν υπάρχει ελληνικό μοντέλο πρόγνωσης ούτε ελληνικά δεδομένα διαβροχής για αυτήν.
• Καμία ελληνική φαινολογική μελέτη της οπλοκάμπης. Η παρουσία της στηρίζεται σε μία μόνο ελληνική πηγή, που τη δίνει τοπική [27].
• Δεν παρατίθενται ελληνικά ποσοστά προσβολής ευλογιάς ούτε το κυρίαρχο στέλεχος στην Ελλάδα. Η σχετική ελληνική δημοσίευση δεν κατέστη δυνατό να αναγνωσθεί ούτε στην περίληψή της.
• Δεν υπάρχει ελληνική μέτρηση γενεών για τη βαμβακάδα. Οι «δύο έως τρεις» είναι εκτίμηση από το κλιματικό εύρος της πηγής, όχι μέτρηση [36].

Τα αριθμητικά κενά

• Δεν υπάρχει επαληθευμένο πλήρες μοντέλο βαθμοημερών για την καρπόκαψα της δαμασκηνιάς με όριο, αφετηρία και βαθμοημέρες ανά γενιά. Γι' αυτό τα δελτία δουλεύουν με παγίδα και φαινολογικό στάδιο [9].
• Καμία διάρκεια διαβροχής για την κλαδοσπορίωση, σε κανέναν ξενιστή [62].
• Καμία διάρκεια ευπάθειας της πληγής για την αργυροφυλλία [5]. Αριθμοί ημερών που κυκλοφορούν δεν τεκμηριώνονται.
• Καμία θερμοκρασία πυρηνοποίησης πάγου για τον Pseudomonas syringae, παρότι είναι κεντρική στο βακτηριακό έλκος μετά από παγετό.
• Κανένα αριθμητικό όριο για αφίδες σε δαμασκηνιά, από καμία πηγή [33].
• Κανένα θερινό όριο τετρανύχων ειδικό για δαμασκηνιά [37].
• Κανένα οικονομικό όριο για το Capnodis, και η ανασκόπηση δηλώνει ότι λείπουν και οι ίδιες οι συσκευές παρακολούθησης [40].
• Κανένα έτος επιβίωσης για τα μικροσκληρώτια της βερτισιλλίωσης [69] ή για την Armillaria στις νεκρές ρίζες [68]. Οι πηγές λένε «χρόνια» ή «επ' αόριστον».
• Καμία δημοσιευμένη μέτρηση ζημιάς σε δαμάσκηνα από Halyomorpha halys [49] [50], και κανένα ποσοτικό δεδομένο ευπάθειας για τη μεσογειακή μύγα [45].
• Καμία ιεράρχηση ευπάθειας της δαμασκηνιάς στη βερτισιλλίωση· η διαθέσιμη πηγή αφορά την κερασιά [69].

Οι ανοιχτές διαφωνίες

• Γενεές καρπόκαψας δαμασκηνιάς. Τρεις στη Θεσσαλονίκη, «τέσσερις έως πέντε» σε δελτίο άλλου νομού, πιθανή σύγχυση με τη G. molesta [9]. Βλέπε ενότητα 3.
• Η Hyalopterus pruni ως φορέας της ευλογιάς. Μία μελέτη τη δίνει αποτελεσματική έως 80 % [34], η γενική βιβλιογραφία ασθενή [32]. Δεν λύθηκε.
• Το οικονομικό αποτέλεσμα της σύγχυσης. Δύο ιταλικές μελέτες σε δαμασκηνιά συμφωνούν ότι η μέθοδος δουλεύει και διαφωνούν στο αν μειώνει την οικονομική ζημιά [8] [26].
• Ποιος παθότυπος του Pseudomonas syringae επικρατεί στη δαμασκηνιά. Δεν προβλέπεται από τη βιβλιογραφία [6] [55].
• Η κατανομή της G. funebrana κατά τον EPPO δεν περιλαμβάνει την Ελλάδα [7], ενώ τα ελληνικά δελτία την παρακολουθούν ενεργά [9]. Πρόκειται για έλλειψη καταχώρισης.
• Το καθεστώς της Monilinia fructicola. Δεν εντοπίζεται στο κείμενο του Κανονισμού 2019/2072, ενώ ήταν οργανισμός καραντίνας υπό την προηγούμενη οδηγία.

Πηγές: 7 8 9 11 12 13 17 22 26 27 32 33 34 36 37 40 45 49 50 5 6 55 62 68 69 75

16. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο. Σε κάθε πηγή δηλώνεται τι ακριβώς τεκμηριώνει, και όπου χρησιμοποιήθηκε μόνο περίληψη ή δευτερογενής αναφορά, αυτό λέγεται ρητά.

Νομοθεσία και επίσημες βάσεις

• [1] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2019/2072 της Επιτροπής, ενοποιημένο κείμενο. Πηγή για: το καθεστώς κάθε οργανισμού, Παράρτημα IV για ευλογιά, βακτηριακή κηλίδωση, φυτόπλασμα, PNRSV, PDV και Verticillium dahliae, και για τη μη καταχώριση του Chondrostereum purpureum στα Prunus.
• [9] Γεωργικές Προειδοποιήσεις, Περιφερειακά Κέντρα Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου, ΥΠΑΑΤ. Δελτία πυρηνοκάρπων Θεσσαλονίκης, Καβάλας, Δράμας, Σερρών και Κεντρικής Ελλάδας, έτη 2020, 2021 και 2026. Πηγή για: το ημερολόγιο των γενεών της καρπόκαψας με ελληνικές ημερομηνίες, την έναρξη πτήσης της ανάρσιας στο τρίτο δεκαήμερο Απριλίου, τον ανθονόμο τον Νοέμβριο, και για τα δύο αρνητικά ευρήματα, ότι η ψώρα San José δεν παρακολουθείται φαινολογικά και ότι η σκωρίαση δεν εμφανίζεται σε κανένα δελτίο.
• [22] ΠΚΠΦΠ και ΦΕ Βόλου, Δελτίο Γεωργικών Προειδοποιήσεων ΠΥΡΗΝΟΚΑΡΠΑ Νο 1/07.02.2025. Πηγή για: την ελληνική επίσημη οδηγία ότι τα χειμερινά ορυκτέλαια εφαρμόζονται μέχρι το φούσκωμα των ματιών, και ότι καλύπτουν και άλλες διαχειμάζουσες μορφές εντόμων και ακάρεων· επίσης για την ονομασία «άσπρη ψώρα ή βαμβακάδα».
• [54] ΕΘΕΑΣ, Τεχνικό δελτίο φυτοπροστασίας πυρηνοκάρπων: παρακολούθηση και αντιμετώπιση καρπόκαψας. Πηγή για: δεύτερη ανεξάρτητη επιβεβαίωση της έναρξης πτήσης της ανάρσιας στο τρίτο δεκαήμερο του Απριλίου, και για τις τέσσερις έως πέντε γενεές της Grapholita molesta στην Ελλάδα.
• [75] Βάση εγκρίσεων φυτοπροστατευτικών προϊόντων ΥΠΑΑΤ, όπως αποτυπώθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 2026 για την καλλιέργεια ΔΑΜΑΣΚΗΝΙΑ, 491 καταχωρίσεις σκευάσματος και στόχου. Πηγή για: το πλήθος σκευασμάτων και δραστικών ανά στόχο, τη διπλή καταχώριση της μονίλιας ως «Φαιά σήψη» και «Μονίλια», τα δύο μόνο σκευάσματα για τη σκωρίαση, και την ύπαρξη εγκεκριμένων διαχυτήρων φερομόνης για καρπόκαψα δαμασκηνιάς και ανάρσια.

Βάσεις δεδομένων EPPO και αξιολογήσεις EFSA

• [2] EPPO Global Database, φύλλο δεδομένων Xanthomonas arboricola pv. pruni (XANTPR). Πηγή για: τη μεγαλύτερη ευπάθεια της σινοϊαπωνικής ομάδας, τις ευνοϊκές συνθήκες 25 έως 33 °C με ελαφριές βροχές και βαριές δροσιές, τη διαχείμαση σε οφθαλμούς, ουλές φύλλων και έλκη, και τον κίνδυνο φυτοτοξικότητας των χαλκούχων.
• [3] EFSA Panel on Plant Health, Pest categorisation of Xanthomonas arboricola pv. pruni, EFSA Journal. Πηγή για: ότι απώλειες αναμένονται σε ροδακινιά, νεκταρινιά και ιαπωνική δαμασκηνιά, ενώ για την ευρωπαϊκή δαμασκηνιά και την κερασιά αναμένεται ελάχιστη ζημιά.
• [7] EPPO Global Database, ξενιστές και κατανομή Grapholita funebrana (LASPFU). Πηγή για: ότι κύριοι ξενιστές είναι η δαμασκηνιά και η βερικοκιά, και για το τεκμηριωμένο κενό ότι η κατανομή δεν περιλαμβάνει την Ελλάδα ενώ τα ελληνικά δελτία παρακολουθούν ενεργά το είδος.
• [16] EPPO Global Database, φύλλο δεδομένων Diaspidiotus perniciosus (QUADPE). Πηγή για: τη διαχείμαση ως νύμφη πρώτου σταδίου, την ιώδη άλω μέσα σε 24 ώρες από τη στερέωση της έρπουσας μορφής, και για την καταχώριση της δαμασκηνιάς ως ξενιστή αλλά όχι κύριου ξενιστή.
• [43] EPPO Global Database, φύλλο δεδομένων Drosophila suzukii (DROSSU). Πηγή για: την εγκατάσταση στην ηπειρωτική Ελλάδα και στην Κρήτη, τις 3 έως 9 γενεές, την προτίμηση σε ελαφρώς ανώριμο καρπό που έχει αρχίσει να χρωματίζεται, την προτίμηση σε κόκκινες, όψιμες και μαλακόφλουδες ποικιλίες, και τις παγίδες μηλόξυδου.
• [45] EPPO Global Database, φύλλο δεδομένων Ceratitis capitata (CERTCA). Πηγή για: την καταγραφή των Prunus domestica και P. salicina στους ξενιστές, χωρίς καμία διαβάθμιση σοβαρότητας, και για την παρουσία στην ηπειρωτική Ελλάδα και στην Κρήτη.
• [53] EPPO Global Database, ξενιστές Anarsia lineatella (ANARLI). Πηγή για: ότι κύριοι ξενιστές είναι η βερικοκιά και η ροδακινιά και ότι η δαμασκηνιά είναι δευτερεύων ξενιστής, και για το ότι το έντομο τρυπά πρώτα τρυφερούς βλαστούς και μετά καρπούς.
• [65] EPPO Reporting Service, άρθρο 3367, που αποδίδει τα ευρήματα των Zaccardelli, M., Malaguti, S. και Bazzi, C. (1998), Journal of Plant Pathology 80(2):125-132. Πηγή για: την ανάκτηση του βακτηρίου από πεσμένα φύλλα, οφθαλμούς και ουλές έως 6 ή 7 μήνες, και για τα θερινά έλκη σε δαμασκηνιές της κοιλάδας του Πάδου ως θέσεις διαχείμασης. Χρησιμοποιήθηκε η απόδοση της EPPO, όχι το πρωτότυπο.
• [71] EPPO Global Database, φύλλο δεδομένων Potyvirus plumpoxi (PPV000). Πηγή για: τα δέκα στελέχη, τους ανοιχτόχρωμους δακτυλίους στον πυρήνα ως διαγνωστικό γνώρισμα, την πρόωρη καρπόπτωση έως 100 %, την περίοδο επώασης, το 50 % των μεταδόσεων μέσα σε 90 μέτρα, τους κύριους φορείς, την περιορισμένη αποτελεσματικότητα των αφιδοκτόνων, και τις μεθόδους ανίχνευσης.
• [74] EPPO Global Database, 'Candidatus Phytoplasma prunorum' (PHYPPR). Πηγή για: την ταυτότητα του παθογόνου, την ομάδα 16SrX-B και το καθεστώς του ως ρυθμιζόμενου επιβλαβούς οργανισμού μη καραντίνας.

Ελληνικές εργασίες

• [11] Katsoyannos, P. και Argyriou, L.C. (1985). Μελέτη της βιολογίας της ψώρας San José σε αμυγδαλιά στη Βόρεια Ελλάδα. Πηγή για: τρεις γενεές τον χρόνο, τη διαχείμαση της πλειονότητας ως προνύμφη πρώτου σταδίου, και για το ότι το Cybocephalus fodori είναι το κύριο αρπακτικό στη Βόρεια Ελλάδα.
• [12] Navrozidis, E. και συνεργάτες (1999). Έλεγχος της ψώρας San José σε βερικοκιά στη Βόρεια Ελλάδα. Acta Horticulturae 488. Πηγή για: τρεις γενεές, τέσσερις γενεές του παρασιτοειδούς Encarsia perniciosi, την επιτυχία των fenoxycarb, buprofezin και diofenolan με ελάχιστη επίδραση στα ωφέλιμα, και την καταστροφική επίδραση του methidathion στο παρασιτοειδές.
• [13] Κυπαρισσούδας, Δ. και συνεργάτες (1987). Παρακολούθηση της ψώρας San José σε μηλιά, ροδακινιά και νεκταρινιά. Πηγή για: τρίτη ανεξάρτητη ελληνική επιβεβαίωση των τριών γενεών, σε διαφορετικές καλλιέργειες από τις δύο προηγούμενες.
• [14] Κυπαρισσούδας, Δ. (1987). Περίοδοι εμφάνισης ερπουσών μορφών της ψώρας San José στη Βόρεια Ελλάδα. Πηγή για: τα τρία παράθυρα ερπουσών μορφών, τέλη Μαΐου ως αρχές Ιουλίου, μέσα Ιουλίου ως Αύγουστο, Σεπτέμβριο ως Οκτώβριο, και για τη μερική τέταρτη γενεά τον Νοέμβριο.
• [17] Deligeorgidis, P.N. και συνεργάτες (2008). Παρακολούθηση της ψώρας San José με φερομονικές παγίδες σε μηλεώνες της Φλώρινας. Πηγή για: ότι οι φερομονικές παγίδες δίνουν χρονισμό και όχι πυκνότητα πληθυσμού.
• [20] Damos, P.T., Soulopoulou, P., Gkouderis, D., Monastiridis, D., Vrettou, M., Sakellariou, D. και Thomidis, T. (2022). Degree-day risk thresholds for predicting the occurrence of Anarsia lineatella, Grapholita molesta and Adoxophyes orana in northern Greece peach orchards. Plant Protection Science 58(3):234-244. Πέλλα, 2018-2021. Πηγή για: τα ελληνικά κατώτερα θερμοκρασιακά όρια, 11,4 °C, 9,5 °C και 7,2 °C, και τις βαθμοημέρες ανά φαινολογικό γεγονός. Αναπτύχθηκε σε ροδακινιά, όχι σε δαμασκηνιά.
• [27] Μαυρομάτης, Α. (2008). Επιζήμια έντομα ροδακινιάς, βερικοκιάς, δαμασκηνιάς: δυνατότητες ολοκληρωμένης αντιμετώπισης. Πτυχιακή εργασία, Α.Τ.Ε.Ι. Κρήτης. Πηγή για: τη μοναδική ελληνική αναφορά παρουσίας των Hoplocampa flava και H. minuta, και μάλιστα τοπικής. Πτυχιακή εργασία, δεν στηρίζει μόνη της ποσοτικό ισχυρισμό και δεν χρησιμοποιήθηκε για κανέναν.
• [49] Damos, P. και συνεργάτες (2020). First record and current status of the brown marmorated stink bug Halyomorpha halys damaging peaches and olives in northern Greece. Journal of Plant Protection Research. Πηγή για: την εγκατάσταση στον Νομό Ημαθίας με δειγματοληψίες 2018 και 2019, τις ζημιές σε ροδάκινα και ελιές, και τα διαχειμάζοντα ενήλικα σε κτίσματα κοντά στους οπωρώνες. Η δαμασκηνιά δεν αναφέρεται.
• [52] Argyriou, L.C. (1981). Establishment of the imported parasite Prospaltella perniciosi on Quadraspidiotus perniciosus in Greece. Entomophaga 26(2):125-130. Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο. Πηγή για: την εγκατάσταση του εισαχθέντος παρασιτοειδούς στην Ελλάδα. Επαληθεύτηκε μόνο η βιβλιογραφική εγγραφή· η περίληψη δεν ανακτήθηκε.

Έντομα και ακάρεα

• [8] Lo Verde, G., Guarino, S., Barone, S. και Rizzo, R. (2020). Can mating disruption be a possible route to control plum fruit moth in Mediterranean environments? Insects 11(9):589. Πηγή για: τα 550 διαχυτήρες ανά εκτάριο σε δαμασκηνιά της Σικελίας, τη μείωση των συλλήψεων από 81,3 και 60,3 σε 6 και 4,3, την παραμένουσα προσβολή 36 έως 59 % στην Angeleno, και για τη βέλτιστη εκπομπή περίπου 60 ημερών με πτώση 66 % στις 72 ημέρες.
• [10] CAPS, Purdue University, φύλλα δεδομένων Grapholita funebrana (2024 και εγχειρίδιο πυρηνοκάρπων). Πηγή για: τη διαχείμαση ως προνύμφη σε κουκούλι, την κομμίωση στην οπή εισόδου, τον πρώιμο χρωματισμό και την καρπόπτωση, τους δύο μορφολογικούς χαρακτήρες διάκρισης από τη G. molesta, και για τη διαπίστωση ότι οι φερομονικές παγίδες δίνουν ανάμεικτα αποτελέσματα ως δείκτης πυκνότητας.
• [15] Έρευνα του Τουρκικού Υπουργείου Γεωργίας (2017) για την ψώρα San José. Πηγή για: δεύτερο μεσογειακό σημείο αναφοράς στον αριθμό των γενεών.
• [18] Kocourek, F. και συνεργάτες (2000). Μοντέλο βαθμοημερών για την ψώρα San José στην Κεντρική Ευρώπη. Πηγή για: τις 400 βαθμοημέρες πάνω από 7,3 °C από την πρώτη σύλληψη αρσενικού, το ευρωπαϊκό μοντέλο.
• [19] Μοντέλα βαθμοημερών των υπηρεσιών Virginia Tech, Cornell, University of Kentucky και UC IPM για την ψώρα San José. Πηγή για: τις 300 έως 400 βαθμοημέρες για την έναρξη και 600 έως 700 για το μέγιστο, με βάση 10,0 έως 10,6 °C, και για την ασυμβατότητά τους με το ευρωπαϊκό μοντέλο.
• [21] UC IPM, San Jose Scale, Plum και Prune. Πηγή για: τη δειγματοληψία 100 καρποφόρων βεργών στον λήθαργο και τα όρια 20 και 60 % για πρώιμη συγκομιδή, 5 και 10 % για όψιμη· επίσης για τον όψιμο λήθαργο ως χρόνο εφαρμογής λαδιού, την κομμίωση από τους βραχίονες και τον τραχύ φλοιό.
• [23] Penn State Extension, San Jose Scale και Virginia Tech, San Jose Scale. Πηγή για: τη διαχείμαση ως μαύρη ασπίδα, το ανοιχτόχρωμο στίγμα σαν στόχο κάτω από την ασπίδα, και για το σχίσιμο του ξύλου και την ξήρανση κλάδων σε βαριά προσβολή.
• [24] O'Brien, F. και Berrie, A., NIAB EMR (2019). Best Practice Guide to UK Plum Production, Plum Fruit Moth. Πηγή για: το όριο 30 πεταλούδων ανά παγίδα ανά εβδομάδα, την εβδομαδιαία παρακολούθηση από την πτώση των πετάλων ως τη συγκομιδή, και για την κοιλότητα με καστανά περιττώματα. Βρετανικά δεδομένα, από μονογενεακό κλίμα.
• [25] Russell IPM, Cydia funebrana, Plum Moth. Πηγή για: την πυκνότητα παγίδων μία ανά 2 εκτάρια ή δύο ανά εκτάριο, την αλλαγή ελκυστικού κάθε 4 έως 6 εβδομάδες, και για τη ρητή προειδοποίηση ότι οι αποφάσεις ψεκασμού δεν πρέπει να λαμβάνονται αποκλειστικά από τις συλλήψεις.
• [26] Sciarretta, A. και Valentino, C. (2016). Combined mating disruption of Grapholita funebrana and Anarsia lineatella in plum orchards. Giornate Fitopatologiche. Πηγή για: τους 600 διαχυτήρες ανά εκτάριο για το ένα είδος και 760 για τον συνδυασμό, τα αποτελέσματα 0,1 % έναντι 1,31 % το 2014 και 0,4 έως 1,2 % έναντι 10,1 % το 2015, την τοποθέτηση στις παρυφές πριν από την πτήση, και για τη σοβαρή ζημιά από ανάρσια σε δαμασκηνιές προς ξήρανση.
• [28] AGES, Αυστριακή Υπηρεσία Ασφάλειας Τροφίμων, Plum sawfly. Πηγή για: μία γενεά τον χρόνο, την έξοδο ενηλίκων λίγο πριν την άνθηση, τη χρήση λευκών κολλητικών παγίδων από μία εβδομάδα πριν ως μία εβδομάδα μετά την άνθηση, το όριο 4 έως 8 ωοτοκιών ανά 100 κάλυκες ή 2 έως 6 % καρπιδίων, τα πέντε καρπίδια ανά προνύμφη, και για την επέμβαση αμέσως μετά την άνθηση.
• [29] Shevchuk, I. και Shevchuk, O. (2022). Which Color Is Better? Efficiency of Color Traps for Monitoring of Black Plum Sawfly. Biology and Life Sciences Forum 16(1):18. Πηγή για: τα 89 ενήλικα ανά λευκή παγίδα έναντι 10 για κίτρινες και μπλε, το 53 έως 62 % του συνόλου και έως 80 % στην κορύφωση, την τοποθέτηση στα 1,2 μέτρα, την έναρξη πτήσης 31 έως 42 ημέρες από το φούσκωμα των οφθαλμών, και για τη διάρκεια πτήσης 17 έως 34 ημερών.
• [30] Karpati, Z., Bognar, C., Voigt, E., Toth, M. και Molnar, B.P. (2021). Monitoring of three Hoplocampa sawfly species in plum orchards. Acta Phytopathologica et Entomologica Hungarica 56(2):143-152. Πηγή για: τη χρήση λευκών χρωμοτροπικών παγίδων σε τρεις δαμασκηνεώνες, τις μέγιστες συλλήψεις 146 και 80 ατόμων, και για τη ρητή δήλωση ότι δεν καθορίστηκαν όρια ζημιάς.
• [31] AgroAtlas, Hoplocampa flava. Πηγή για: την έξοδο ενηλίκων μία έως δύο ημέρες πριν την άνθηση, τα περίπου έξι καρπίδια ανά προνύμφη, τις απώλειες 30 έως 80 % στην Κριμαία, τη διπλή επέμβαση στο στάδιο του μπαλονιού και μετά την άνθηση, και για το φθινοπωρινό όργωμα. Η Ελλάδα δεν κατονομάζεται στην κατανομή.
• [32] InfluentialPoints, Hyalopterus pruni και Brachycaudus helichrysi. Πηγή για: τη μετανάστευση στα καλάμια αρχές Ιουλίου ως αρχές Αυγούστου και την επιστροφή Σεπτέμβριο ως Οκτώβριο, το καρούλιασμα κάθετα προς το κεντρικό νεύρο, το ότι το καρούλιασμα από H. pruni γίνεται μόνο σε πολύ νεαρά φύλλα, και για τον χαρακτηρισμό της H. pruni ως ασθενούς φορέα της ευλογιάς.
• [33] PNW Insect Management Handbook, Plum and prune, Aphid. Πηγή για: τη μετανάστευση της Phorodon humuli στον λυκίσκο τον Μάιο, την καχεξία και παραμόρφωση σε νεαρά δέντρα, την καπνιά πάνω στον καρπό, την έναρξη επιθεώρησης πριν από την έκπτυξη, και για την απουσία αριθμητικού κατωφλιού.
• [34] Isac, M., Preda, S. και Marcu, M. (1998). Aphid species, vectors of plum pox virus. Acta Virologica 42:233-234. Ρουμανία, επτά ποικιλίες δαμασκηνιάς. Πηγή για: την κατάταξη της Phorodon humuli ως αποτελεσματικότερου φορέα με 80 % και 100 % στην Vânăt românesc, και για το εύρος 20 έως 60 % και 40 έως 80 % ανά ευπάθεια ποικιλίας.
• [35] Fera και Defra, Plant Pest Factsheet: Sphaerolecanium prunastri, Ιούνιος 2016. Πηγή για: την ισχυρή προτίμηση στο Prunus domestica, τη μία γενεά τον χρόνο, τη διαχείμαση ως νύμφη δεύτερου σταδίου, την εκκόλαψη στα τέλη Ιουνίου, και για το άφθονο μελίτωμα. Η Ελλάδα δεν κατονομάζεται ρητά.
• [36] Defra, Plant Pest Factsheet: Pseudaulacaspis pentagona, αναθεώρηση Ιουνίου 2016. Πηγή για: τη ρητή αναφορά της Ελλάδας στην κατανομή, τη διαχείμαση ως ενήλικο θηλυκό, τη μία έως τέσσερις γενεές ανάλογα με το κλίμα, την ξήρανση κλαδίσκων και δέντρων, και για την αναγνώριση των ερπουσών μορφών ως σκόνη πάνω στην κολλητική ταινία.
• [37] UC IPM, European Red Mite, Plum. Πηγή για: τη διαχείμαση ως ωό στις βέργες, τις πολλές αλληλοεπικαλυπτόμενες θερινές γενεές, το όριο ψεκασμού ληθάργου στο 20 % των βεργών με ωά, και για τη σύσταση θερινής επέμβασης μόνο με εμφανή ζημιά στο φύλλωμα.
• [38] CDFA, Pest Rating Proposal: Acalitus phloeocoptes, 2019. Πηγή για: τον περιορισμό στα γένη Prunus και Cotoneaster, τη ζημιά σε αμυγδαλιά, βερικοκιά και δαμασκηνιά, τον σχηματισμό κηκίδων κάτω από τα λέπια των οφθαλμών, τις πολλαπλές γενεές και τα 700 έως 850 ωά ανά θηλυκό, και για τη χειμερινή αφαίρεση των προσβεβλημένων κλαδίσκων.
• [39] PNW Insect Management Handbook, Plum and prune, Rust mite. Πηγή για: την κύρτωση των ώριμων φύλλων προς τα πάνω, την καστανή ή χάλκινη τραχιά κάτω επιφάνεια, τη διαχείμαση ως ενήλικο θηλυκό κάτω από τα λέπια, τη γενεά 6 έως 22 ημερών, την ανάγκη φακού τουλάχιστον 20 φορών, και για τη ρητή δήλωση ότι η επίδραση σε ζωηρότητα και παραγωγή είναι αβέβαιη.
• [40] Nasouri, H. (2024). Capnodis tenebrionis, an important pest of stone fruits in the Mediterranean basin: current management strategies and prospects for integrated pest management. Journal of Integrated Pest Management 15(1):20. Πηγή για: την κατονομασία της δαμασκηνιάς στους ξενιστές, τη διάρκεια ζωής ενηλίκων πάνω από έναν χρόνο και την προνυμφική ανάπτυξη 6 έως 18 μηνών, την ωοτοκία από τους 23 °C με βέλτιστο 30 έως 34 °C, τη σύνδεση της άρδευσης με τη σοβαρότητα προσβολής, τα αποτελέσματα των εντομοπαθογόνων νηματωδών, και για την απουσία οικονομικών κατωφλιών και συσκευών παρακολούθησης.
• [41] forestpests.eu, Zeuzera pyrina. Πηγή για: τον διετή κύκλο, τις στοές περίπου 20 εκατοστών, και για την απουσία τάσης εξάρσεων. Η δαμασκηνιά δεν κατονομάζεται στους ξενιστές αυτής της πηγής.
• [42] PNW Insect Management Handbook, Plum and prune, Shothole borer. Πηγή για: την προσβολή της δαμασκηνιάς, τη σύνδεση με καταπονημένα φυτά και με γειτονικούς εγκαταλελειμμένους οπωρώνες ή σωρούς ξύλου, τις οπές εξόδου περίπου 2 mm, τις δύο γενεές, την επιθεώρηση στα τέλη της άνοιξης, και για τη σύσταση ότι το καλύτερο εργαλείο είναι η διατήρηση υγιών δέντρων.
• [44] Lee, J.C., Bruck, D.J., Curry, H., Edwards, D., Haviland, D.R., Van Steenwyk, R.A. και Yorgey, B.M. (2011). The susceptibility of small fruits and cherries to the spotted-wing drosophila. Pest Management Science. Πηγή για: το 7 % των ωών σε δαμάσκηνα έναντι 73 % σε κεράσια. Δευτερογενής αναφορά ιαπωνικής εργασίας μέσα στη μελέτη· η ίδια η μελέτη δεν δοκίμασε δαμάσκηνο.
• [46] USDA APHIS, Medfly Host List, Ιανουάριος 2017. Πηγή για: τη δεύτερη ανεξάρτητη καταγραφή των Prunus domestica και P. salicina ως ξενιστών της μεσογειακής μύγας.
• [47] Steffek, R., Follak, S., Sauvion, N., Labonne, G. και MacLeod, A. (2012). Distribution of 'Candidatus Phytoplasma prunorum' and its vector Cacopsylla pruni in European fruit-growing areas: a review. EPPO Bulletin. Πηγή για: την ευρεία διάδοση της ασθένειας στην Ελλάδα με παρουσία σε Μακεδονία, Θεσσαλία και Πελοπόννησο, την απουσία αναφορών από την Κρήτη και την εξήγησή της, τον μονοκύκλικο βιολογικό κύκλο με διαπόθεση σε κωνοφόρα, και για τη λανθάνουσα περίοδο οκτώ μηνών που καθιστά επικίνδυνους τους επανακάμπτοντες ενήλικες.
• [48] Labonne, G. και Lichou, J. (2004). Data on the life cycle of Cacopsylla pruni, Psyllidae vector of European stone fruit yellows phytoplasma, in France. Acta Horticulturae 657:465-470. Πηγή για: τη δεύτερη ανεξάρτητη επιβεβαίωση ότι οι επανακάμπτοντες βρίσκονται στα Prunus Φεβρουάριο ως Μάιο και η νέα γενεά Μάιο ως Ιούνιο, και για το ότι η τσαπουρνιά είναι ο προτιμώμενος ξενιστής.
• [50] Maistrello, L., Caruso, S. και Tommasini, M.G. Bioecology and management of Halyomorpha halys in fruit orchards. Ecofruit, σελ. 199-202. Πηγή για: το έως 60 % προσβεβλημένων καρπών σε ολοκληρωμένη και πάνω από 90 % σε βιολογική διαχείριση, τις απώλειες 80 έως 100 % το 2019, τις δύο γενεές στην Ιταλία, τα δίχτυα αποκλεισμού, και για το ότι οι παγίδες φερομόνης συνάθροισης δίνουν παρουσία και όχι πυκνότητα. Αφορά αχλαδιά, ροδακινιά, νεκταρινιά και φουντουκιά, όχι δαμασκηνιά.
• [51] WSU Tree Fruit, Oriental Fruit Moth. Πηγή για: τη δαμασκηνιά ως ξενιστή της G. molesta, τις τρεις έως τέσσερις πτήσεις, το κατώτερο όριο 7,2 °C του αμερικανικού μοντέλου, και για τη ζημιά σε βλαστούς στην πρώτη και δεύτερη γενεά και σε καρπούς στην τρίτη και τέταρτη.

Ασθένειες

• [4] Cieślińska, M. (2011). European stone fruit yellows disease and its causal agent 'Candidatus Phytoplasma prunorum'. Journal of Plant Protection Research 51(4):441-447. Πηγή για: την ιεράρχηση ευπάθειας, βερικοκιά, ιαπωνική δαμασκηνιά, ροδακινιά, ευρωπαϊκή δαμασκηνιά, κερασιά, και ειδικά για την υψηλή ανεκτικότητα του P. domestica.
• [5] O'Brien, F. και Berrie, A., NIAB EMR (2019). Best Practice Guide to UK Plum Production, Silver Leaf. Πηγή για: ότι ο Chondrostereum purpureum αφορά κυρίως τη δαμασκηνιά και την κερασιά, ότι το ασημί οφείλεται σε μυκοτοξίνη και όχι σε αποικισμό του φύλλου, ότι η είσοδος γίνεται κυρίως από πληγές κλαδέματος, ότι η παραγωγή σπορίων είναι μέγιστη φθινόπωρο και χειμώνα, και για τη σύσταση κλαδέματος στα τέλη της άνοιξης με κάψιμο του ξύλου και απολύμανση εργαλείων.
• [6] O'Brien, F. και Berrie, A., NIAB EMR (2019). Best Practice Guide to UK Plum Production, Bacterial Canker. Πηγή για: τις ουλές των φύλλων ως κύρια πύλη εισόδου, τον κύκλο με επιφυτική φάση την άνοιξη, τη λανθάνουσα περίοδο έως 18 μηνών, την κομμίωση από ρηχά βαθουλώματα, και για τη σύσταση κλαδέματος σε παρατεταμένο ξηρό καιρό τον Μάιο ή τον Ιούνιο.
• [55] Hulin, M.T. και συνεργάτες (2018). Characterization of the pathogenicity of strains of Pseudomonas syringae towards cherry and plum. Plant Pathology 67:1177-1193. Πηγή για: την εξειδίκευση του pv. morsprunorum φυλής 1 στη δαμασκηνιά, την επιβεβαίωση της ουλής του φύλλου ως πρότυπης πύλης εισόδου, και για τη διαφορά ευπάθειας ανάμεσα στις ποικιλίες Victoria και Marjorie's Seedling.
• [56] PNW Plant Disease Management Handbook, Prune and Plum, Brown Rot. Πηγή για: τη διαχείμαση σε μουμιοποιημένους καρπούς, την καμπύλη ευπάθειας του καρπού από την άνθηση ως τη σκλήρυνση του πυρήνα και ξανά στην ωρίμανση, τη λανθάνουσα μόλυνση, και για τα παράθυρα επέμβασης ποπ-κορν, πλήρους άνθησης και πτώσης πετάλων.
• [57] CDFA, Pest Risk Profile: Tranzschelia discolor. Πηγή για: την ταυτότητα του T. pruni-spinosae var. discolor με το T. discolor, τον μακροκυκλικό ετεροειδή κύκλο με την Anemone coronaria, τη διαπίστωση ότι ο εναλλακτικός ξενιστής δεν είναι απαραίτητος, τις 12 έως 18 ώρες διαβροχής, και για τα έλκη κλαδίσκων 3 έως 6 mm.
• [58] AHDB SCEPTREplus, CP 165 SP41 Plum Rust, τελική έκθεση, που αποδίδει τα ευρήματα των Ellison και συνεργατών (1990) και της D'urban-Jackson (2018). Πηγή για: τη βλάστηση ουρεδιοσπορίων στους 5 έως 30 °C με πάνω από 80 % μέσα σε 2 ώρες, τη λανθάνουσα περίοδο 15 έως 21 ημερών, και για τα ποιοτικά κριτήρια υγρασίας. Παραπομπές δεύτερου βαθμού, μέσω αδημοσίευτης διατριβής, χρησιμοποιούνται με ρητή επιφύλαξη.
• [59] O'Brien, F. και Berrie, A., NIAB EMR (2019). Best Practice Guide to UK Plum Production, Plum Rust. Πηγή για: την εμφάνιση συμπτωμάτων τον Ιούλιο με καθυστέρηση ως τον Αύγουστο, τη μείωση του αποθέματος υδατανθράκων και της παραγωγής της επόμενης χρονιάς, την επέμβαση στα τέλη της άνοιξης, και για τις βρετανικές ανθεκτικές ποικιλίες.
• [60] PNW Plant Disease Management Handbook, Peach, Shothole. Πηγή για: τη μόλυνση ληθάργου με συνεχή υγρασία τουλάχιστον 24 ωρών πάνω από 2,2 °C και τις 6 ώρες στους 25 °C στη βλαστική περίοδο, τον πολυκυκλικό χαρακτήρα, τη διαχείμαση σε οφθαλμούς και κλαδίσκους με τα έλκη ως κύρια πηγή σπορίων, τις κηλίδες ως 6 mm με κομμιώδες έκκριμα, και για τον ψεκασμό στο 50 % της φυλλόπτωσης και στην πτώση του κάλυκα.
• [61] Shaw, D.A., Adaskaveg, J.E. και Ogawa, J.M. (1990). Influence of wetness period and temperature on infection and development of shot-hole disease of almond caused by Wilsonomyces carpophilus. Phytopathology 80:749-756. Πηγή για: τη βλάστηση κονιδίων 85,3 % στις 4 ώρες και 99,2 % στις 8, τις 0,1 έναντι 45,0 κηλίδες ανά φύλλο στους 8 και 22 °C μετά από 14 ώρες διαβροχής, και για το 72,0 % αποκοπής ιστού στους 22 °C. Η μελέτη έγινε σε αμυγδαλιά και αφορά μόνο μόλυνση φύλλων.
• [62] Kim, G.H., Jo, K.Y., Shin, J.S., Shin, G.H. και Koh, Y.J. (2017). Epidemiological characteristics of scab of Japanese apricot in Korea. The Plant Pathology Journal 33(5):450-457. Πηγή για: τη βέλτιστη θερμοκρασία 20 έως 27 °C, τη λανθάνουσα περίοδο 42 έως 77 ημερών με 55 ημέρες στο πεδίο, τους διετείς κλάδους ως πηγή πρωτογενούς μολύσματος, τη διασπορά κονιδίων τέλη Μαρτίου ως τέλη Απριλίου, και για τον αποτελεσματικό έλεγχο από τα μέσα Απριλίου. Η μελέτη έγινε σε ιαπωνική βερικοκιά, όχι σε δαμασκηνιά.
• [63] Defra Plant Health Portal, Plant Pest Factsheet: Xanthomonas arboricola pv. pruni, 2023. Πηγή για: τις γωνιώδεις κηλίδες με ανοιχτόχρωμη άλω και τις βυθισμένες σχισμένες κηλίδες καρπού ως 10 mm, τα πολυετή έλκη στη δαμασκηνιά και στη βερικοκιά, τη διασπορά με εκτίναξη σταγόνων, και για την αποφυγή άρδευσης με καταιονισμό. Ο χαρακτηρισμός «υποχρεωτικά δηλωτέα» αφορά τη Μεγάλη Βρετανία και δεν μεταφέρεται στην Ελλάδα.
• [64] Morales, G., Moragrega, C., Montesinos, E. και Llorente, I. (2018). Effects of leaf wetness duration and temperature on infection of Prunus by Xanthomonas arboricola pv. pruni. PLOS ONE 13(3):e0193813. Πηγή για: τη βέλτιστη θερμοκρασία μόλυνσης 28,9 °C, το εύρος 5 έως 35 °C, τις πάνω από 10 ώρες διαβροχής κοντά στους 20 °C και τις 5 ώρες στους 25 έως 35 °C, και για τη συμφωνία του μοντέλου στο 92 % των περιπτώσεων επικύρωσης. Οι ίδιοι οι συγγραφείς δηλώνουν ότι η μελέτη έγινε σε υποκείμενο υβρίδιο αμυγδαλιάς και ροδακινιάς, όχι σε δαμασκηνιά.
• [66] Biggs, A.R. και Grove, G.G. (2005). Leucostoma canker of stone fruits. The Plant Health Instructor, τόμος 5. Πηγή για: τη δαμασκηνιά ως κύριο ξενιστή, τις πύλες εισόδου από ουλές φύλλων, νεκρούς οφθαλμούς και τομές πρώιμου ληθάργου, τη μόλυνση στους 14 έως 20 °C με μεγαλύτερο αποικισμό στους 2 έως 8 °C, τη διασπορά κονιδίων στους 10 έως 15 °C με υγρασία πάνω από 90 %, τον νεκρό κλαδίσκο στο κέντρο του έλκους ως διαγνωστικό γνώρισμα, και για τη σύσταση κλαδέματος στα τέλη της άνοιξης.
• [67] UC IPM, Plum, Phytophthora Root and Crown Rot. Πηγή για: το όριο των 24 ωρών κορεσμένου εδάφους, τη μικρότερη ευπάθεια των υποκειμένων δαμασκηνιάς σε σχέση με τα υποκείμενα ροδακινιάς, και για τη ρητή επιφύλαξη ότι κανένα υποκείμενο δεν είναι ανθεκτικό σε όλα τα παθογόνα είδη.
• [68] UC IPM, Plum, Armillaria Root and Crown Rot. Πηγή για: τα λευκά βενταλιοειδή μυκήλια και τις μαύρες ριζόμορφες ως οριστικά διαγνωστικά σημεία, τη μερική ανεκτικότητα του Marianna 2624, την εκσκαφή λαιμού 23 έως 30 εκατοστών, και για την τάφρο 1,2 μέτρων με πλαστικό φράγμα.
• [69] PNW Plant Disease Management Handbook, Cherry, Verticillium Wilt. Πηγή για: τις καστανοκόκκινες ραβδώσεις στο σομφό ξύλο και το ασύμμετρο μοτίβο όπου ορισμένοι κλάδοι μένουν υγιείς, την επ' αόριστον επιβίωση των μικροσκληρωτίων χωρίς αριθμό ετών, τη σύσταση να μην φυτεύεται οπωρώνας μετά από σολανώδη, φράουλα ή σμέουρο, και για τον περιορισμό του αζώτου. Η σελίδα αφορά την κερασιά.
• [70] UC IPM, Eutypa Dieback. Πηγή για: ότι η ασθένεια αφορά βερικοκιά και άμπελο και σποραδικά την κερασιά, χωρίς τη δαμασκηνιά στους ξενιστές· επίσης για τα 355 χιλιοστά ετήσιας βροχόπτωσης, τη διάρκεια ευπάθειας των πληγών, και για το κλάδεμα βερικοκιάς και κερασιάς μόνο τον Ιούλιο και τον Αύγουστο.
• [72] Cambra, M. και Vidal, E. (2017). Sharka, a vector-borne disease caused by Plum pox virus: vector species, transmission mechanism, epidemiology and mitigation strategies to reduce its natural spread. Acta Horticulturae 1163:57-68. Πηγή για: τα 28 είδη αφίδων φορέων, τον μη έμμονο μηχανισμό μετάδοσης μέσα σε δευτερόλεπτα χωρίς λανθάνουσα περίοδο, την κυριαρχία της Aphis spiraecola στα μεσογειακά κλίματα, και για τη διαπίστωση ότι τα εντομοκτόνα δεν σταματούν τη διασπορά επειδή η μετάδοση είναι ταχύτερη από τη θανάτωση.
• [73] Cambra, M., Madariaga, M., Varveri, C., Çağlayan, K., Morca, A.F., Chirkov, S. και Glasa, M. (2024). Estimated costs of plum pox virus and management of sharka, the disease it causes. Phytopathologia Mediterranea 63(3):343-365, ανοιχτή πρόσβαση. Πηγή για: τα 2,4 δισεκατομμύρια ευρώ για την περίοδο 1995-2023, τις σωρευτικές απώλειες άνω των 13 δισεκατομμυρίων, την ανάλυση σε άμεσες απώλειες, εκρίζωση, ελέγχους και έρευνα, και για την παρουσία σε 54 χώρες. Συν-συγγραφέας ερευνήτρια του Μπενακείου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου.
• [76] UC IPM. Silver Leaf, Chondrostereum purpureum. University of California Agriculture and Natural Resources. Πηγή για το ότι η τοξίνη του μύκητα μεταφέρεται προς τα φύλλα μέσω του ξυλώματος.