Ίσκα, ελεφαντίαση της ακτινιδιάς, Phomitiporia mediteranea

Τομή κορμού ακτινιδιάς με προχωρημένη προσβολή από την ίσκα — **Εικόνα 1.** Τομή κορμού ακτινιδιάς με προχωρημένη προσβολή. Διακρίνονται καθαρά και οι τρεις χαρακτηριστικές αλλοιώσεις: η **ανοιχτόχρωμη, μαλακή και πορώδης σήψη** στο εσωτερικό, η **καστανή, σκληρή νεκρωτική ζώνη** που την περιβάλλει, και η **μαύρη διαχωριστική γραμμή** που χωρίζει το προσβεβλημένο από το υγιές ξύλο.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Η ίσκα της ακτινιδιάς είναι η ασθένεια που δεν σκοτώνει την παραγωγή μιας χρονιάς αλλά το ίδιο το φυτικό κεφάλαιο. Δεν αντιμετωπίζεται θεραπευτικά: όταν το ξύλο έχει σαπίσει, δεν υπάρχει επέμβαση που να το επαναφέρει. Στην Κεντρική Μακεδονία έχουμε φτάσει στο σημείο να ξεριζώνονται ακτινιδεώνες ηλικίας μόλις 16–20 ετών, επειδή οι απώλειες δεν δικαιολογούν πια τη συνέχιση της καλλιέργειας. Το κείμενο αυτό συνοψίζει τι γνωρίζουμε σήμερα για την ασθένεια και, κυρίως, τι δουλεύει και τι δεν δουλεύει στην πράξη.

7ο έτοςσυνήθως τότε
εμφανίζονται τα
πρώτα συμπτώματα

96%των κτημάτων με
συμπτωματικά δένδρα
σε έρευνα στην Ιταλία

16–20 ετώνακτινιδεώνες που
ξεριζώθηκαν στην
Κ. Μακεδονία

0εγκεκριμένα χημικά
μυκητοκτόνα για την
ασθένεια στην ακτινιδιά

Περιεχόμενα

Τι είναι η ίσκα της ακτινιδιάς
Το ιστορικό: από την Ιταλία του 1999 μέχρι σήμερα
Το όνομα του μύκητα και γιατί υπάρχει σύγχυση
Τα παθογόνα: ένα σύμπλοκο, όχι ένας μύκητας
Πώς μπαίνουν τα παθογόνα μέσα στο φυτό
Τα συμπτώματα μέσα στο ξύλο
Τα συμπτώματα στο φύλλωμα και στους καρπούς
Γιατί το φύλλωμα «σπάει» τον Αύγουστο
Η εικόνα στον αγρό: πότε υποψιαζόμαστε ίσκα
Διαφορική διάγνωση: τι μοιάζει και δεν είναι
Αντιμετώπιση: τα επτά μέτρα που έχουν νόημα
Το μέτρο που δοκιμάστηκε και δεν έδωσε λύση
Πηγές

1. Τι είναι η ίσκα της ακτινιδιάς

Πρόκειται για μια ασθένεια σήψης του ξύλου του κορμού και των βραχιόνων της ακτινιδιάς. Διεθνώς αναφέρεται ως wood decay of kiwifruit ή «esca-like» disease, δηλαδή «ασθένεια τύπου ίσκας», ακριβώς επειδή η εικόνα που δίνει μέσα στο ξύλο και επάνω στο φύλλωμα θυμίζει έντονα την ίσκα της αμπέλου.

Η ονομασία δεν είναι απλή αναλογία. Όπως θα δούμε παρακάτω, ένα μεγάλο μέρος των μυκήτων που απομονώνονται από την προσβεβλημένη ακτινιδιά είναι τα ίδια είδη που ενοχοποιούνται και για την ίσκα της αμπέλου. Πρόκειται δηλαδή για συγγενικό πρόβλημα, όχι για δύο άσχετες ασθένειες που τυχαίνει να μοιάζουν.

Η σημασία της για την ελληνική καλλιέργεια είναι μεγάλη. Η ακτινιδιά είναι από τις πλέον αναπτυσσόμενες δενδρώδεις καλλιέργειες της χώρας — το 2022 τα καλλιεργούμενα στρέμματα ανέρχονταν σε 138.550 σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, με σημαντικό μέρος αυτών να αποτελείται από δένδρα νεαρής ηλικίας που εισέρχονται σταδιακά στην παραγωγή. Η Ελλάδα βρίσκεται σταθερά στις πρώτες θέσεις της παγκόσμιας παραγωγής και εξαγωγής ακτινιδίου. Μια ασθένεια που περιορίζει τη διάρκεια ζωής του φυτικού κεφαλαίου πλήττει επομένως το ίδιο το μοντέλο της επένδυσης.

Τι πρέπει να κρατήσετε από όλο το άρθρο Η είσοδος των παθογόνων γίνεται από τις πληγές και κυρίως από τις τομές κλαδέματος. Αυτό σημαίνει ότι από τη στιγμή που θα εγκατασταθούν τα φυτά στον αγρό και για όλη τη ζωή τους, οι τομές πρέπει να απολυμαίνονται και να καλύπτονται σχολαστικά με επικαλυπτικό πληγών. Η πρόληψη είναι το μοναδικό μέσο περιορισμού της ασθένειας, γιατί θεραπευτική επέμβαση δεν υπάρχει.

2. Το ιστορικό: από την Ιταλία του 1999 μέχρι σήμερα

Η ακτινιδιά προσβάλλεται από πλήθος μικροοργανισμών. Οι περισσότερες ασθένειες οφείλονται σε παθογόνα όπως τα Botrytis, Phytophthora, Armillaria, Rosellinia, Rhizoctonia, Sclerotinia και Verticillium, τα οποία προσβάλλουν τις ρίζες, τους βλαστούς, τους καρπούς και τα φύλλα. Η σημαντικότερη ασθένεια της καλλιέργειας παγκοσμίως παραμένει το βακτηριακό έλκος (PSA), που προκαλείται από το βακτήριο Pseudomonas syringae pv. actinidiae.

Η ίσκα όμως ακολούθησε τη δική της διαδρομή:

1999 — Ιταλία και Γαλλία

Εντοπίζεται μια νέα ασθένεια της ακτινιδιάς που επηρεάζει όλο και περισσότερα αγροκτήματα. Λίγο αργότερα καταγράφεται και στην Ελλάδα.

2000 — η εξάπλωση γίνεται φανερή

Διαπιστώνεται ότι τα συμπτώματα εμφανίζονται σε πλήθος αγροκτημάτων σε όλη την ιταλική επικράτεια. Ταυτόχρονα εντοπίζονται συμπτώματα και σε ελληνικά αγροκτήματα.

2001–2003 — γεννιέται ο όρος «esca-like»

Ερευνητές από τη Γαλλία περιγράφουν παρόμοιες ασθένειες με κοινό σύμπτωμα τη σήψη του ξύλου και τις ονομάζουν «Esca-like diseases». Την ίδια περίοδο μελετάται η συμμετοχή του βασιδιομύκητα Fomitiporia punctata και η ικανότητά του να προσβάλλει το ξύλο της ακτινιδιάς.

2004 — Ιταλία και Νέα Ζηλανδία

Στην Ιταλία η ασθένεια ονομάζεται «ελεφαντίαση», εξαιτίας μιας διόγκωσης του κορμού κάτω από το σημείο της προσβολής. Την ίδια χρονιά αναφέρεται ασθένεια με κοινά συμπτώματα και στη Νέα Ζηλανδία.

Η «ελεφαντίαση» δεν είναι όρος που ταιριάζει στην ελληνική εικόνα Η ονομασία «ελεφαντίαση» δόθηκε στην Ιταλία εξαιτίας της διόγκωσης του κορμού κάτω από το σημείο της προσβολής. Το σύμπτωμα αυτό δεν εντοπίζεται στην Ελλάδα, τουλάχιστον στην περιοχή της Κεντρικής Μακεδονίας όπου έγιναν οι δικές μας καταγραφές. Επομένως, αν ψάχνετε διόγκωση κορμού για να επιβεβαιώσετε ίσκα, θα ψάχνετε μάταια: η ελληνική εικόνα της ασθένειας ξεκινά από το φύλλωμα και επιβεβαιώνεται με τομή στο ξύλο. Αυτό είναι ένα από τα παραδείγματα που δείχνουν ότι η ασθένεια εμφανίζει συμπτώματα που διαφέρουν ελαφρώς από χώρα σε χώρα.

Σήμερα, οι ασθένειες που προκαλούν σήψη του ξύλου της ακτινιδιάς με ταυτόχρονη παρουσία συμπτωμάτων στα φύλλα υπάρχουν στις σημαντικότερες καλλιεργητικές περιοχές του κόσμου.

3. Το όνομα του μύκητα και γιατί υπάρχει σύγχυση

Θα συναντήσετε στη βιβλιογραφία δύο ονόματα για τον ίδιο, ουσιαστικά, βασιδιομύκητα: Fomitiporia punctata και Fomitiporia mediterranea. Δεν πρόκειται για λάθος κάποιου· πρόκειται για ταξινομική αναθεώρηση που έγινε το 2002 και εξηγείται απλά.

Τι ακριβώς συνέβη το 2002

Μέχρι το 2002, όλα τα στελέχη που απομονώνονταν από σηπόμενο ξύλο αμπέλου και άλλων ξυλωδών ειδών στη Μεσόγειο κατατάσσονταν στο είδος Fomitiporia punctata (P. Karst.) Murrill.

Ο M. Fischer έδειξε ότι τα μεσογειακά στελέχη από άμπελο διαφέρουν στην αλληλουχία της περιοχής ITS του ριβοσωμικού DNA, αναπτύσσονται ταχύτερα στις θερμοκρασίες 15–35 °C και, το κρισιμότερο, είναι αναπαραγωγικά ασύμβατα με το F. punctata σε δοκιμές διασταύρωσης. Τα περιέγραψε επομένως ως νέο είδος, το Fomitiporia mediterranea M. Fisch.

Πρακτική συνέπεια: οι αναφορές που είχαν γίνει πριν το 2002 — και αρκετές μετά — με το όνομα F. punctata για μεσογειακούς ξενιστές, αντιστοιχούν στο σημερινό F. mediterranea. Στην Ελλάδα η πρώτη καταγραφή στην ακτινιδιά έγινε το 2002 με το όνομα F. punctata. Και τα δύο ονόματα αναφέρονται λοιπόν στο ίδιο πρόβλημα, και για τον παραγωγό η διαχείριση είναι πανομοιότυπη.

Να σημειωθεί επίσης ότι το Fomitiporia mediterranea είναι ο κύριος μύκητας της λευκής σήψης στην ίσκα της αμπέλου στην Ευρώπη. Η ταύτιση αυτή δεν είναι λεπτομέρεια ονοματολογίας: δείχνει ότι ακτινιδιά και άμπελος μοιράζονται το ίδιο πρόβλημα, και γι' αυτό ακριβώς τα μέτρα που έχουν δοκιμαστεί και αποδώσει στην άμπελο έχουν άμεσο νόημα και στον ακτινιδεώνα.

4. Τα παθογόνα: ένα σύμπλοκο, όχι ένας μύκητας

Το σημείο αυτό είναι από τα πιο παρεξηγημένα. Η ίσκα της ακτινιδιάς δεν οφείλεται σε έναν μύκητα. Οφείλεται σε ένα σύμπλοκο μυκήτων που συνυπάρχουν στο ίδιο προσβεβλημένο ξύλο και ο καθένας παράγει τον δικό του τύπο αλλοίωσης.

Από το καστανό σηπόμενο ξύλο κορμού και βραχιόνων συμπτωματικών δένδρων έχουν απομονωθεί τα είδη Phaeoacremonium aleophilum, P. inflatipes, P. rubrigenum και Phaeomoniella chlamydospora. Από την ανοιχτόχρωμη σήψη απομονώνεται το Fomitiporia punctata — και μάλιστα, σε πειράματα τεχνητής επιμόλυνσης υγιών φυτών, ο μύκητας προκάλεσε ο ίδιος την ανοιχτόχρωμη σήψη, οπότε ο ρόλος του δεν είναι απλά συνοδευτικός. Μεταχρωματισμοί του ξύλου προκλήθηκαν επίσης μετά από επιμόλυνση με τα είδη Phaeoacremonium aleophilum και Phaeomoniella chlamydospora.

Αν και οι ερευνητές συνιστούν περαιτέρω έρευνα για τη συμμετοχή του καθενός, πιθανολογούν ότι τον σημαντικότερο ρόλο διαδραματίζουν τα είδη Phaeoacremonium aleophilum και Fomitiporia punctata. Τα είδη του γένους Phaeoacremonium έχουν άλλωστε συσχετιστεί με πλήθος ασθενειών που αφορούν προσβολές στους ξυλώδεις ιστούς πολλών φυτικών ειδών.

Χώρα / περιοχή	Τι απομονώθηκε
Ιταλία	Phaeoacremonium aleophilum, P. inflatipes, P. rubrigenum, Phaeomoniella chlamydospora, Fomitiporia punctata. Επίσης το Cadophora melinii, πρώτη φορά σε ακτινιδιά.
Γαλλία	Κοινό είδος με την Ιταλία το Phaeoacremonium aleophilum. Επιπλέον P. viticola, Botryosphaeria obtusa και είδη των γενών Phomopsis, Cylindrocarpon, Cephalosporium, Fusarium, Alternaria, Cladosporium, Paecilomyces, Penicillium.
Ελλάδα	Fomitiporia punctata από σηπόμενο ξύλο ακτινιδιάς, με αποδεδειγμένη παθογόνο δράση. Αργότερα αναφέρθηκε για πρώτη φορά προσβολή βλαστών ακτινιδιάς από τον μύκητα Diaporthe neotheicola, ο οποίος προκαλούσε συμπτώματα σε βλαστούς και φύλλα.
Νέα Ζηλανδία	Καστανοί μεταχρωματισμοί του ξύλου μετά τον επανεμβολιασμό, με έντονη παρουσία του Neobulgaria alba. Τα συμπτώματα διαφέρουν και πρόκειται για διαφορετική ασθένεια από αυτή που περιγράφουμε εδώ.

Ποιοι μύκητες βρίσκονται στην ακτινιδιά αλλά δεν ευθύνονται για την ίσκα Στην Ελλάδα έχει αναφερθεί ότι ο μύκητας Botryosphaeria dothidea προκαλεί ξηράνσεις βλαστών σε ακτινιδιά. Επίσης έχουν αναφερθεί άλλοι μύκητες που προκαλούν συμπτώματα σε φύλλα και βλαστούς, όπως τα Stemphylium botryosum (πρώτη παγκόσμια αναφορά), Alternaria alternata, Botrytis cinerea, Armillaria mellea και Phomopsis actinidiae. Αυτοί όμως δεν συνδέονται άμεσα με την ασθένεια της σήψης του ξύλου. Το σύμπλοκο των μυκήτων στις ελληνικές φυτείες πρέπει να μελετηθεί περαιτέρω, ώστε να αναγνωριστούν όλοι όσοι προκαλούν εδώ τη σήψη του ξύλου.

5. Πώς μπαίνουν τα παθογόνα μέσα στο φυτό

Τα σπόρια των μυκήτων του συμπλόκου μεταφέρονται με τον αέρα και τη βροχή και εισέρχονται στο φυτό από τις πληγές και τις τομές κλαδέματος. Δεν διαπερνούν υγιή, ακέραιο φλοιό.

Η διαπίστωση αυτή έχει μια συνέπεια που πρέπει να ειπωθεί καθαρά: το κλάδεμα είναι ταυτόχρονα η αναγκαία καλλιεργητική εργασία και ο βασικός δρόμος μόλυνσης. Δεν μπορούμε να σταματήσουμε να κλαδεύουμε την ακτινιδιά. Μπορούμε όμως να ελέγξουμε πότε κλαδεύουμε, πόσο μεγάλες τομές αφήνουμε, με τι εργαλεία και τι κάνουμε στην τομή μετά. Όλη η στρατηγική αντιμετώπισης, την οποία περιγράφουμε στο κεφάλαιο 11, χτίζεται ακριβώς πάνω σε αυτά τα τέσσερα σημεία.

Στην ίσκα της αμπέλου έχει επιπλέον διαπιστωθεί ότι παθογόνα που σχετίζονται με την ασθένεια προϋπήρχαν ενδοφυτικά μέσα στα νεαρά φυτά, δηλαδή έφταναν στον αγρό μαζί με το πολλαπλασιαστικό υλικό. Το κατά πόσο συμβαίνει το ίδιο και στα φυτά ακτινιδιάς δεν έχει μέχρι στιγμής ερευνηθεί, χωρίς όμως αυτό να μπορεί να αποκλειστεί. Μέχρι να απαντηθεί το ερώτημα, η αγορά υγιούς και ελεγμένου πολλαπλασιαστικού υλικού είναι απλώς σωστή πρακτική.

6. Τα συμπτώματα μέσα στο ξύλο

Ο κορμός και οι βραχίονες των συμπτωματικών φυτών εμφανίζουν δύο διαφορετικές αλλοιώσεις στο ξύλο τους, ταυτόχρονα:

Μια ανοιχτόχρωμη σήψη, η οποία επηρεάζει ένα μεγάλο τμήμα του ξύλου. Είναι μαλακή, εύθρυπτη και πορώδης, και στα προχωρημένα στάδια θρυμματίζεται με το χέρι.
Μια καστανή σήψη, σκληρότερη, η οποία επεκτείνεται προς το υγιές ξύλο.

Ανάμεσα στο υγιές και στο προσβεβλημένο ξύλο διακρίνεται συνήθως μια μαύρη διαχωριστική γραμμή. Είναι το πιο εύκολα αναγνωρίσιμο στοιχείο σε μια τομή και το πρώτο που πρέπει να αναζητήσετε.

Έναρξη μεταχρωματισμού του ξύλου ακτινιδιάς στα αρχικά στάδια της προσβολής — **Εικόνα 2.** Έναρξη μεταχρωματισμού κατά τα **αρχικά στάδια της προσβολής**. Η αλλοίωση περιορίζεται ακόμη στο κέντρο του καρδιόξυλου, ενώ ο μεγαλύτερος όγκος του ξύλου παραμένει υγιής. Αυτή είναι η εικόνα που θα δείτε αν τύχει να κόψετε ένα δένδρο **πριν** εμφανίσει έντονα συμπτώματα στο φύλλωμα.

Κορμός ακτινιδιάς σε προχωρημένο στάδιο αποσύνθεσης του ξύλου — **Εικόνα 3.** Κορμός ακτινιδιάς σε **προχωρημένο στάδιο αποσύνθεσης**. Η καστανή σήψη έχει καταλάβει το μεγαλύτερο μέρος της διατομής και το ανοιχτόχρωμο, εύθρυπτο ξύλο στο κέντρο θρυμματίζεται. Ένας τέτοιος κορμός δεν ανακτάται.

Τομή κορμού ακτινιδιάς όπου η αλλοίωση φτάνει ως τον φλοιό — **Εικόνα 4.** Τομή σε κορμό που κόπηκε επί τόπου στον αγρό. Η **καστανή ζώνη έχει επεκταθεί περιμετρικά και φτάνει σχεδόν μέχρι τον φλοιό**. Όταν βλέπουμε τέτοια εικόνα, η αφαίρεση μόνο του βραχίονα δεν αρκεί — η μόλυνση έχει ήδη κατέβει στον κορμό.

Το πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό: η προσβολή είναι μονόπλευρη Η ασθένεια μπορεί να προσβάλει έναν μόνο βραχίονα ή ακόμη και μία νεαρή βέργα, με αποτέλεσμα τα συμπτώματα να εμφανιστούν μόνο στη μία πλευρά του φυτού. Ο παραγωγός βλέπει το μισό δένδρο υγιές και συμπεραίνει ότι «κάτι έγινε σε εκείνο το κλαδί». Στην πραγματικότητα, το ξύλο κάτω από το σημείο εκείνο μπορεί ήδη να σαπίζει. Η τομή με το πριόνι είναι η μόνη που δίνει απάντηση — και πρέπει να γίνει προτού η καστανή ζώνη φτάσει στον κορμό.

7. Τα συμπτώματα στο φύλλωμα και στους καρπούς

Τα σημαντικότερα και τα πιο ορατά μακροσκοπικά συμπτώματα της ασθένειας εμφανίζονται στο φύλλωμα, και ακολουθούν μια σαφή, αναγνωρίσιμη σειρά:

Η εξέλιξη των κηλίδων, βήμα-βήμα

Περίπου έναν μήνα μετά την άνθηση, μικρές ανοιχτόχρωμες κυκλικές κηλίδες κάνουν την εμφάνισή τους διάσπαρτες στην επιφάνεια του φύλλου.
Σε σύντομο χρονικό διάστημα οι κηλίδες μεγεθύνονται και μεταχρωματίζονται σε χλωρωτικές.
Στο τελικό στάδιο οι κηλίδες γίνονται ασύμμετρες και νεκρωτικές, και — αυτό είναι το κρίσιμο — δεν περιβάλλονται από κίτρινη άλω.
Τα φύλλα πέφτουν πρόωρα, συνήθως περί τα μέσα Αυγούστου, ανάλογα με την ένταση της προσβολής και τις καιρικές συνθήκες.

Αν οι κηλίδες περιβάλλονται από κίτρινη άλω, ελέγξτε για PSA Η απουσία κίτρινης άλω γύρω από τη νεκρωτική κηλίδα είναι διακριτικό γνώρισμα της ίσκας. Αν οι κηλίδες περιβάλλονται από κίτρινη άλω, πρέπει να διερευνηθεί το ενδεχόμενο προσβολής από το βακτηριακό έλκος (Pseudomonas syringae pv. actinidiae, PSA), που είναι εντελώς διαφορετικό πρόβλημα, με διαφορετική διαχείριση και διαφορετική επείγουσα προτεραιότητα.

Φύλλο ακτινιδιάς με ασύμμετρες νεκρωτικές κηλίδες από την ίσκα — **Εικόνα 5.** Φύλλο ακτινιδιάς με τις χαρακτηριστικές **ασύμμετρες νεκρωτικές κηλίδες, διάσπαρτες στο έλασμα και χωρίς κίτρινη άλω**. Οι κηλίδες πληθαίνουν, συνενώνονται και οδηγούν σε συστροφή και πρόωρη πτώση του φύλλου.

Οι καρποί

Οι καρποί συνήθως δεν φτάνουν στο επιθυμητό όριο ωρίμανσης και πολλοί από αυτούς πέφτουν στο έδαφος λίγο πριν από τη συγκομιδή.

Ως προς το μέγεθος υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διαφορά. Στην ιταλική βιβλιογραφία αναφέρεται ότι το μέγεθος των καρπών σε προσβεβλημένα δένδρα είναι μικρότερο από αυτό των υγιών. Ωστόσο στην Ελλάδα, με βάση τις δικές μας καταγραφές, το μέγεθος των καρπών είναι παρόμοιο με αυτό των υγιών δένδρων. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι δεν μπορείτε να στηριχθείτε στο μέγεθος του καρπού για να εντοπίσετε τα προσβεβλημένα δένδρα στις ελληνικές συνθήκες.

8. Γιατί το φύλλωμα «σπάει» τον Αύγουστο

Η εμφάνιση των συμπτωμάτων δεν είναι τυχαία ούτε ίδια κάθε χρονιά. Έχουν τεκμηριωθεί δύο συσχετίσεις που εξηγούν πολλά:

Πρώτον: η θερμοκρασία του Αυγούστου

Υπάρχει συσχέτιση μεταξύ της μέσης ημερήσιας θερμοκρασίας του Αυγούστου (23–24 °C) και της έντασης των συμπτωμάτων. Ο ρυθμός αύξησης της αποσύνθεσης του ξύλου συσχετίζεται επίσης με τη μέση θερμοκρασία των μηνών Ιουνίου, Ιουλίου και Αυγούστου. Γι' αυτό η ίδια φυτεία δείχνει «καλύτερη» σε δροσερές χρονιές και καταρρέει σε ζεστές.

Δεύτερον: η φυσιολογία του φυτού στις 60 ημέρες μετά την άνθηση

Οι ερευνητές υπέθεσαν ότι 60 ημέρες μετά την πλήρη άνθηση αλλάζει η φυσιολογία του φυτού: μειώνεται η ημερήσια αύξηση του καρπού, ενώ η χημική σύσταση του φύλλου βρίσκεται στο μέγιστο επίπεδο συγκέντρωσης θρεπτικών στοιχείων. Την ίδια στιγμή, οι φυτοτοξικοί παράγοντες που προέρχονται από τους μύκητες του προσβεβλημένου ξύλου συγκεντρώνονται στα φύλλα και ευνοούν την εμφάνιση των συμπτωμάτων.

Το συμπέρασμα είναι σημαντικό για την κατανόηση της ασθένειας: η νέκρωση στο φύλλο δεν σημαίνει ότι υπάρχει μύκητας μέσα στο φύλλο. Το φύλλο είναι ο δείκτης· η ασθένεια είναι μέσα στο ξύλο. Και γι' αυτό ακριβώς κανένας ψεκασμός φυλλώματος δεν πρόκειται να δώσει λύση.

9. Η εικόνα στον αγρό: πότε υποψιαζόμαστε ίσκα

Τα συμπτώματα της ασθένειας στα φύλλα εμφανίζονται συνήθως τον 6ο με 7ο χρόνο μετά τη φύτευση, και βαίνουν κάθε χρόνο επιδεινούμενα. Σε έρευνα στην Ιταλία βρέθηκαν συμπτωματικά δένδρα στο 96% των κτημάτων· στην ίδια έρευνα δεν βρέθηκε συσχέτιση μεταξύ των εδαφικών χαρακτηριστικών ή των χειρισμών των παραγωγών και του βαθμού εμφάνισης των συμπτωμάτων στα φύλλα.

Στην πράξη, η εικόνα στον αγρό έχει τρία πολύ χαρακτηριστικά γνωρίσματα:

Η κατανομή είναι διάσπαρτη. Τα συμπτώματα εμφανίζονται σε συγκεκριμένα δένδρα ή σε συγκεκριμένους βραχίονες μέσα στον αγρό. Ένα δένδρο μπορεί να φέρει συμπτώματα κάθε χρόνο και το διπλανό του να είναι υγιές.
Τα ίδια δένδρα επανεμφανίζονται. Όταν ένα δένδρο είναι χρόνια προσβεβλημένο, εμφανίζει τα συμπτώματα με μεγαλύτερη ένταση κάθε επόμενη χρονιά.
Μέχρι τα μέσα ή τέλη Ιουνίου το δένδρο δείχνει φυσιολογικό. Έχει ζωηρή βλάστηση και μεγάλους καρπούς. Η εικόνα αλλάζει απότομα αργότερα, και αυτό ξεγελά.

Ο κανόνας απόφασης Όταν τα συμπτώματα του φυλλώματος συγκεντρώνονται σε συγκεκριμένους βλαστούς, βραχίονες ή συγκεκριμένα διάσπαρτα δένδρα του αγροκτήματος, και επανεμφανίζονται στα ίδια δένδρα κάθε χρόνο, τότε πρέπει να διερευνηθεί η περίπτωση της σήψης του ξύλου. Αν αντίθετα τα συμπτώματα είναι ομοιόμορφα κατανεμημένα σε ολόκληρη τη φυτεία, το πιθανότερο είναι ότι αναζητούμε άλλη αιτία.

10. Διαφορική διάγνωση: τι μοιάζει και δεν είναι

Στον αγρό, τα συμπτώματα στα φύλλα μπορεί εύκολα να θεωρηθούν λανθασμένα ως αποτέλεσμα της μόλυνσης από άλλους παθογόνους μύκητες, όπως τα Alternaria alternata, Botrytis cinerea και Stemphylium botryosum. Και η παρανόηση αυτή έχει βάση: πρόκειται για παθογόνα που όντως μπορούν να απομονωθούν από τις νεκρωτικές κηλίδες στα φύλλα ή και να προκαλέσουν τα ίδια κηλίδες στον αγρό.

Το μηχανιστικό σκέλος αξίζει να ειπωθεί αναλυτικά, γιατί εξηγεί την παρανόηση. Υπάρχει το ενδεχόμενο οι νεκρωτικές κηλίδες να οφείλονται στους μύκητες που υπάρχουν στο προσβεβλημένο ξύλο και, σε δεύτερο χρόνο, πάνω σε αυτές τις ήδη υπάρχουσες κηλίδες να αναπτυχθούν άλλοι παθογόνοι μύκητες. Οι δεύτεροι αυτοί μύκητες μπορούν να επιδεινώσουν περαιτέρω τα συμπτώματα στα φύλλα, αν δεν καταπολεμηθούν με κατάλληλο μυκητοκτόνο. Όποιος λοιπόν απομονώσει από ένα τέτοιο φύλλο μια Alternaria, θα την απομονώσει πράγματι — αλλά θα έχει βρει τον δεύτερο ένοικο, όχι την αιτία.

Η διάγνωση θέλει εργαστήριο Η διάγνωση της ασθένειας μπορεί να γίνει μόνο από εξειδικευμένα εργαστήρια. Όπως και να 'χει, η ακριβής επιβεβαίωση της αιτίας των συμπτωμάτων σε έναν αγρό πρέπει να είναι αποτέλεσμα διάγνωσης που να βασίζεται σε εργαστηριακά αποτελέσματα. Η καθοδήγηση σχετικά με τη διάγνωση και οι κατευθυντήριες οδηγίες πρέπει να δίνονται από ειδικούς γεωπόνους.

11. Αντιμετώπιση: τα επτά μέτρα που έχουν νόημα

Ας το πούμε καθαρά από την αρχή: μέχρι σήμερα η ασθένεια της ίσκας της ακτινιδιάς δεν αντιμετωπίζεται θεραπευτικά, παρά μόνο με προληπτικά μέτρα για την αποφυγή των μολύνσεων. Δεν υπάρχει εγκεκριμένο χημικό σκεύασμα στην ακτινιδιά για την κάλυψη των πληγών και την πρόληψη των μολύνσεων.

Υπάρχει όμως εγκεκριμένο βιολογικό μέσο. Στην Ελλάδα κυκλοφορεί προϊόν εγκεκριμένο από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων για την προστασία από τη μόλυνση από νεκρωτικούς μύκητες, το οποίο βασίζεται σε ζωντανό στέλεχος του μύκητα Trichoderma atroviride και εφαρμόζεται στις τομές κλαδέματος.

Τι δείχνουν τα δεδομένα για το Trichoderma

Έρευνες έδειξαν ότι η χρήση μυκήτων του γένους Trichoderma σε τομές κλαδέματος δένδρων ακτινιδιάς προώθησε τη δημιουργία επουλωτικού κάλου ταχύτερα, σε σχέση με τον μάρτυρα.
Στελέχη του μύκητα απομονώθηκαν μέχρι και 9 μήνες μετά την εφαρμογή του, δηλαδή η προστασία της τομής δεν είναι στιγμιαία.
Στην ίσκα της αμπέλου, η εφαρμογή των Trichoderma asperellum στέλεχος ICC 012 και T. gamsii στέλεχος ICC 080 έδειξε σημαντική μείωση των συμπτωμάτων της ασθένειας κατά 66–90% σε εννεαετή μελέτη.

Πέρα από το σκεύασμα, τα μέτρα που ενισχύουν τη φυτοϋγεία του αγροκτήματος είναι τα ενδεικνυόμενα για τη μείωση των μολύνσεων από το σύμπλεγμα των μυκήτων που προκαλεί την ασθένεια. Ακολουθούν τα επτά μέτρα, με τη σειρά που εφαρμόζονται μέσα στη χρονιά.

1. Επισκοπήσεις

Σε περίπτωση εντοπισμού ύποπτων κρουσμάτων, τα φυτά πρέπει να σημαδεύονται και να ελέγχονται από ειδικό γεωπόνο. Τα σημαδεμένα φυτά κλαδεύονται πάντα τελευταία, ώστε να μη μεταφερθεί το μόλυσμα στα υγιή, και τα υπολείμματα του κλαδέματός τους απομακρύνονται από τον αγρό.

2. Αγορά υγιούς πολλαπλασιαστικού υλικού

Στην ίσκα της αμπέλου διαπιστώθηκε ότι παθογόνα σχετιζόμενα με την ασθένεια προϋπήρχαν ενδοφυτικά στα νεαρά φυτά. Για την ακτινιδιά το ερώτημα δεν έχει ερευνηθεί, χωρίς όμως να αποκλείεται. Μέχρι να απαντηθεί, το υλικό αγοράζεται από ελεγμένη πηγή.

3. Όψιμο κλάδεμα, με ξηρό καιρό

Το κλάδεμα πρέπει να γίνεται όψιμα και με ξηρό καιρό, καθώς η δακρύρροια εμποδίζει την εγκατάσταση των σπορίων των παθογόνων στην τομή.

Όταν δεν είναι δυνατόν να γίνει όψιμο κλάδεμα, τότε μπορεί να ακολουθηθεί διπλό κλάδεμα: αρχικά αφαιρούμε τους παραγωγικούς βλαστούς μέχρι ένα μήκος — όχι όμως το τελικό — για να διευκολυνθεί η εργασία, και το δεύτερο κλάδεμα, αυτό που θα δώσει την τελική μορφή, γίνεται αργά τον χειμώνα.

4. Κλάδεμα με τακούνι

Το κλάδεμα των βλαστών επάνω στους βραχίονες πρέπει να γίνεται αφήνοντας τμήματα μερικών εκατοστών, δηλαδή τακούνι. Το τακούνι θα ξεραθεί μέσα στη χρονιά και θα λειτουργήσει ως προστασία από τη μόλυνση, αφού η τομή δεν βρίσκεται πια πάνω στον ζωντανό ιστό του βραχίονα. Μπορεί να αφαιρεθεί την επόμενη χρονιά.

Παράλληλα, πρέπει να αποφεύγεται η δημιουργία μεγάλων τομών κλαδέματος. Οι μεγάλες τομές, όταν είναι αναπόφευκτες, πρέπει να καλύπτονται σχολαστικά με επικαλυπτικό πληγών, σε συνδυασμό με το εγκεκριμένο σκεύασμα.

5. Απολύμανση των εργαλείων κλαδέματος

Τα εργαλεία κλαδέματος — ψαλίδια, πριόνια και τα λοιπά — πρέπει να απολυμαίνονται σχολαστικά και τακτικά, ακόμη και ανά δένδρο αν αυτό είναι δυνατόν.

6. Αφαίρεση των προσβεβλημένων τμημάτων

Στην περίπτωση που η ασθένεια δεν έχει επεκταθεί στον κορμό, μπορεί να γίνει αφαίρεση των προσβεβλημένων βραχιόνων μαζί με 10–20 εκ. υγιούς ξύλου, ώστε να μην παραμείνει μολυσμένος ιστός.

Αν όμως η μόλυνση έχει προχωρήσει στον κορμό, συνιστάται ξερίζωμα και επαναφύτευση υγιούς φυτού. Ο λόγος εξηγείται στο επόμενο κεφάλαιο.

7. Προστασία των τομών με Trichoderma

Εφαρμογή του εγκεκριμένου σκευάσματος στις τομές κλαδέματος, σε συνδυασμό με το επικαλυπτικό πληγών στις μεγάλες τομές. Είναι το μόνο σκεύασμα που έχουμε και έχει νόημα να το αξιοποιήσουμε σωστά.

Από πού προέρχονται τα μέτρα Τα μέτρα που προτείνονται εδώ είναι αποτέλεσμα προσωπικών παρατηρήσεων στην περιοχή της Κεντρικής Μακεδονίας, σε συνδυασμό με τα μέτρα αντιμετώπισης της ίσκας της αμπέλου, όπως αυτά προτάθηκαν από τη γεωργική προειδοποίηση που εξέδωσε στις 23/1/2024 το Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Ηρακλείου. Η μεταφορά έχει βάση, αφού πρόκειται σε μεγάλο βαθμό για το ίδιο σύμπλοκο μυκήτων.

12. Το μέτρο που δοκιμάστηκε και δεν έδωσε λύση

Η ακτινιδιά έχει την ιδιότητα να ξαναβλαστάνει, όσο αυστηρά και αν την κλαδέψουμε. Η ιδιότητα αυτή οδηγεί σε μια λύση που φαίνεται προφανής: κόβουμε το προσβεβλημένο δένδρο στην περιοχή του λαιμού και αφήνουμε να αναπτυχθεί νέος κορμός από την ίδια ρίζα. Έτσι κρατάμε το ριζικό σύστημα, γλιτώνουμε την επαναφύτευση και κερδίζουμε χρόνια.

Το μέτρο αυτό δοκιμάστηκε στην περιοχή της Κεντρικής Μακεδονίας. Το αποτέλεσμα ήταν αρνητικό.

Τι έδειξαν οι παρατηρήσεις στην Κεντρική Μακεδονία

Βαθιά ανανέωση από το επίπεδο του εδάφους: τα φυτά που αναπτύχθηκαν από την ίδια ρίζα εμφάνισαν συμπτώματα ήδη τον 2ο και τον 3ο χρόνο μετά την ανανέωση. Η λύση δηλαδή δεν κράτησε ούτε μία πλήρη παραγωγική περίοδο.

Επαναφύτευση με νέο υγιές φυτό: αντιθέτως, το νέο φυτό δεν εμφάνισε συμπτώματα μέχρι το 7ο έτος της ηλικίας του, δηλαδή μέχρι το πέρας της παρακολούθησης.

Η ερμηνεία είναι απλή και έχει σημασία για κάθε παραγωγό που στέκεται μπροστά σε ένα άρρωστο δένδρο: το ριζικό σύστημα και ο λαιμός του παλιού φυτού δεν είναι καθαροί. Ο νέος βλαστός αναπτύσσεται πάνω σε ήδη αποικισμένο ιστό και ξαναμολύνεται από μέσα, χωρίς να χρειάζεται καν νέα εξωτερική μόλυνση. Όταν λοιπόν η καστανή ζώνη έχει φτάσει στον κορμό, η οικονομικά και φυτοϋγειονομικά σωστή απόφαση είναι το ξερίζωμα και η επαναφύτευση, όσο και αν κοστίζει τη στιγμή που λαμβάνεται.

Βίντεο. Προσβολή ακτινιδιάς από την ίσκα, από τον ελλαδικό χώρο. Διακρίνονται οι αλλοιώσεις του ξύλου σε τομή κορμού.

Συμπερασματικά

Η ασθένεια ευθύνεται για σημαντικές απώλειες φυτικού κεφαλαίου και περιορίζει τη διάρκεια ζωής και την παραγωγικότητα των αγροκτημάτων.
Οφείλεται σε σύμπλοκο μυκήτων. Τα σπόρια τους εισέρχονται από πληγές και τομές κλαδέματος.
Η πρόληψη είναι το μοναδικό μέσο για τον περιορισμό της επέκτασής της.
Η σχολαστική απολύμανση και κάλυψη των τομών κλαδέματος είναι το σημαντικότερο μέτρο.
Η βαθιά ανανέωση από το επίπεδο του εδάφους δεν έδωσε λύση· η επαναφύτευση με νέο υγιές φυτό έδωσε.
Η διάγνωση και οι κατευθυντήριες οδηγίες πρέπει να δίνονται από ειδικούς γεωπόνους.

13. Πηγές

Παστόπουλος, Σ. και Σωτηρόπουλος, Θ. (2024). Ίσκα της ακτινιδιάς — Η σήψη του ξύλου της ακτινιδιάς («Esca-like» disease), μία από τις σημαντικότερες ασθένειες της καλλιέργειας. Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 8/2024, σελ. 50–54, Εκδόσεις ΑγροΤύπος. Βασικό κείμενο αναφοράς του παρόντος άρθρου. Η πλήρης βιβλιογραφία της εργασίας βρίσκεται στη διεύθυνση bibliography.agrotypos.gr, έτος 2024, τεύχος 8.
Elena, K. και Paplomatas, E.J. (2002). First Report of Fomitiporia punctata Infecting Kiwifruit. Plant Disease 86(10):1176. Η πρώτη ελληνική καταγραφή, από το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο και το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Πηγή για την ανοιχτόχρωμη μαλακή σήψη περιβαλλόμενη από καστανό σκληρό νεκρωτικό ξύλο και για την επιτυχή τεχνητή επιμόλυνση.
Di Marco, S. και Osti, F. (2008). Foliar Symptom Expression of Wood Decay in Actinidia deliciosa in Relation to Environmental Factors. Plant Disease 92(8):1150–1157. Πηγή για τη συσχέτιση με τη μέση θερμοκρασία Αυγούστου (23–24 °C), για τις 60 ημέρες μετά την πλήρη άνθηση και για την πενταετή επισκόπηση στην Emilia-Romagna.
Fischer, M. (2002). A new wood-decaying basidiomycete species associated with esca of grapevine: Fomitiporia mediterranea (Hymenochaetales). Mycological Progress 1(3):315–324. Πηγή για την ταξινομική αναθεώρηση: διαφορές στην περιοχή ITS, ταχύτερη ανάπτυξη στους 15–35 °C και αναπαραγωγική ασυμβατότητα με το F. punctata.
Pacetti, A. και συνεργάτες (2021). Fomitiporia mediterranea M. Fisch., the historical Esca agent: a comprehensive review on the main grapevine wood rot agent in Europe. Phytopathologia Mediterranea 60(2):351–379. Ανασκόπηση για τον κύριο μύκητα λευκής σήψης της ίσκας στην Ευρώπη.
Manning, M. και συνεργάτες (2004). Pathogenicity of fungi associated with a decay of kiwifruit. Australasian Plant Pathology. Η αναφορά από τη Νέα Ζηλανδία.
Johnston, P.R. και συνεργάτες (2010). Fungi found in association with discoloured wood of kiwifruit vines in New Zealand. New Zealand Plant Protection. Πηγή για την παρουσία του Neobulgaria alba και για το ότι πρόκειται για διαφορετική ασθένεια.
Hennion, B. και συνεργάτες (2001, 2003). First observations of a wood decay («esca-like» disease) on kiwifruit in France. Οι εργασίες που καθιέρωσαν τον όρο «esca-like diseases» και κατέγραψαν τα γαλλικά απομονώματα.
Pertot, I. και συνεργάτες (2016). Trichoderma atroviride SC1 prevents Phaeomoniella chlamydospora and Phaeoacremonium aleophilum infection of grapevine plants during the grafting process in nurseries. BioControl 61:257–267. Τεκμηρίωση της προστατευτικής δράσης του T. atroviride έναντι δύο από τα παθογόνα του συμπλόκου.
Thomidis, T. και Exadaktylou, E. (2010). First report of Botryosphaeria dothidea causing shoot blight of kiwifruit in Greece. Καθώς και οι εργασίες των Θωμίδη και συνεργατών (2008, 2009, 2013) για τους μύκητες που προσβάλλουν φύλλα και βλαστούς ακτινιδιάς στην Ελλάδα, μεταξύ των οποίων και η πρώτη αναφορά προσβολής βλαστών από τον Diaporthe neotheicola.
Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Ηρακλείου (23/1/2024). Γεωργική προειδοποίηση για τις ασθένειες ξύλου της αμπέλου. Πηγή για τα καλλιεργητικά μέτρα που μεταφέρθηκαν στην ακτινιδιά.
Brook, P.J. (1986). Διάφορα παθογόνα της ακτινιδιάς. Καθώς και Scortichini, M. (2019) για το βακτηριακό έλκος. Αναφέρονται εδώ ως το γενικότερο πλαίσιο των ασθενειών της καλλιέργειας.

Αποποίηση ευθύνης Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δεν υποκαθιστά την επιτόπια γεωπονική εκτίμηση ούτε συνιστά συνταγή εφαρμογής φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Δεν αναφέρονται εμπορικές ονομασίες· η επιλογή γίνεται με βάση τις ισχύουσες εγκρίσεις του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Οι εγκρίσεις των δραστικών ουσιών και των βιολογικών σκευασμάτων, οι δόσεις και οι καλλιέργειες για τις οποίες ισχύουν μεταβάλλονται· ισχύουν πάντοτε οι οδηγίες της ετικέτας. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για τη χρήση των παραπάνω πληροφοριών.