Εχθροί και ασθένειες της ακτινιδιάς (upd. 03/09/2026)

Οπωρώνας ακτινιδιάς σε πέργκολα, περιοχή Πέλλας — Εικόνα 1. Ακτινιδεώνας σε πέργκολα. Η πυκνή κόμη που δίνει τις αποδόσεις είναι και ο λόγος που το φύλλωμα στεγνώνει αργά, και αυτό ορίζει το μεγαλύτερο μέρος της φυτοπροστασίας της καλλιέργειας.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Η φυτοπροστασία της ακτινιδιάς άλλαξε ριζικά μέσα σε μία δεκαετία. Ο χαλκός έχει χάσει μέρος της αποτελεσματικότητάς του απέναντι στο βακτηριακό έλκος μέσα στον ίδιο τον Νομό Πέλλας, εμφανίστηκε ένα σύνδρομο μαρασμού που σκοτώνει πρέμνα μέσα σε μία σεζόν και δεν οφείλεται σε αυτό που όλοι νόμιζαν, και μπήκε στη χώρα ένα πολυφάγο έντομο του οποίου η ζημιά δεν φαίνεται καν από έξω. Το κείμενο αυτό συγκεντρώνει την εικόνα όπως είναι σήμερα, με τα νούμερα και τις πηγές τους.

Το σημαντικότερο εύρημα για τον παραγωγό της Πέλλας Σε μελέτη του 2025 σε 22 στελέχη του βακτηρίου του έλκους από ακτινιδεώνες της περιοχής, όλα ανάπτυξαν σε συγκέντρωση χαλκού τουλάχιστον 200 μg/mL, ενώ δύο από αυτά επιβίωσαν και στα 400 μg/mL [2]. Ο χαλκός παραμένει η βάση της πρόληψης, αλλά δεν αρκεί μόνος του, και η αύξηση της δόσης δεν λύνει το πρόβλημα, το επιδεινώνει.

22 / 22στελέχη Πέλλας ανθεκτικά στα 200 μg/mL χαλκού [2]

< 1%η συμμετοχή των Phytophthora στον μαρασμό, ο ένοχος είναι αλλού [3]

6 ώρεςδιαβροχή στους 14 ως 25 °C αρκούν για μόλυνση από βοτρύτη [5]

2012η χρονιά που περιγράφηκε πρώτη φορά ο μαρασμός, στην Ιταλία [3]

Περιεχόμενα

Τι έχει αλλάξει και τι σημαίνει στην πράξη
Βακτηριακές ασθένειες
Ασθένειες της ρίζας και του ξύλου
Ασθένειες του καρπού και του φυλλώματος
Ιώσεις
Έντομα και άλλοι εχθροί
Διαφορική διάγνωση στο χωράφι
Ημερολόγιο παρακολούθησης
Πού βρίσκονται τα εγκεκριμένα σκευάσματα
Τα βασικά σημεία
Πηγές

1. Τι έχει αλλάξει και τι σημαίνει στην πράξη

Ο κατάλογος των παθογόνων και των εχθρών της ακτινιδιάς δεν έχει αλλάξει πολύ. Αυτό που άλλαξε, και άλλαξε ριζικά, είναι το βάρος του καθενός και, σε τρεις περιπτώσεις, η ίδια η αιτία στην οποία αποδίδονταν τα συμπτώματα. Η διαφορά συγκεντρώνεται σχεδόν ολόκληρη σε τέσσερα σημεία.

Θέμα	Τι θεωρούνταν	Τι ισχύει σήμερα
Βακτηριακό έλκος	Ο χαλκός ως βασικός πυλώνας της αντιμετώπισης	Τεκμηριωμένη ανθεκτικότητα στον χαλκό σε τοπικά στελέχη. Το βάρος μετατοπίζεται στην πρόληψη και στην υγιεινή [2]
Ξηράνσεις πρέμνων	Αποδίδονταν στις φυτόφθορες	Αναγνωρισμένο σύνδρομο μαρασμού, με *ωομύκητες Phytopythium* πάνω σε κορεσμένο έδαφος**. Οι φυτόφθορες είναι κάτω από 1% [3]
Βοτρύτης	Πρόβλημα της συντήρησης, που λύνεται στην αποθήκη	Η μόλυνση γίνεται στην άνθηση και μένει λανθάνουσα ως τη συγκομιδή [4]
Καφέ βρωμούσα	Απούσα από την ελληνική καλλιέργεια	Εγκατεστημένη, με ζημιές σε Πιερία και Ημαθία και ζημιά που δεν φαίνεται εξωτερικά [6]

Και τα τέσσερα οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα: οι επεμβάσεις μετακινούνται νωρίτερα μέσα στη χρονιά. Η τύχη της αποθήκης κρίνεται στην άνθηση, η τύχη του ριζικού συστήματος κρίνεται στη μελέτη πριν από τη φύτευση, και η τύχη του βακτηριακού έλκους κρίνεται στο κλάδεμα, όχι στον ψεκασμό που θα ακολουθήσει.

Πηγές: 2 3 4 6

2. Βακτηριακές ασθένειες

2.1 Βακτηριακό έλκος, Pseudomonas syringae pv. actinidiae

Είναι η σοβαρότερη ασθένεια της καλλιέργειας παγκοσμίως. Απομονώθηκε πρώτη φορά στην Ιαπωνία το 1984 και περιγράφηκε επίσημα το 1989 [9], εμφανίστηκε σε Ιταλία και Κορέα το 1992, προκάλεσε σοβαρές καταστροφές στην Ιταλία από το 2008 και έφτασε στη Νέα Ζηλανδία το 2010 [11]. Ο βιότυπος 3 είναι εκείνος που οδήγησε την πανδημία· στη Νέα Ζηλανδία το κόστος υπολογίστηκε σε 330 έως 400 εκατομμύρια ευρώ για την περίοδο 2012 έως 2021 [2]. Στην Ελλάδα αναγνωρίστηκε επίσημα το 2014, στον Νομό Πέλλας.

Γιατί είναι τόσο δύσκολο

Ζει πάνω και μέσα στο φυτό χωρίς συμπτώματα. Ένα πρέμνο μπορεί να είναι μολυσμένο και να φαίνεται υγιές. Το βακτήριο έχει βρεθεί και σε άλλα είδη, ακόμη και στη ροδακινιά [11].
Μεγάλη περίοδος επώασης. Ανάμεσα στη μόλυνση και στο σύμπτωμα μεσολαβεί χρόνος, οπότε όταν φανεί το έλκος η μόλυνση είναι ήδη παλιά.
Διασυστηματική κίνηση. Μετακινείται μέσα στο φυτό και στις δύο μοίρες της ηθμαγγειώδους δεσμίδας, κατά προτεραιότητα στην αγγειώδη μοίρα, δηλαδή στο ξύλωμα, και δευτερευόντως στην ηθμώδη, δηλαδή στο φλοίωμα [15], και μπορεί να φτάσει από την κόμη ως τις ρίζες ή αντίστροφα, αρκετά γρήγορα [11]. Σε δοκιμή με τεχνητή μόλυνση ενός βλαστού, το βακτήριο μετακινήθηκε 138 cm προς τα κάτω μέσα σε τέσσερις μήνες και μόλις 14,5 cm προς τα πάνω, δηλαδή η καθοδική κίνηση είναι πολύ ταχύτερη από την ανοδική [15]. Αυτό είναι ακριβώς ο λόγος που η αφαίρεση του προσβεβλημένου τμήματος πρέπει να γίνεται άμεσα και αρκετά κάτω από το ορατό όριο.

Πύλες εισόδου

Στόματα και τριχίδια των φύλλων, φακίδια στους ξυλώδεις και ποώδεις βλαστούς, τομές κλαδέματος, άνθη, πληγές από ζώα ή από τον αέρα, και πληγές συγκομιδής [11]. Προσβάλλει όλα τα μέρη του φυτού.

Αναγνώριση κατά εποχή

Φύλλο ακτινιδιάς με γωνιώδεις καστανές κηλίδες και έντονη κίτρινη άλω, σε αντίθετο φως — Εικόνα 2. Το πιο αξιόπιστο σύμπτωμα στο φύλλο: μικρές γωνιώδεις καστανές κηλίδες με **έντονη κίτρινη άλω**. Η παρατήρηση σε αντίθετο φως κάνει την άλω να ξεχωρίζει και είναι ο ευκολότερος τρόπος διάκρισης από τις κηλιδώσεις των μυκήτων, που δεν δίνουν τέτοια άλω.

Παχύρρευστη κοκκινωπή σταγόνα που εκρέει από έλκος σε βραχίονα ακτινιδιάς — Εικόνα 3. Η χαρακτηριστική έκκριση. Αρχικά λευκή ή διάφανη και παχύρρευστη, μεταχρωματίζεται γρήγορα σε κεραμιδί έως κόκκινο με όψη ξηρού αίματος. Το υγρό αυτό είναι **πυκνό εναιώρημα βακτηρίων**, κάθε επαφή με εργαλείο ή ρούχο το μεταφέρει στο επόμενο πρέμνο.

Κόκκινη σταγόνα εκκρίματος σε βραχίονα ακτινιδιάς — Εικόνα 3β. Η ίδια έκκριση σε προχωρημένο στάδιο μεταχρωματισμού. Το χρώμα από μόνο του δεν είναι διαγνωστικό, **η θέση της σταγόνας πάνω σε σχισμή του φλοιού είναι**. Έκκριση χωρίς υποκείμενο έλκος οφείλεται συνήθως σε τραυματισμό ή σε πρώιμο κλάδεμα.

Ανοιγμένο έλκος σε βραχίονα ακτινιδιάς — Εικόνα 3γ. Έλκος σε βραχίονα. Ο βραχίονας είναι η κρίσιμη θέση: μια προσβολή εκεί κοστίζει ολόκληρο τον σκελετό του πρέμνου, ενώ η ίδια προσβολή σε ετήσιο βλαστό αφαιρείται με ένα κλάδεμα.

Έλκος με υγρή έκκριση στον κορμό ακτινιδιάς — Εικόνα 3δ. Ενεργό έλκος με υγρή έκκριση. **Η υγρασία δείχνει ενεργό στάδιο**, δηλαδή περίοδο κατά την οποία το βακτήριο πολλαπλασιάζεται και διασπείρεται. Κάθε επέμβαση με εργαλείο σε τέτοιο πρέμνο απαιτεί απολύμανση πριν το επόμενο.

Έλκος στον κορμό ακτινιδιάς με σχισίματα και εκκρίσεις, τον Μάρτιο — Εικόνα 4. Έλκος στον κορμό τον Μάρτιο. Ο φλοιός σχίζεται κατά μήκος και ο υποκείμενος ιστός είναι καστανοκόκκινος. Ο Μάρτιος είναι ο μήνας που τα έλκη είναι πιο ευδιάκριτα, πριν σκεπαστούν από τη βλάστηση.

Ξήρανση βλαστών σε προσβεβλημένο βραχίονα ακτινιδιάς αργά την άνοιξη — Εικόνα 5. Ξήρανση των βλαστών αργά την άνοιξη σε προσβεβλημένο βραχίονα. Το έλκος έχει περιβάλει τον βραχίονα και ό,τι βρίσκεται πάνω από το σημείο πεθαίνει, ενώ ο υπόλοιπος κορμός εξακολουθεί να βλαστάνει κανονικά, εικόνα που ξεχωρίζει τη βακτηριακή προσβολή από μια γενικευμένη καταπόνηση.

Ο χαλκός δεν αρκεί πια, και υπάρχουν αριθμοί από την Πέλλα

Μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο του 2025 εξέτασε 22 στελέχη του παθογόνου από ακτινιδεώνες του Νομού Πέλλας, από τη μολυσμένη περιοχή του Μυλοτόπου [2]:

Όλα τα στελέχη αναπτύχθηκαν σε συγκέντρωση χαλκού τουλάχιστον 200 μg/mL, δηλαδή 0,8 mM.
Δύο στελέχη, το 9,1%, επιβίωσαν και στα 400 μg/mL, δηλαδή 1,6 mM.
Σε τέσσερα στελέχη, το 18,2%, εντοπίστηκαν ανθεκτικές αποικίες μέσα στον ευρύτερο πληθυσμό, υπάρχουν δηλαδή ανθεκτικοί υποπληθυσμοί που κάθε ψεκασμός επιλέγει και ευνοεί.
Σε έξι στελέχη, το 27,3%, η ελάχιστη βακτηριοκτόνος συγκέντρωση ήταν πάνω από 400 μg/mL: σε περισσότερα από ένα στα τέσσερα στελέχη του Μυλοτόπου ο χαλκός δεν σκοτώνει το βακτήριο.

Το συμπέρασμα δεν είναι ότι ο χαλκός καταργείται. Παραμένει το σημαντικότερο διαθέσιμο μέσο πρόληψης και μειώνει τα συμπτώματα, χωρίς να τα μηδενίζει. Το συμπέρασμα είναι ότι δεν αρκεί μόνος του, και ότι η αύξηση της δόσης για να «σπάσει» η ανθεκτικότητα είναι λάθος: επιλέγει τα ανθεκτικά στελέχη και συσσωρεύει χαλκό στο έδαφος.

Το βάρος μετατοπίζεται σε πρόγραμμα αντί για επανάληψη του ίδιου πράγματος: υγιεινή του οπωρώνα, αποφυγή τραυματισμών, εναλλαγή με ενεργοποιητές άμυνας και ανταγωνιστικούς μικροοργανισμούς. Αναλυτικά στο άρθρο Η ασθένεια βακτηριακό έλκος της ακτινιδιάς.

Πρόληψη, τα μέτρα που έχουν πραγματικό αποτέλεσμα

Περιορισμός των μετακινήσεων μέσα στον οπωρώνα. Καμία άσκοπη βόλτα, καμία είσοδος αυτοκινήτου, καμία είσοδος επισκεπτών χωρίς μέτρα προστασίας.
Απολύμανση εργαλείων σε κάθε πρέμνο. Το ψαλίδι μεταφέρει το βακτήριο μέσα σε δευτερόλεπτα.
Κλάδεμα με στεγνό καιρό, ποτέ πριν από βροχή. Οι νωπές τομές είναι ανοιχτές πύλες.
Αποφυγή περιττών διαφυλλικών ψεκασμών. Κάθε πέρασμα του ψεκαστικού είναι και μια διαδρομή μεταφοράς μολύσματος.
Προστασία από ανεμοπληγία και χαλάζι. Οι ανεμοφράκτες είναι μέτρο φυτοπροστασίας, όχι μόνο μικροκλίματος.
Ισορροπημένη αζωτούχος λίπανση, η υπερβολικά τρυφερή βλάστηση είναι πιο ευπαθής.
Πιστοποιημένο πολλαπλασιαστικό υλικό, με έλεγχο πριν από τη φύτευση.

Τι προβλέπεται σε περίπτωση υποψίας Σύμφωνα με τις οδηγίες του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, σε οποιαδήποτε υποψία ύπαρξης του βακτηρίου ειδοποιείται άμεσα η τοπική Διεύθυνση Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής. Ακολουθεί επιτόπια καταστροφή και συσκευασία του προσβεβλημένου φυτού ή του τμήματός του, με αφαίρεση τουλάχιστον 40 εκατοστών κάτω από το ορατό όριο, και χωρίς περιφορά του υλικού μέσα στον οπωρώνα [11].

Ακτινιδεώνας μετά την εκρίζωση και καταστροφή προσβεβλημένων φυτών — Εικόνα 6. Το κόστος της καθυστέρησης. Όταν η προσβολή γενικευτεί, η μόνη επιλογή είναι η εκρίζωση. Κάθε ευρώ που δεν δαπανήθηκε σε πρόληψη επιστρέφεται πολλαπλάσιο σε αυτή τη μορφή.

Το θέμα αναλύεται χωριστά στο άρθρο Η ασθένεια βακτηριακό έλκος της ακτινιδιάς.

2.2 Βακτηριακός καρκίνος, Agrobacterium tumefaciens

Δίνει όγκους στον λαιμό και στις ρίζες, αρχικά μαλακούς και ανοιχτόχρωμους, που με τον χρόνο σκληραίνουν και σχίζονται. Μπαίνει από πληγές, κυρίως από τον εμβολιασμό στο φυτώριο και από τα εργαλεία. Στα νεαρά φυτά περιορίζει την ανάπτυξη· στα μεγάλα σπάνια σκοτώνει, αλλά αποτελεί μόνιμη πύλη για δευτερογενείς σήψεις. Δεν υπάρχει θεραπεία μετά την εγκατάσταση, η αντιμετώπιση είναι αποκλειστικά προληπτική [1].

2.3 Λοιπά βακτήρια

Το Pectobacterium carotovorum subsp. actinidiae προκαλεί μαλακή σήψη με χαρακτηριστική δυσοσμία, όπου υπάρχει τραυματισμός και υπερβολική υγρασία. Είδη του γένους Pseudomonas πέραν του παθογόνου του έλκους, όπως ο P. viridiflava, δίνουν κηλιδώσεις φύλλων και νεκρώσεις ανθέων που μπερδεύονται εύκολα με το έλκος [1]. Η διάκριση απαιτεί εργαστηριακή ταυτοποίηση και έχει πρακτική σημασία, γιατί οδηγεί σε διαφορετική διαχείριση.

Πηγές: 1 2 9 11

3. Ασθένειες της ρίζας και του ξύλου

3.1 Το σύνδρομο μαρασμού, η μεγάλη ανατροπή

Περιγράφηκε πρώτη φορά στην Ιταλία το 2012 και χαρακτηρίζεται από κατάρρευση του ριζικού συστήματος και μη αναστρέψιμη μάρανση της κόμης. Τα πρέμνα καταρρέουν γρήγορα από την εμφάνιση των πρώτων υπέργειων συμπτωμάτων και δεν ανακάμπτουν ούτε τις επόμενες χρονιές [3].

Το αντι-διαισθητικό εύρημα

Επί χρόνια οι ξηράνσεις αποδίδονταν στις Phytophthora. Η σύγχρονη έρευνα δείχνει κάτι άλλο: τα είδη Phytophthora βρέθηκαν σταθερά σπάνια, κάτω από 1% σχετικής αφθονίας σε όλους τους τύπους δειγμάτων [3].

Οι οργανισμοί που συνδέονται σταθερά με τα συμπτώματα είναι ωομύκητες του γένους Phytopythium, κυρίως ο P. vexans, καθώς και οι P. chamaehyphon, P. helicoides και P. litorale [3] [7]. Ο P. vexans εμφανίζεται σημαντικά εμπλουτισμένος τόσο στις ρίζες όσο και στο έδαφος των συμπτωματικών πρέμνων.

Η σκανδάλη όμως δεν είναι ο μύκητας αλλά το νερό. Η συσσώρευση νερού στο έδαφος και οι συνθήκες υποξίας που δημιουργεί είναι οι παράγοντες που πυροδοτούν το σύνδρομο [3]. Το παθογόνο βρίσκει έδαφος έτοιμο· δεν το δημιουργεί.

Ριζικό σύστημα ακτινιδιάς χωρίς νέες λευκές ρίζες και ριζίδια — Εικόνα 7. Φτωχό ριζικό σύστημα με **απουσία περιφερειακών νέων λευκών ριζών και ριζιδίων**. Αυτή η εικόνα, σε συνδυασμό με μάρανση της κόμης ενώ το κτήμα είναι ποτισμένο, είναι η υπογραφή του συνδρόμου: το φυτό δεν διψάει, απλώς δεν έχει πια όργανα απορρόφησης.

Αυτό αλλάζει την προτεραιότητα των μέτρων. Η στράγγιση προηγείται κάθε σκευάσματος: υπερυψωμένες γραμμές φύτευσης, αποστράγγιση των χαμηλών σημείων, αποφυγή αδιαπέραστου ορίζοντα κάτω από τη ζώνη των ριζών, και άρδευση που δεν κρατά το έδαφος κορεσμένο. Το θέμα αναπτύσσεται στο άρθρο Το σύνδρομο του Μαρασμού της Ακτινιδιάς.

3.2 Φυτόφθορες, σήψη του λαιμού

Παραμένουν υπαρκτό πρόβλημα, ιδίως σε βαριά, κακώς στραγγιζόμενα εδάφη. Τα ωοσπόρια προσβάλλουν δια της επαφής πρωτίστως τον κορμό και δευτερευόντως τις ρίζες, και επιβιώνουν στο έδαφος για πολλά χρόνια, η ελληνική βιβλιογραφία αναφέρει έως 13 χρόνια για τα ωοσπόρια και έως 6 χρόνια για τα χλαμυδοσπόρια [11]. Ένα κτήμα με ιστορικό φυτόφθορας παραμένει επικίνδυνο για χρόνια, και μία ή δύο σεζόν αγρανάπαυσης δεν λύνουν το πρόβλημα. Για να μολύνουν και να διασπαρούν χρειάζονται μεγάλη εδαφική υγρασία, τα συχνά ποτίσματα και οι έντονες βροχοπτώσεις επιδεινώνουν το πρόβλημα.

Σήψη λαιμού ακτινιδιάς με αφαιρεμένο φλοιό, μέσα σε νερό — Εικόνα 8. Σήψη του λαιμού. Ο φλοιός έχει αφαιρεθεί και φαίνεται ο προσβεβλημένος ιστός με το **σαφές όριο προς τον υγιή**. Το στάσιμο νερό στον πυθμένα του σκάμματος είναι η αιτία της προσβολής.

Η διάκριση από το σύνδρομο μαρασμού: η φυτόφθορα έχει βραδεία εξέλιξη, με καχεξία, ανοιχτόχρωμο φύλλωμα και μικροκαρπία πριν από την ολική ξήρανση, και εντοπίζεται συνήθως σε συγκεκριμένα χαμηλά σημεία αντί να σαρώνει γραμμές [11].

Πρόληψη: υγιή φυτά, αποφυγή βαθιάς φύτευσης και ξελάκιασμα, φύτευση σε αναχώματα, μη διαβροχή του κορμού κατά την άρδευση, ορθολογική άρδευση.

3.3 Σηψιρριζίες

Οφείλονται κυρίως στον Armillaria mellea, ενώ εμπλέκεται και η Rosellinia necatrix [1]. Προκαλούν γενικευμένη καχεξία, μικροφυλλία και μικροκαρπία, ενώ σε νεαρά φυτά μπορούν να δώσουν αποπληξία, αιφνίδια κατάρρευση.

Ρίζα ακτινιδιάς με λευκά νημάτια μυκηλίου κάτω από την επιδερμίδα — Εικόνα 9. Το διαγνωστικό σημείο της σηψιρριζίας: **λευκά νημάτια μυκηλίου που αναπτύσσονται εντός της επιδερμίδας** της ρίζας. Η επιδερμίδα αποχωρίζεται εύκολα από το ξύλο και υπάρχει ήπια μυρωδιά μανιταριού.

Προσβεβλημένο ριζικό σύστημα ακτινιδιάς με εκτεταμένη καταστροφή ριζών — Εικόνα 10. Εκτεταμένη καταστροφή του ριζικού συστήματος. Αργά το φθινόπωρο ή την άνοιξη μπορεί να εμφανιστούν μανιτάρια στο σημείο επαφής του κορμού με το έδαφος, σημάδι που επιβεβαιώνει τη διάγνωση.

Εμφανίζεται τυπικά σε κτήματα που προηγουμένως ήταν δασικά ή είχαν παλιά δέντρα, γιατί ο μύκητας επιβιώνει επί χρόνια σε ρίζες που έμειναν στο έδαφος. Η πρόληψη είναι πλήρης απομάκρυνση των παλιών ριζών πριν από τη φύτευση.

3.4 Ίσκα, σήψη του ξύλου

Σύμπλεγμα μυκήτων, όχι ένας μύκητας. Στην ακτινιδιά τον σημαντικότερο ρόλο φαίνεται να παίζουν το Phaeoacremonium aleophilum και η Fomitiporia punctata, η οποία έχει απομονωθεί και στην Ελλάδα από σηπόμενο ξύλο ακτινιδιάς [1] [11]. Προσοχή στη σύγχυση: η Fomitiporia mediterranea, που αναφέρεται συχνά για την ίσκα, είναι ο κύριος μύκητας της λευκής σήψης στην άμπελο· στην ακτινιδιά το είδος που τεκμηριώνεται είναι η F. punctata. Σοβαρότατη ασθένεια που μειώνει σημαντικά τη διάρκεια ζωής ενός οπωρώνα. Τα δέντρα ζουν αρκετά χρόνια μολυσμένα πριν καταρρεύσουν, και αυτό είναι που κάνει την έγκαιρη αναγνώριση δύσκολη.

Πότε και πώς εκδηλώνεται

Τα οπτικά συμπτώματα εμφανίζονται αργά το καλοκαίρι, Ιούλιο με Αύγουστο: μεγάλες νεκρωτικές κηλίδες στα φύλλα, συνήθως ασύμμετρες, με ραγδαία επέκταση πάνω στο φυτό. Ακολουθεί πρόωρη φυλλόπτωση, συνήθως από τα μέσα Αυγούστου και ανάλογα με την ένταση της προσβολής, και κατόπιν μαλάκωμα και πτώση των καρπών [11].

Φύλλο ακτινιδιάς με μεγάλες ασύμμετρες νεκρωτικές κηλίδες από ίσκα — Εικόνα 11α. Συμπτώματα ίσκας στο φύλλο. Οι κηλίδες είναι **μεγάλες, ασύμμετρες και ανοιχτόχρωμες**, εντελώς διαφορετικές από τις μικρές γωνιώδεις κηλίδες με κίτρινη άλω του βακτηριακού έλκους. Η σύγχυση των δύο είναι το συνηθέστερο διαγνωστικό λάθος του καλοκαιριού.

Εγκάρσια τομή κορμού ακτινιδιάς με λευκή σήψη και σκούρες οριοθετικές γραμμές — Εικόνα 11β. Η επιβεβαίωση γίνεται στην τομή. Η λευκή σήψη εμφανίζεται ως **ανοιχτόχρωμο, μαλακό, σπογγώδες ξύλο**, οριοθετημένο από σκούρες γραμμές. Ο υγιής ιστός γύρω του διατηρεί το φυσιολογικό του χρώμα.

Λευκή σήψη ξύλου σε ακτινιδιά — Εικόνα 11γ. Η λευκή σήψη σε προχωρημένη κατάσταση. Το ξύλο έχει χάσει τη συνοχή του και αποσαθρώνεται. Σε αυτό το στάδιο **ο βραχίονας δεν ανακτάται**, η μόνη επιλογή είναι η αφαίρεση μέχρι υγιή ιστό και η ανασύσταση του σκελετού.

Μετάδοση: μηχανικά μέσα, ψαλίδια, πριόνια, θερινά κλαδέματα, ιδίως πάνω στους βραχίονες, πότισμα με καταιονητήρες πάνω από τα φυτά, ζώα και τρωκτικά, αέρας και βροχή [11].

Τι έχει πραγματικό αποτέλεσμα Δεν υπάρχει εγκεκριμένη θεραπεία για την ακτινιδιά. Ό,τι απομένει είναι προληπτικό και είναι αποτελεσματικό: τακτικοί έλεγχοι τον Ιούλιο για τα πρώτα συμπτώματα, αποφυγή μεγάλων τομών και ιδίως θερινών τομών στους βραχίονες, κλάδεμα με στεγνό καιρό, απολύμανση εργαλείων, και αποφυγή καταιονισμού πάνω από την κόμη [11].

Αναλύεται στα άρθρα Ίσκα της Ακτινιδιάς και Ίσκα, ελεφαντίαση της ακτινιδιάς.

3.5 Νηματώδεις

Οι κομβονηματώδεις προκαλούν ογκώματα στις ρίζες και σταδιακή εξασθένηση που μοιάζει με τροφοπενία. Αναλύονται στην ενότητα των εχθρών και στο άρθρο Νηματώδης στην ακτινιδιά.

Πηγές: 1 3 7 11

4. Ασθένειες του καρπού και του φυλλώματος

4.1 Βοτρύτης, η ασθένεια που ξεκινά πέντε μήνες πριν φανεί

Ο Botrytis cinerea είναι η κύρια αιτία απωλειών στη συντήρηση, με τη μορφή της σήψης του ποδίσκου. Η κρίσιμη γνώση, και το σημείο όπου αστοχούν τα περισσότερα προγράμματα, είναι πότε γίνεται η μόλυνση.

Η μόλυνση γίνεται στην άνθηση, όχι στην αποθήκη

Ο μύκητας αποικίζει τα πέταλα και τους ανθήρες κατά την άνθηση και την πτώση των πετάλων, και μένει λανθάνων μέσα στον καρπό έως ότου αυτός ωριμάσει και συγκομιστεί [4] [5].

Σε έρευνα στην ποικιλία Hayward, η συχνότητα των λανθανουσών μολύνσεων κατά τη συγκομιδή αποδείχθηκε ο καλύτερος προγνωστικός δείκτης της μετασυλλεκτικής σήψης του ποδίσκου, με συντελεστή συσχέτισης μεγαλύτερο του 0,8 [4]. Η τύχη της αποθήκης κρίνεται δηλαδή στο χωράφι, τον Μάιο.

Οι συνθήκες μόλυνσης, όπως δίνονται στο εγχειρίδιο του βορειοδυτικού Ειρηνικού των Ηνωμένων Πολιτειών: θερμοκρασία μεταξύ 14 και 25 °C σε συνδυασμό με διαβροχή τουλάχιστον έξι ωρών [5]. Δημοσιευμένο ελληνικό ισοδύναμο δεν βρέθηκε, οπότε το όριο των έξι ωρών χρησιμοποιείται ως τάξη μεγέθους και όχι ως μοντέλο βαθμονομημένο για την περιοχή. Η βροχή κατά την πτώση των πετάλων είναι ο καθοριστικός παράγοντας.

Από τα μέσα της ανάπτυξης του καρπού και μετά, η κύρια πηγή μολύσματος γίνονται οι ανεμόπληκτοι βλαστοί που γερνούν μέσα στην κόμη· λειτουργούν ως γέφυρα μολύσματος προς τα πράσινα, τα γηρασμένα και τα νεκρά φύλλα [5]. Κάθε νεκρό υλικό που μένει κρεμασμένο στην πέργκολα είναι εκκολαπτήριο.

Γιατί η ψύξη δεν σταματά τον βοτρύτη Το εύρος θερμοκρασιών ανάπτυξης του μύκητα ξεκινά από τον 1 °C [1]. Ο ψυκτικός θάλαμος επιβραδύνει την εξέλιξη, δεν την αναστέλλει. Γι' αυτό ένα φορτίο με υψηλό ποσοστό λανθανουσών μολύνσεων θα εκδηλώσει τη σήψη του ανεξάρτητα από το πόσο καλά ψύχθηκε.

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη

Ανοιχτή κόμη. Το κλάδεμα και το ξεφύλλισμα που επιταχύνουν το στέγνωμα μειώνουν τις ώρες διαβροχής, που είναι η μεταβλητή που καθορίζει τη μόλυνση.
Απομάκρυνση των πετάλων που μένουν κολλημένα στον νεαρό καρπό μετά την ανθοφορία, όπου αυτό είναι πρακτικά εφικτό. Είναι το υπόστρωμα από όπου ξεκινά ο μύκητας.
Καθαρή πέργκολα. Απομάκρυνση των σπασμένων και νεκρών βλαστών μέσα στο καλοκαίρι.
Προσεκτικός χειρισμός στη συγκομιδή. Κάθε πληγή και κάθε χτύπημα ανοίγει δρόμο στη σήψη.
Ταχεία ψύξη μετά τη συγκομιδή, και αποφυγή συμπύκνωσης υγρασίας πάνω στον καρπό.
Καμία εναπόθεση καρπών στο έδαφος ή στα φυτά μετά τη συγκομιδή [11].

4.2 Σκληρωτινίαση, Sclerotinia sclerotiorum

Προσβάλλει κυρίως τα άνθη και από εκεί περνά στον νεαρό καρπό και στους βλαστούς, προκαλώντας νέκρωση ανθέων και σήψη ή επιφανειακή ούλωση του καρπού [1]. Χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι τα μαύρα σκληρώτια, σχήματος και μεγέθους κόκκου, μέσα στους προσβεβλημένους ιστούς. Ευνοείται από δροσερό και υγρό καιρό κατά την ανθοφορία, δηλαδή τις ίδιες συνθήκες με τον βοτρύτη. Η διάκριση γίνεται από τα σκληρώτια, που ο βοτρύτης δεν σχηματίζει με αυτή τη μορφή.

4.3 Βοτρυοσφαίρια και φόμοψη

Η Botryosphaeria dothidea και η Phomopsis actinidiae δίνουν σήψεις του καρπού που εκδηλώνονται κυρίως στη συντήρηση, καθώς και νεκρώσεις βλαστών [8]. Όπως και ο βοτρύτης, μολύνουν νωρίς και εκδηλώνονται αργά. Η διαχείριση ταυτίζεται σε μεγάλο βαθμό: υγιεινή του οπωρώνα, απομάκρυνση νεκρού ξύλου, προσεκτικός χειρισμός.

4.4 Κηλιδώσεις φυλλώματος

Ο Alternaria alternata και το Stemphylium botryosum δίνουν κηλιδώσεις που εμφανίζονται κυρίως σε καταπονημένο φύλλωμα, μετά από καύσωνα, υδατική καταπόνηση ή τροφοπενία [1]. Σπάνια δικαιολογούν αυτοτελή επέμβαση· είναι δείκτης ότι κάτι άλλο δεν πάει καλά στην καλλιέργεια.

Πηγές: 1 4 5 8 11

5. Ιώσεις

Στην Actinidia έχουν ανιχνευθεί αρκετοί ιοί: ιοί του ίδιου του γένους όπως οι Actinidia virus A, B, X και Actinidia virus 1, ο Citrus leaf blotch virus, ο Cherry leaf roll virus, ο Pelargonium zonate spot virus και ο Actinidia yellowing ringspots virus, καθώς και ιοί ευρύτερου φάσματος ξενιστών όπως ο ιός του μωσαϊκού της μηδικής και ο ιός του μωσαϊκού της αγγουριάς [13].

Ποιοι από αυτούς έχουν πραγματική σημασία Δεν είναι όλοι ισοδύναμοι. Οι πιο παθογόνοι για την ακτινιδιά, με βάση τα συμπτώματα που προκαλούν, είναι ο Cherry leaf roll virus, ο Pelargonium zonate spot virus και ο Actinidia yellowing ringspots virus· οι δύο πρώτοι θεωρούνται και οι σοβαρότερες απειλές ως προς τη διασπορά [13].

Η πρακτική σημασία δεν είναι στον ψεκασμό. Καμία από αυτές τις ιώσεις δεν προκαλεί σήμερα οικονομικά σημαντικές απώλειες στην ελληνική καλλιέργεια, και καμία δεν θεραπεύεται. Η σημασία τους είναι αλλού: μεταδίδονται με το πολλαπλασιαστικό υλικό, και μια μολυσμένη παρτίδα μοσχευμάτων εγκαθιστά το πρόβλημα για όλη τη ζωή της φυτείας. Η μόνη άμυνα είναι πιστοποιημένο υλικό από ελεγμένο φυτώριο, το ίδιο μέτρο που προστατεύει και από το βακτηριακό έλκος και από τον βακτηριακό καρκίνο.

Πηγές: 13

6. Έντομα και άλλοι εχθροί

6.1 Καφέ βρωμούσα, Halyomorpha halys

Ξένο είδος που εγκαταστάθηκε πρόσφατα και σήμερα προκαλεί από τις σοβαρότερες ζημιές στον καρπό. Είναι πολυφάγο, τρέφεται σε πάνω από 170 φυτικά είδη, και κινείται ανάμεσα σε δάση, ακαλλιέργητες εκτάσεις και καλλιέργειες [14]. Στην Ελλάδα η προσβολή του ακτινιδίου καταγράφηκε επίσημα το 2018, ενώ έχουν τεκμηριωθεί ζημιές και σε ροδακινιά και ελιά στη Βόρεια Ελλάδα [14]· αυτόχθονα παρασιτοειδή του εντόμου έχουν ήδη εντοπιστεί στη χώρα [6].

Στοιχείο	Δεδομένο
Ακμαίο	Μήκος περίπου 17 mm, σχήμα ασπίδας με πέντε γωνίες, κάτω επιφάνεια ανοιχτή γκρι έως υπόλευκη [12]
Ωά	Λευκά έως ανοιχτοπράσινα, σε ομάδες 20 έως 30 στην κάτω επιφάνεια των φύλλων· εκκόλαψη σε 3 έως 7 ημέρες ανάλογα με τη θερμοκρασία [12]
Γονιμότητα	Μία ωοτοκία περίπου κάθε εβδομάδα, έως 400 ωά ανά θηλυκό στη σεζόν [12]
Γενεές στην περιοχή	Δύο επικαλυπτόμενες γενεές τον χρόνο. Τριετής παρακολούθηση με παγίδες φερομόνης σε τέσσερις ακτινιδεώνες Ημαθίας και Πιερίας (2021 ως 2023) επιβεβαίωσε δύο γενεές, με αντίστοιχο πρότυπο και στις προνύμφες 2ου σταδίου [14]
Έξοδος από τη διαχείμαση	Απρίλιος, και όχι Μάιος. Εκεί τοποθετούνται οι παγίδες [14]
Κορυφές συλλήψεων	Δύο: τέλη Ιουλίου έως μέσα Αυγούστου και τέλη Σεπτεμβρίου. Η δεύτερη πέφτει πάνω στη συγκομιδή του ακτινιδίου [14]
Διάπαυση	Τα ακμαία μπαίνουν σε διάπαυση από τα τέλη Οκτωβρίου, συγκεντρωμένα σε κτίρια και προστατευμένους χώρους [12]
Συνάθροιση	Ελέγχεται από φερομόνη συνάθροισης, γεγονός που επιτρέπει την παρακολούθηση με παγίδες φερομόνης [12]

Καρποί ακτινιδιάς με παραμόρφωση και εσωτερική αλλοίωση της σάρκας — Εικόνα 12. Ζημιά στον καρπό από νύξεις μυζητικού εντόμου. Το στιλέτο διαπερνά τον φλοιό και το σάλιο, πλούσιο σε πεπτικά ένζυμα, διαλύει τους ιστούς γύρω από το σημείο. Εξωτερικά η ζημιά είναι δυσδιάκριτη· **φαίνεται μόνο όταν κοπεί ο καρπός**, και αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που περνά στη συσκευασία και εντοπίζεται από τον πελάτη.

Γιατί η βρωμούσα είναι τόσο ύπουλη στο ακτινίδιο Η ζημιά είναι εσωτερική. Στους ανώριμους καρπούς δίνει παραμόρφωση, στους ώριμους βυθισμένες φελλώδεις αλλοιώσεις και αποχρωματισμένες περιοχές κάτω από τον φλοιό [12]. Ένας οπωρώνας μπορεί να δείχνει καθαρός στη συγκομιδή και το πρόβλημα να εμφανιστεί στη διαλογή ή, χειρότερα, στον καταναλωτή. Η δειγματοληπτική κοπή καρπών πριν από τη συγκομιδή είναι ο μόνος τρόπος να εκτιμηθεί το μέγεθος της προσβολής εγκαίρως.

Πρακτικά μέτρα: παγίδες φερομόνης συνάθροισης από τον Απρίλιο, τοποθετημένες κατά προτίμηση στην περίμετρο του κτήματος, γιατί η προσβολή ξεκινά περιμετρικά, ιδίως στις πλευρές που συνορεύουν με δάση ή ακαλλιέργητες εκτάσεις [14]. Αυτό επιτρέπει περιμετρικές και όχι ολικές επεμβάσεις στα πρώτα στάδια. Ακολουθεί δειγματοληπτική κοπή καρπών κοντά στη συγκομιδή, όταν πέφτει και η δεύτερη κορυφή συλλήψεων.

Η αλόγιστη χρήση εντομοκτόνων ευρέος φάσματος είναι αντιπαραγωγική: στην Ελλάδα έχουν ήδη καταγραφεί αυτόχθονα παρασιτοειδή του εντόμου [6], τα οποία ένας τέτοιος ψεκασμός εξοντώνει. Το θέμα αναλύεται χωριστά στο άρθρο Η καφέ Βρωμούσα, BMSB, Halyomorpha halys.

6.2 Βαμβακάδα, Pseudaulacaspis pentagona

Εγκαθίσταται στους βλαστούς και στους καρπούς και αποτελεί σοβαρό πρόβλημα, τόσο λόγω της άμεσης μύζησης όσο και επειδή οι προσβεβλημένοι καρποί απορρίπτονται στη διαλογή.

Φαινολογία στην πεδινή Κεντρική Μακεδονία

Το έντομο έχει τρεις γενεές τον χρόνο στην πεδινή Κεντρική Μακεδονία. Διαχειμάζει ως συζευγμένο θηλυκό, με τα ωά προφυλαγμένα μέσα στο ασπίδιο [11]:

1η εκκόλαψη: τέλη Απριλίου
2η εκκόλαψη: τέλη Ιουνίου
3η εκκόλαψη: τέλη Αυγούστου

Γιατί αυτές οι ημερομηνίες έχουν σημασία. Το ασπίδιο προστατεύει το ακίνητο στάδιο· η μόνη περίοδος που το έντομο είναι πραγματικά ευάλωτο είναι το κινητό στάδιο της ερπύστριας, αμέσως μετά την εκκόλαψη. Επέμβαση εκτός αυτού του παραθύρου έχει μικρή απόδοση, όση δραστική ουσία και αν χρησιμοποιηθεί. Ο εντοπισμός της εκκόλαψης γίνεται με παρακολούθηση των προσβεβλημένων βλαστών γύρω από τις παραπάνω ημερομηνίες, όχι με ημερολόγιο.

Καρπός ακτινιδίου με βαμβακάδα, θηλυκά και αρσενικά ασπίδια — Καρπός ακτινιδίου με βαμβακάδα. Διακρίνονται **και τα δύο φύλα, και αυτή η διαφορά είναι το γνώρισμα του είδους**: τα **θηλυκά** ως στρογγυλά ασπίδια διάσπαρτα στην επιφάνεια, με το ροδαλό σώμα να διαφαίνεται, και τα **αρσενικά** ως πολύ μικρότερα, *επιμήκη και κάτασπρα* ασπίδια, εδώ συγκεντρωμένα σε συστάδα κοντά στον ποδίσκο. Αυτή η συστάδα δίνει την εικόνα του βαμβακιού από την οποία προέρχεται το κοινό όνομα. **Δεν πρόκειται για ψευδόκοκκο**, παρότι το κοινό όνομα τα μπερδεύει: ο ψευδόκοκκος είναι κινητός και αφήνει κηρώδη σκόνη, ενώ εδώ το έντομο είναι ακίνητο κάτω από ασπίδιο και το παράθυρο επέμβασης είναι μόνο το κινητό στάδιο της ερπύστριας. Καρπός με αυτή την εικόνα απορρίπτεται στη διαλογή. Φωτογραφία: Σάββας Παστόπουλος.

6.3 Νηματώδεις

Μικροσκοπικοί οργανισμοί που προσβάλλουν τις ρίζες και προκαλούν κόμβους. Το είδος που κυριαρχεί στην ακτινιδιά είναι το Meloidogyne hapla, είδος ψυχρών και εύκρατων περιοχών που δραστηριοποιείται ήδη από τους 8,8 °C εδαφικής θερμοκρασίας, γεγονός που καθορίζει πότε έχει νόημα μια επέμβαση. Τα φυτά είναι καχεκτικά και χλωρωτικά, με μικροφυλλία και εικόνα τροφοπενίας, συχνά εικόνα έλλειψης αζώτου [11]. Αυτή ακριβώς η ομοιότητα οδηγεί στο συνηθέστερο λάθος: αύξηση της λίπανσης σε ένα πρόβλημα που δεν είναι θρεπτικό. Το φυτό δεν μπορεί να απορροφήσει, όχι να βρει.

Έλεγχος μία φορά τον χρόνο, με δειγματοληψία εδάφους και ριζών. Προσοχή στις μη σωστά χωνεμένες οργανικές ύλες και στο μολυσμένο φυτικό υλικό, που είναι οι κύριες οδοί εισαγωγής σε καθαρό κτήμα [11]. Το θέμα αναπτύσσεται στο άρθρο Νηματώδης στην ακτινιδιά.

6.4 Metcalfa pruinosa και λοιποί εχθροί

Η Metcalfa pruinosa δίνει άφθονα κηρώδη εκκρίματα και μελίτωμα, με αποτέλεσμα καπνιά στα φύλλα και στους καρπούς. Σπάνια δικαιολογεί αυτοτελή επέμβαση, αλλά υποβαθμίζει την εμπορική εικόνα. Η Drosophila suzukii καταγράφεται και στο ακτινίδιο [1], όμως ο σκληρός φλοιός την περιορίζει· και το ενδιαφέρον εστιάζεται σε τραυματισμένους ή υπερώριμους καρπούς. Τρωκτικά και λαγοί προκαλούν περιφερειακή απογύμνωση του φλοιού σε νεαρές φυτεύσεις, με αποτέλεσμα δακτυλιοειδή περίσφιξη και θάνατο του φυτού.

Πηγές: 1 6 11 12

7. Διαφορική διάγνωση στο χωράφι

Τα περισσότερα λάθη στη διαχείριση δεν προέρχονται από λάθος επιλογή μέτρου αλλά από λάθος αναγνώριση. Ο παρακάτω πίνακας συγκεντρώνει τα σημεία που πραγματικά ξεχωρίζουν.

Εικόνα	Τι ξεχωρίζει	Πιθανότερη αιτία
Μάρανση κόμης ενώ το κτήμα είναι ποτισμένο	Ταχεία κατάρρευση, ρίζες χωρίς νέες λευκές ριζίδες, χαμηλά ή κακώς στραγγιζόμενα σημεία	Σύνδρομο μαρασμού
Βραδεία καχεξία με μικροκαρπία, ανοιχτόχρωμο φύλλωμα	Καστανός μεταχρωματισμός στον λαιμό με σαφές όριο προς τον υγιή ιστό	Φυτόφθορα
Καχεξία με λευκές βεντάλιες κάτω από τον φλοιό της ρίζας	Η επιδερμίδα της ρίζας αποχωρίζεται εύκολα, ήπια μυρωδιά μανιταριού	Σηψιρριζία
Καχεξία με κόμβους στις ρίζες, εικόνα έλλειψης αζώτου	Ογκώματα πάνω στη ρίζα, όχι σήψη· δεν ανταποκρίνεται στη λίπανση	Νηματώδεις
Ξήρανση βραχίονα από συγκεκριμένο σημείο και πάνω	Έλκος που περιβάλλει τον βραχίονα, εκκρίσεις κεραμιδί έως κόκκινες	Βακτηριακό έλκος
Μικρές γωνιώδεις κηλίδες φύλλου με κίτρινη άλω	Η άλω είναι έντονη και φαίνεται καθαρά σε αντίθετο φως	Βακτηριακό έλκος
Μεγάλες ασύμμετρες νεκρωτικές κηλίδες φύλλου, Ιούλιο με Αύγουστο	Ραγδαία επέκταση, πρόωρη φυλλόπτωση από τα μέσα Αυγούστου, λευκή σήψη στην τομή του ξύλου	Ίσκα
Σήψη στη συντήρηση, από την περιοχή του ποδίσκου	Υαλώδης μεταχρωματισμός της σάρκας, σταχτιά μούχλα στην επιφάνεια	Βοτρύτης
Ζημιά ορατή μόνο όταν κοπεί ο καρπός	Βυθισμένες φελλώδεις αλλοιώσεις κάτω από τον φλοιό, χωρίς σήψη	Νύξεις βρωμούσας
Ογκώματα στον λαιμό και στις ρίζες	Αρχικά μαλακά και ανοιχτόχρωμα, με τον χρόνο σκληρά και σχισμένα	Βακτηριακός καρκίνος

Ο κανόνας που γλιτώνει τα περισσότερα λάθη Όταν η εικόνα είναι μάρανση ή καχεξία, η διάγνωση δεν γίνεται στην κόμη. Γίνεται με άνοιγμα του λαιμού και εξέταση του ριζικού συστήματος. Πέντε λεπτά με ένα φτυάρι δίνουν περισσότερη πληροφορία από έναν μήνα παρατήρησης των φύλλων, και αποτρέπουν τον συνηθέστερο λανθασμένο χειρισμό, τη λίπανση ενός φυτού που δεν μπορεί να απορροφήσει.

8. Ημερολόγιο παρακολούθησης

Περίοδος	Τι ελέγχεται	Γιατί τότε
Χειμώνας, ληθαργική περίοδος	Κλάδεμα με στεγνό καιρό, απολύμανση εργαλείων, αφαίρεση νεκρού ξύλου, μικρές τομές	Οι τομές είναι η κύρια πύλη εισόδου για το βακτήριο και για τους μύκητες του ξύλου
Μάρτιος	Σάρωση όλων των βραχιόνων για έλκη και εκκρίσεις	Τα έλκη είναι πιο ευδιάκριτα πριν σκεπαστούν από τη βλάστηση
Τέλη Απριλίου	Πρώτη εκκόλαψη βαμβακάδας	Μόνο η κινητή ερπύστρια είναι ευάλωτη
Άνθηση και πτώση πετάλων	Ώρες διαβροχής και θερμοκρασία· καταγραφή βροχής	Εδώ κρίνεται ο βοτρύτης της αποθήκης, όχι τον χειμώνα [4]
Απρίλιος	Τοποθέτηση παγίδων φερομόνης για την καφέ βρωμούσα, στην περίμετρο του κτήματος	Τότε βγαίνουν τα ακμαία από τη διαχείμαση· τον Μάιο είναι ήδη αργά [14]
Τέλη Ιουνίου	Δεύτερη εκκόλαψη βαμβακάδας	Δεύτερο παράθυρο ευπάθειας
Ιούλιος με Αύγουστος	Σάρωση φυλλώματος για μεγάλες ασύμμετρες κηλίδες· καθαρισμός σπασμένων βλαστών	Περίοδος εκδήλωσης της ίσκας [11] και δημιουργίας γέφυρας μολύσματος βοτρύτη [5]
Τέλη Αυγούστου	Τρίτη εκκόλαψη βαμβακάδας· δειγματοληπτική κοπή καρπών για νύξεις, μετά την πρώτη κορυφή συλλήψεων βρωμούσας· δειγματοληπτική κοπή καρπών για νύξεις	Η ζημιά της βρωμούσας δεν φαίνεται εξωτερικά [14]
Πριν και κατά τη συγκομιδή	Προσεκτικός χειρισμός, ταχεία ψύξη, καμία εναπόθεση καρπών στο έδαφος	Κάθε πληγή ενεργοποιεί τις λανθάνουσες μολύνσεις
Μετά τη συγκομιδή	Απομάκρυνση υπολειμμάτων καρπών από δέντρα και έδαφος	Είναι το υπόστρωμα διαχείμασης των παθογόνων της σήψης [11]

9. Πού βρίσκονται τα εγκεκριμένα σκευάσματα

Στο κείμενο αυτό δεν αναφέρονται εμπορικά ονόματα ούτε δραστικές ουσίες, και αυτό είναι σκόπιμο. Οι εγκρίσεις μεταβάλλονται συνεχώς: δραστικές ουσίες αποσύρονται, δόσεις αναθεωρούνται, και μια σύσταση που ήταν σωστή πέρυσι μπορεί σήμερα να είναι παράνομη. Κάθε κείμενο που παραθέτει σκευάσματα γερνάει άσχημα και οδηγεί σε λάθος.

Ο έλεγχος γίνεται κάθε φορά στη βάση εγκρίσεων φυτοπροστατευτικών προϊόντων, με αναζήτηση ανά καλλιέργεια και ανά εχθρό, στη διεύθυνση fyto.plantprotect.gr [10]. Ελέγχονται πάντα η καλλιέργεια, ο συγκεκριμένος εχθρός, η δόση, ο μέγιστος αριθμός εφαρμογών και το διάστημα μέχρι τη συγκομιδή.

Χρήσιμοι σύνδεσμοι

Βάση εγκρίσεων φυτοπροστατευτικών, αναζήτηση ανά καλλιέργεια και εχθρό
Ανώτατα όρια υπολειμμάτων (MRL), έλεγχος πριν από την εξαγωγή
Γεωργικές προειδοποιήσεις, τα δελτία των περιφερειακών κέντρων
Μέτρηση έκτασης αγρού και δείκτες βλάστησης από δορυφόρο

10. Τα βασικά σημεία

Τι πρέπει να συγκρατηθεί

Ο χαλκός δεν είναι πια λύση για το βακτηριακό έλκος. Και τα 22 στελέχη της Πέλλας αντέχουν τα 200 μg/mL [2]. Το βάρος πηγαίνει στην πρόληψη, στην υγιεινή και στην αποφυγή τραυματισμών.
Ο μαρασμός δεν είναι φυτόφθορα. Είναι ωομύκητες Phytopythium πάνω σε έδαφος που έχει κορεστεί με νερό [3]. Η στράγγιση προηγείται κάθε σκευάσματος.
Ο βοτρύτης της αποθήκης αποφασίζεται στην άνθηση. Η λανθάνουσα μόλυνση κατά τη συγκομιδή προβλέπει τη σήψη του ποδίσκου με συντελεστή πάνω από 0,8 [4].
Η καφέ βρωμούσα δεν φαίνεται εξωτερικά. Οι παγίδες μπαίνουν τον Απρίλιο, έχει δύο γενεές, και η δεύτερη κορυφή πέφτει πάνω στη συγκομιδή. Η μόνη έγκαιρη εκτίμηση της ζημιάς είναι η δειγματοληπτική κοπή καρπών [14].
Η βαμβακάδα χτυπιέται μόνο στην ερπύστρια, τέλη Απριλίου, τέλη Ιουνίου, τέλη Αυγούστου στην πεδινή Κεντρική Μακεδονία [11].
Κάθε μάρανση διαγιγνώσκεται με το φτυάρι, όχι με το μάτι στην κόμη.
Το κλάδεμα είναι η κρισιμότερη φυτοπροστατευτική εργασία της χρονιάς. Στεγνός καιρός, καθαρά εργαλεία, μικρές τομές.

11. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

[1] Di@gnokiwi, Maladies, ravageurs et désordres du kiwi. Ephytia, INRAE, σε συνεργασία με το BIK και το GIS Fruits· αξιοποιεί τη μονογραφία Le Kiwi του CTIFL και επικαιροποιημένη βιβλιογραφία. Πηγή για τον βακτηριακό καρκίνο, τα δευτερεύοντα βακτήρια Pectobacterium carotovorum subsp. actinidiae και Pseudomonas viridiflava, τη Rosellinia necatrix, τη σκληρωτινίαση με τη νέκρωση ανθέων και την ούλωση του καρπού, τις κηλιδώσεις από Alternaria και Stemphylium, το κατώτερο όριο ανάπτυξης του βοτρύτη στον 1 °C, και τη Drosophila suzukii στο ακτινίδιο.
[2] Copper Resistance in Pseudomonas syringae pv. actinidiae Strains from the Prefecture of Pella, Northern Greece, and a Comparison of the Effectiveness of Several Commercial Products to Control It (2025). Agriculture 15(2):157. Πηγή για τα 22 στελέχη της Πέλλας, την ανάπτυξη όλων στα 200 μg/mL χαλκού, τα δύο στελέχη στα 400 μg/mL, τους ανθεκτικούς υποπληθυσμούς σε τέσσερα στελέχη, τον βιότυπο 3 και το κόστος 330 έως 400 εκατομμυρίων ευρώ στη Νέα Ζηλανδία.
[3] Soil, rhizosphere, and root microbiome in kiwifruit vine decline, an emerging multifactorial disease (2024). Frontiers in Microbiology 15:1330865. Πηγή για την πρώτη περιγραφή του συνδρόμου στην Ιταλία το 2012, τη σχετική αφθονία των Phytophthora κάτω από 1%, τον εμπλουτισμό του Phytopythium vexans σε ρίζες και έδαφος, και τον ρόλο του κορεσμού με νερό και της υποξίας ως σκανδάλης.
[4] Postharvest Incidence of Stem End Rot in «Hayward» Kiwifruit Is Related to Preharvest Botrytis cinerea Colonization of Floral Parts and Latent Infection (2020). Plant Disease. Πηγή για τον αποικισμό των ανθικών μερών κατά την άνθηση και για τη λανθάνουσα μόλυνση στη συγκομιδή ως καλύτερο προγνωστικό δείκτη της σήψης του ποδίσκου, με συντελεστή συσχέτισης μεγαλύτερο του 0,8.
[5] Kiwifruit (Actinidia spp.), Gray Mold. Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook. Πηγή για τις συνθήκες μόλυνσης, θερμοκρασία 14 έως 25 °C με διαβροχή τουλάχιστον έξι ωρών, και για τον ρόλο των ανεμόπληκτων βλαστών ως γέφυρας μολύσματος στα μέσα της ανάπτυξης του καρπού.
[6] First Report of Native Parasitoids of Halyomorpha halys (Hemiptera: Pentatomidae) in Greece (2021). Insects 12(11):984. Πηγή για την παρουσία του εντόμου στις ακτινιδοπαραγωγικές περιοχές Πιερίας και Ημαθίας και για την ύπαρξη αυτόχθονων παρασιτοειδών στην Ελλάδα.
[7] Pathogenicity of Phytopythium chamaehyphon: A New Player in Kiwifruit Vine Decline Syndrome of Actinidia chinensis var. deliciosa «Hayward» in Italy (2021). Plant Disease. Πηγή για την ταυτοποίηση των ειδών Phytopythium vexans, P. chamaehyphon, Phytopythium helicoides και Phytopythium litorale από συμπτωματικά πρέμνα.
[8] Diagnosis and Integrated Management of Major Fungal Fruit Rots on Kiwifruit in Korea (2018). Research in Plant Disease 24(2):113. Πηγή για τις σήψεις του καρπού από Botryosphaeria dothidea και Phomopsis, που μολύνουν νωρίς και εκδηλώνονται στη συντήρηση.
[9] Takikawa, Y. και συνεργάτες (1989). Ταυτοποίηση και περιγραφή του Pseudomonas syringae pv. actinidiae ως αιτίου του βακτηριακού έλκους της ακτινιδιάς στην Ιαπωνία. Πηγή για την πρώτη επίσημη περιγραφή του παθογόνου, μετά την εμφάνισή του το 1984.
[10] Βάση δεδομένων εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων, με στοιχεία του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Πηγή για τον έλεγχο των εγκρίσεων ανά καλλιέργεια και εχθρό, των δόσεων, του μέγιστου αριθμού εφαρμογών και του διαστήματος μέχρι τη συγκομιδή.
[11] Παστόπουλος, Σ. (2022). Ασθένειες και εχθροί της ακτινιδιάς, αναγνώριση και αντιμετώπιση. Παρουσίαση σε παραγωγούς, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας. Πηγή για την ιστορική εξέλιξη του βακτηρίου, τις πύλες εισόδου και τη διασυστηματική κίνηση, το πρωτόκολλο των οδηγιών του ΥΠΑΑΤ με την αφαίρεση 40 εκατοστών, τη φαινολογία της ίσκας τον Ιούλιο με Αύγουστο και τους τρόπους μετάδοσής της, τη διάρκεια επιβίωσης των ωοσπορίων της φυτόφθορας, και τις τρεις γενεές της βαμβακάδας με τις ημερομηνίες εκκόλαψης στην πεδινή Κεντρική Μακεδονία. Το φωτογραφικό υλικό των εικόνων 2 έως 12 προέρχεται από την ίδια πηγή, από ακτινιδεώνες της περιοχής.
[12] Holthouse, M. C., Alston, D. G., Spears, L. R. και Petrizzo, E. (2017). Brown Marmorated Stink Bug [Halyomorpha halys (Stål)]. Utah State University Extension και Utah Plant Pest Diagnostic Laboratory, Ent-144-17. Πηγή για το μήκος των 17 mm, τις ομάδες 20 έως 30 ωών με εκκόλαψη σε 3 έως 7 ημέρες, τα έως 400 ωά ανά θηλυκό, τη διάπαυση από τα τέλη Οκτωβρίου και την επανενεργοποίηση Απρίλιο με Μάιο, τη φερομόνη συνάθροισης και τον χαρακτήρα της ζημιάς στον καρπό.
[13] Advances in and Prospects for Actinidia Viruses (2022). Plant Disease. Πηγή για τον κατάλογο των ιών που έχουν ανιχνευθεί στην Actinidia και για τον χαρακτηρισμό των Cherry leaf roll virus, Pelargonium zonate spot virus και Actinidia yellowing ringspots virus ως των πιο παθογόνων για την καλλιέργεια.
[14] Η καφέ Βρωμούσα, BMSB, Halyomorpha halys. Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., σύνθεση της ελληνικής έρευνας με πηγές τους Damos, Soulopoulou και Thomidis (2020) και Thomidis και συνεργάτες (2021). Πηγή για τα πάνω από 170 φυτικά είδη ξενιστές, την επίσημη καταγραφή της προσβολής του ακτινιδίου στην Ελλάδα το 2018, και για την τριετή παρακολούθηση 2021-2023 με παγίδες φερομόνης σε τέσσερις ακτινιδεώνες Ημαθίας και Πιερίας: έξοδο από τη διαχείμαση τον Απρίλιο, δύο κορυφές συλλήψεων στα τέλη Ιουλίου έως μέσα Αυγούστου και στα τέλη Σεπτεμβρίου, επιβεβαίωση δύο επικαλυπτόμενων γενεών, και έναρξη της προσβολής περιμετρικά του κτήματος.
[15] Donati, I., Cellini, A., Sangiorgio, D., Vanneste, J.L., Scortichini, M., Balestra, G.M. και Spinelli, F. (2020). Pseudomonas syringae pv. actinidiae: ecology, infection dynamics and disease epidemiology. Microbial Ecology 80:81-102. Πηγή για το ότι η διασυστηματική μετακίνηση του Psa γίνεται κατά προτεραιότητα στα αγγεία του ξυλώματος και δευτερευόντως στο φλοίωμα, και για τη μετακίνηση 138 cm προς τα κάτω έναντι 14,5 cm προς τα πάνω σε τέσσερις μήνες μετά από τεχνητή μόλυνση ενός βλαστού.

Αποποίηση ευθύνης

Το κείμενο αυτό είναι ενημερωτικό και δεν αποτελεί σύσταση εφαρμογής. Σκόπιμα δεν αναφέρονται εμπορικά ονόματα ούτε δραστικές ουσίες, γιατί οι εγκρίσεις μεταβάλλονται. Η χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων γίνεται αποκλειστικά βάσει των εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ και της ετικέτας του κάθε σκευάσματος, με έλεγχο της καλλιέργειας, του εχθρού, της δόσης, του μέγιστου αριθμού εφαρμογών και του διαστήματος μέχρι τη συγκομιδή στη βάση εγκρίσεων.

Για κάθε διαφυλλικό ψεκασμό: η εφαρμογή πάνω σε φυτά με καρπό μπορεί να προκαλέσει λεκέδες στους καρπούς και εγκαύματα στο φύλλωμα. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό φυτών, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση.

Κάθε επέμβαση γίνεται με ευθύνη του χρήστη, κατόπιν επιτόπιας εκτίμησης από αδειοδοτημένο γεωπόνο. Σε υποψία βακτηριακού έλκους ειδοποιείται άμεσα η αρμόδια ΔΑΟΚ. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει ευθύνη για τη χρήση των πληροφοριών του κειμένου.