Το σύνδρομο του Μαρασμού της Ακτινιδιάς, Moria del kiwi, KiDS

Το σύνδρομο του μαρασμού της ακτινιδιάς — moria del kiwi στα ιταλικά, KiDS ή KVDS διεθνώς — δεν είναι μια ασθένεια με έναν μικροοργανισμό και ένα φάρμακο. Είναι υδραυλική αστοχία: το φυτό παύει να μπορεί να ανεβάσει νερό, και μαραίνεται μέσα σε λίγες εβδομάδες ενώ το χωράφι είναι ποτισμένο. Ακολουθεί τι ξέρουμε σήμερα, τι αλλάζει στη βιβλιογραφία, και τι μπορούμε πραγματικά να κάνουμε.

Σημείωση ονοματολογίας: στη διεθνή βιβλιογραφία απαντούν και τα δύο ακρωνύμια. Το KVDS (Kiwifruit Vine Decline Syndrome) είναι το επικρατέστερο στην Ιταλία και στις πιο πρόσφατες εργασίες· το KiDS (Kiwifruit Decline Syndrome) χρησιμοποιείται εξίσου. Πρόκειται για το ίδιο πράγμα.

1. Πόσο μεγάλο είναι το πρόβλημα

Το σύνδρομο ξεκίνησε το 2012 στη Βερόνα και εξαπλώθηκε ραγδαία. Οι πρώτες εκτιμήσεις μιλούσαν για λίγο πάνω από το 10% των ιταλικών φυτειών, περίπου 2.900 εκτάρια. Μέχρι το 2020 η εκτίμηση ανέβηκε στα 6.560 εκτάρια, περίπου το 25% της εθνικής καλλιέργειας, με περιοχές όπως το Βένετο να ξεπερνούν το 80% και το Πιεμόντε το 70%.

Το 2025 η εικόνα είναι πολύ χειρότερη: το σύνδρομο καλύπτει περίπου 11.000 εκτάρια — 110.000 στρέμματα — επηρεάζοντας πάνω από το 50% της καλλιεργούμενης έκτασης με την ποικιλία Hayward. Προσβάλλει και τα δύο είδη, τόσο την Actinidia deliciosa όσο και την Actinidia chinensis.

Δεν είναι ιταλικό πρόβλημα. Το σύνδρομο καταγράφεται σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, με σοβαρές απώλειες στην Τουρκία — όπου η πρόσφατη έρευνα εστιάζει στα ωομύκητα Phytopythium — καθώς και στην Ελλάδα. Για εμάς στα Γιαννιτσά και ευρύτερα στην Πέλλα, όπου η ακτινιδιά έχει επεκταθεί πολύ τα τελευταία χρόνια συχνά σε βαριά και κακώς στραγγιζόμενα εδάφη, η σημασία είναι άμεση.

2. Πώς το αναγνωρίζουμε στο χωράφι

Η εξέλιξη είναι ταχεία και συνήθως μη αναστρέψιμη: από την εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων μέχρι τον θάνατο του φυτού μεσολαβούν συχνά ένα με δύο χρόνια. Τα κύρια σημάδια:

• Εξαφάνιση των τροφοπεκτικών ριζών. Είναι το πρώτο και το πιο αποκαλυπτικό. Με σκάψιμο στην περιφέρεια της κόμης: η απουσία λευκών ριζιδίων σημαίνει ότι το πρόβλημα έχει ήδη ξεκινήσει.
• Αποχωρισμός του φλοιού της ρίζας από τον κεντρικό κύλινδρο. Η επιδερμίδα «γλιστράει» και βγαίνει σαν κάλτσα.
• Καφέ, μαλακές, υγρές περιοχές σήψης στις χοντρές ρίζες.
• Ξαφνική νέκρωση και πτώση φύλλων, συχνά χωρίς προηγούμενη φάση κιτρινίσματος.
• Μαρασμός και ξήρανση βλαστών μέσα στο καλοκαίρι, ενώ το κτήμα ποτίζεται κανονικά.

3. Ο μηχανισμός: από τη ρίζα στην κατάρρευση

Η αλυσίδα των γεγονότων είναι σήμερα αρκετά καλά τεκμηριωμένη:

1. Βλάβη στη ρίζα. Χάνονται οι τροφοπεκτικές ρίζες, από υπερύγρανση, εδαφογενή παθογόνα, κακή δομή εδάφους ή συνδυασμό τους.
2. Λειτουργική ξηρασία. Το φυτό δεν προσλαμβάνει νερό παρότι το έδαφος είναι υγρό. Αυτό είναι το κλειδί για την κατανόηση του συνδρόμου.
3. Σπηλαίωση (καβιτασμός). Η στήλη νερού στα αγγεία του ξυλώματος σπάει και μπαίνει αέρας ( φυσαλίδες αέρα). Η αγωγιμότητα καταρρέει.
4. Απόφραξη. Τυλώσεις, ινίδια και βλεννώδεις εκκρίσεις φράζουν τα αγγεία, κάνοντας τη βλάβη μόνιμη.
5. Κατάρρευση. Μαρασμός, ξήρανση, θάνατος του φυτού.

Η έρευνα του CREA στην Ιταλία μέτρησε αυτά τα στάδια σε φυτά cv. Hayward. Στα πρέμνα του προσβεβλημένου κτήματος καταγράφηκαν θερμοκρασία φύλλου πάνω από 39 °C, στοματική αγωγιμότητα κάτω από 0,20 mol H₂O m⁻² s⁻¹, υδατικό δυναμικό βλαστού χαμηλότερο από −1 MPa, μειωμένη ροή χυμού στον κορμό και μεγάλες ημερήσιες διακυμάνσεις της διαμέτρου του κορμού — δηλαδή σαφής υδατική καταπόνηση, με το χωράφι ποτισμένο.

4. Γιατί η ακτινιδιά είναι τόσο ευάλωτη

Το ερώτημα «γιατί σε εμάς και όχι στη μηλιά» έχει απάντηση, και είναι ανατομική. Η Actinidia εξελίχθηκε στα υγρά, δροσερά δάση της νοτιοανατολικής Κίνας. Δεν χρειάστηκε ποτέ άμυνα απέναντι σε ξηρό, καυτό αέρα.

• Πολύ ευρέα αγγεία ξυλώματος. Εξασφαλίζουν τεράστια παροχή νερού όταν όλα πάνε καλά, αλλά είναι εξαιρετικά επιρρεπή σε σπηλαίωση όταν η τάση ανεβαίνει. Η ιταλική έρευνα βρήκε ότι τα φυτά αντιδρούν μακροπρόθεσμα στενεύοντας τα αγγεία — η συχνότερη κλάση έπεσε στα 30–45 μm — ένδειξη προσαρμογής σε αυξανόμενο VPD, με κόστος όμως στην παροχή.
• Μεγάλα φύλλα, τεράστια διαπνοή. Η επιφάνεια που χάνει νερό είναι δυσανάλογη με το ριζικό σύστημα.
• Ρηχές, σαρκώδεις ρίζες. Χαμηλή αντοχή σε ανοξία και μηχανική καταπόνηση.
• Καθυστερημένο κλείσιμο στοματίων. Η ακτινιδιά «επιμένει» να διαπνέει, φτάνοντας σε επικίνδυνα χαμηλά υδατικά δυναμικά πριν αμυνθεί.

5. Τα νούμερα πίσω από την ευπάθεια

Η ελληνική βιβλιογραφία απέκτησε πρόσφατα μια πολύ καλή συνεισφορά στο θέμα, από τους Χρήστο και Ευάγγελο Ξυλογιάννη (Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 04/2026). Τα στοιχεία που ακολουθούν προέρχονται από εκεί και δίνουν αριθμητική υπόσταση σε αυτό που όλοι διαισθανόμαστε: η ακτινιδιά δεν είναι απλώς «ευαίσθητη», είναι ακραία περίπτωση.

5.1 Πυκνότητα ριζών: η ακτινιδιά ξεφεύγει από όλα

Λόγω της αργής εξερεύνησης του εδαφικού όγκου, η ακτινιδιά αναπτύσσει πυκνότητα ριζών πολύ υψηλότερη από κάθε άλλο οπωροφόρο. Οι ρίζες στριμώχνονται σε μικρό όγκο εδάφους και ανταγωνίζονται μεταξύ τους για το ίδιο οξυγόνο.

5.2 Οι «πνεύμονες» της ρίζας είναι τέσσερις φορές μικρότεροι

5.3 Ζήτηση οξυγόνου και ο κανόνας των 5 ωρών

• Οι ρίζες της ακτινιδιάς έχουν την υψηλότερη κατανάλωση οξυγόνου σε σύγκριση με τα άλλα οπωροφόρα. Στους 30 °C εδάφους η ζήτηση φτάνει περίπου 0,18 mg O₂ ανά λίτρο ανά ώρα, έναντι περίπου 0,10 στη ροδακινιά και 0,06 στη μηλιά.
• Υπό συνθήκες κορεσμού του εδάφους, όλο το διαθέσιμο οξυγόνο εξαντλείται μέσα σε 5 ώρες.
• Μετά από μόλις 5 ώρες υπερβολικής υγρασίας εμφανίζονται τα πρώτα συμπτώματα στρες στα φύλλα: μείωση διαπνοής και φωτοσύνθεσης, αύξηση της θερμοκρασίας του φύλλου, έναρξη ξήρανσης.
• Σε ζεστά και κακώς αεριζόμενα εδάφη, αρκούν λίγες μέρες με περίσσεια νερού μέσα στο καλοκαίρι για να καταναλωθεί το διαθέσιμο οξυγόνο και να εμποδιστεί η ανανέωση του ριζικού συστήματος.
• Οι επιπτώσεις είναι ακόμη σοβαρότερες σε εδάφη με νηματώδεις.

5.4 Ο εδαφικός όγκος που εξερευνά η ρίζα — το πιο πρακτικό νούμερο

Ακολουθεί ο εδαφικός όγκος που καταλαμβάνει το ριζικό σύστημα στα πρώτα τέσσερα χρόνια μετά τη φύτευση:

5.5 Το φυτό μαραίνεται πολύ πριν το «σημείο μαρασμού»

Το νερό που το φυτό μπορεί πραγματικά να αξιοποιήσει χωρίς να υποστεί στρες — το λεγόμενο εύκολα αξιοποιήσιμο νερό — είναι μόνο το 30–40% του συνολικού διαθέσιμου, δηλαδή του εύρους ανάμεσα στην υδατοϊκανότητα και το σημείο μαρασμού.

5.6 Πότε ακριβώς καταρρέουν τα φυτά

Τα φυτά ξεκινούν καλά την πρώτη περίοδο του ετήσιου κύκλου, από τον Μάρτιο μέχρι τα τέλη Μαΐου, χωρίς συμπτώματα δυσφορίας. Ο λόγος είναι απλός: η εξατμισοδιαπνευστική ζήτηση είναι ακόμη χαμηλή και η φυλλική επιφάνεια περιορισμένη, οπότε το μειωμένο ριζικό σύστημα προλαβαίνει.

Με την αύξηση της θερμοκρασίας και της φυλλικής επιφάνειας, τα φυτά καταρρέουν. Ο θάνατος συμβαίνει τους καλοκαιρινούς μήνες. Η ζημιά όμως δεν έγινε το καλοκαίρι — έγινε κατά τη διάρκεια της περιόδου των βροχών, από τον Οκτώβριο έως τον Μάρτιο, ή από λανθασμένη διαχείριση της άρδευσης. Η αναλογία ριζών προς φύλλωμα έχει ήδη μεταβληθεί, και το καλοκαίρι απλώς εμφανίζει τον λογαριασμό.

Τα φυτά μπορούν επίσης να επιβιώσουν για μερικά χρόνια, αλλά υποφέρουν χωρίς παραγωγή και δύσκολα ανακάμπτουν, αν δεν παρέμβουμε έγκαιρα για να απομακρύνουμε την περίσσεια νερού και με δραστικά κλαδέματα του εναέριου μέρους.

6. Οι παράγοντες που συγκλίνουν

7. Ποια παθογόνα εμπλέκονται

Τα αίτια του συνδρόμου αμφισβητούνται έντονα από το 2012, αλλά μια αυξανόμενη επιστημονική συναίνεση το χαρακτηρίζει πλέον ως σύνθετη, πολυπαραγοντική φυσιοπάθεια. Προκύπτει από τη συνεργιστική αλληλεπίδραση τριών πραγμάτων: του αβιοτικού στρες (πλεόνασμα νερού στο έδαφος), της τροποποίησης της αέριας σύνθεσης του εδάφους (περισσότερο CO₂, περισσότερο μεθάνιο, λιγότερο οξυγόνο) και, κατά συνέπεια, της τροποποίησης του μικροβιώματος υπέρ των παθογόνων που ήδη υπάρχουν στο έδαφος.

Για χρόνια η συζήτηση γινόταν γύρω από το γένος Phytophthora. Η έρευνα της τελευταίας πενταετίας μετατόπισε το κέντρο βάρους σε ένα συγγενικό γένος ωομυκήτων, το Phytopythium.

• Το Phytopythium vexans βρέθηκε να συνδέεται σταθερά με συμπτωματικά φυτά, και η παθογένειά του επιβεβαιώθηκε σε ελεγχόμενους εμβολιασμούς.
• Το P. chamaehyphon ταυτοποιήθηκε ως νέος παίκτης σε φυτείες Hayward στην Ιταλία.
• Σε συγκριτική μελέτη στην Τουρκία, το P. litorale αποδείχθηκε σημαντικά πιο επιθετικό από το P. vexans, που προκάλεσε μόνο μέτρια συμπτώματα.

Η πρακτική σημασία: τα ωομύκητα δεν είναι μύκητες. Τα κοινά μυκητοκτόνα δεν τα πιάνουν. Χρειάζονται σκευάσματα με δράση έναντι ωομυκήτων, και — κυρίως — αφαίρεση της συνθήκης που τα ευνοεί, δηλαδή του νερού που στέκεται.

8. Πριν τη φύτευση: το έδαφος αποφασίζει

Το επενδυτικό κόστος μιας νέας φυτείας ακτινιδιάς είναι 60.000 έως 70.000 ευρώ ανά εκτάριο, δηλαδή 6.000–7.000 ευρώ το στρέμμα. Σε αυτό το ύψος επένδυσης δεν χωράνε λάθος επιλογές.

9. Τι μπορούμε να κάνουμε

Δεν υπάρχει θεραπεία για προσβεβλημένο πρέμνο. Υπάρχει όμως σοβαρή πρόληψη, και υπάρχουν επεμβάσεις που μειώνουν μετρήσιμα το ρίσκο.

9.1 Το νερό — πρώτη προτεραιότητα

• Στράγγιση πριν από όλα. Αν το κτήμα κρατάει νερό μετά από δυνατή βροχή, καμία άλλη επέμβαση δεν έχει νόημα πριν λυθεί αυτό.
• Υπερυψωμένες γραμμές φύτευσης. Η διεθνής βιβλιογραφία τις αναφέρει σταθερά ως μία από τις πιο αποτελεσματικές πρακτικές, ιδίως σε νέες φυτεύσεις. Βελτιώνουν τον αερισμό και μειώνουν τη ζημιά από προσωρινή πλημμύρα.
• Άρδευση με μέτρο και μέτρηση. Το «ποτίζω περισσότερο επειδή μαραίνεται» τροφοδοτεί τον κύκλο.

9.2 Έλεγχος μικροκλίματος — η νεότερη γραμμή

Μελέτη του 2025 δοκίμασε υπερκόμια μικροεκτοξευτήρες σε συνδυασμό με δίχτυ σκίασης, ώστε να προστατευτεί το φύλλωμα από υπερθέρμανση και να μειωθεί τοπικά το VPD. Τα αποτελέσματα ήταν σαφή: χαμηλότερη θερμοκρασία φύλλου, υψηλότερο υδατικό δυναμικό βλαστού, μεγαλύτερη στοματική αγωγιμότητα και φωτοσύνθεση, και — ίσως το σημαντικότερο — υψηλότερη περιεκτικότητα των ριζών σε άμυλο το καλοκαίρι. Το άμυλο είναι το «καύσιμο» με το οποίο το φυτό επαναπληρώνει τα αγγεία μετά από σπηλαίωση.

9.3 Έδαφος και ρίζα

• Οργανική ουσία και μικροβιακά σκευάσματα κατά τη φύτευση, για καλύτερη δομή και ανθεκτικότερη ριζόσφαιρα.
• Αποσυμπίεση με ρίπερ στις σωστές συνθήκες υγρασίας, για αερισμό χωρίς να τραυματιστεί το ριζικό σύστημα.
• Διόρθωση pH και θρέψης. Σε ασβεστώδη εδάφη, η χρόνια τροφοπενία σιδήρου εξασθενεί τη ρίζα πολύ πριν εμφανιστεί μαρασμός.

10. Υποκείμενα και γενετική βελτίωση

Η ακτινιδιά αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση στα οπωροφόρα: μέχρι το 2000 υπήρχε ουσιαστικά μία εμπορική ποικιλία, χωρίς χρήση υποκειμένων. Στην Κίνα υπάρχουν περίπου 60 διαφορετικά είδη του γένους Actinidia, αλλά κανένα ερευνητικό κέντρο δεν είχε επενδύσει στη γενετική βελτίωση για την αναζήτηση υποκειμένων ανθεκτικών σε βιοτικά και αβιοτικά στρες. Πληρώνουμε σήμερα αυτή την παράλειψη.

10.1 Τι δοκιμάζεται τώρα

Τα τελευταία 4–5 χρόνια, και μετά την απώλεια χιλιάδων εκταρίων, στην Ιταλία ξεκίνησε ο πειραματισμός με νέα υποκείμενα από άλλα είδη του γένους:

• Actinidia valvata — Roki, Jackson, Zenit
• Actinidia rufa — Spice 24
• Actinidia macrosperma — Bounty 71

10.2 Το Bounty 71

Είναι το μόνο για το οποίο υπάρχουν επαρκή στοιχεία. Επιλέχθηκε από την Plant & Food στη Νέα Ζηλανδία το 1997. Η ελληνική πηγή το κατατάσσει στην Actinidia macrosperma και ταυτόχρονα αναφέρει επιλογή από σπορόφυτα Actinidia polygama· η ασυμφωνία αυτή δεν κατέστη δυνατό να αρθεί και σημειώνεται εδώ ρητά. Οι πρώτες δοκιμές έγιναν με εμβολιασμό της Hort16A, σε σύγκριση με το υποκείμενο Bruno που χρησιμοποιείται συνήθως στη Νέα Ζηλανδία. Κατά τη διάρκεια των δοκιμών 1997–2007, τα φυτά που εμβολιάστηκαν σε Bounty 71 παρήγαγαν μεγαλύτερο αριθμό καρπών και καλύτερου μεγέθους, χωρίς να επηρεάζεται η ξηρά ουσία, με πρωιμότητα περίπου μιας εβδομάδας.

Η εικόνα είναι σαφής: το Bounty 71 υπερτερεί καθαρά στα βαριά εδάφη — ακριβώς εκεί που χρειαζόμαστε βοήθεια — αλλά υστερεί στο ενεργό ασβέστιο, στους νηματώδεις, στα βακτηριακά παθογόνα και στη ζωηρότητα. Δεν είναι λύση για κάθε χωράφι.

10.3 Τι χρειάζεται προσοχή στα νέα φυτά

Για τα υπόλοιπα υποκείμενα δεν υπάρχουν ακόμη επαρκή στοιχεία ώστε να προταθεί η εμπορική τους διάθεση σε μεγάλη κλίμακα. Από τις πρώτες παρατηρήσεις φαίνονται πολλά υποσχόμενα, αλλά χρειάζονται 4–5 χρόνια αξιολόγησης σε διαφορετικά εδαφοκλιματικά περιβάλλοντα και επαλήθευση της συμβατότητάς τους με τις διάφορες ποικιλίες.

Κατεργασία εδάφους στα ακτινίδια με ρίπερ — πότε και πώς γίνεται σωστά.

Ακτινίδια σε έδαφος με υψηλό pH και μέσης-βαριάς μηχανικής σύστασης: συμφέρει;

11. Τι δεν λύνει το πρόβλημα

• Περισσότερο πότισμα. Επιδεινώνει τη ρίζα που ήδη ασφυκτιά.
• Μυκητοκτόνα «γενικής χρήσης». Τα ωομύκητα δεν είναι μύκητες.
• Επανεμβολιασμός ή αντικατάσταση φυτού στην ίδια θέση, χωρίς αλλαγή του εδάφους. Το νέο φυτό μπαίνει στις ίδιες συνθήκες που σκότωσαν το προηγούμενο.
• Λιπάσματα ως «τονωτικά» σε φυτό που έχει χάσει τις απορροφητικές του ρίζες. Δεν υπάρχει μηχανισμός να τα πάρει.

12. Το βαθύτερο μάθημα

Το σύνδρομο αναδιαμόρφωσε το τοπίο του ακτινιδίου στην Ιταλία μέσα σε μόλις μία δεκαετία. Και η αιτία δεν ήταν ένα καινούργιο παθογόνο που ήρθε από το εξωτερικό.

Η ουσία του προβλήματος είναι οικολογική. Μετά από πέντε δεκαετίες εντατικής καλλιέργειας, η αλληλεπίδραση τεσσάρων πραγμάτων έφτασε σε σημείο καμπής: ενός συστήματος παραγωγής που έγινε πολύ εύθραυστο, εδαφών αποδομημένων και πολύ φτωχών σε οργανική ουσία, ενός μικροβιώματος αλλοιωμένου σε φορτίο και ποιότητα, και ενός κλίματος που μεταβάλλεται. Πάνω σε αυτό το υπόβαθρο, τα ευκαιριακά εδαφικά παθογόνα βρήκαν ανοιχτή πόρτα.

Η ανάκαμψη θα απαιτήσει θεμελιώδη επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο διαχειριζόμαστε ολόκληρο το σύστημα, και ειδικά των σχέσεων ανάμεσα στη θρέψη, το νερό, το έδαφος και το ριζικό σύστημα. Δεν είναι θέμα ενός σκευάσματος ή μιας τεχνικής. Είναι θέμα του πώς φυτεύουμε, πώς ποτίζουμε και τι αφήνουμε πίσω μας στο χώμα.

Σχετικό: η σήψη του ξύλου της ακτινιδιάς — μια ακόμη σοβαρή απειλή για τα πρέμνα.

13. Πηγές

• Mandalà C., Monaco S., Nari L., Morone C., Palazzi F., Bencresciuto G.F., Bardi L. (2024). Xylem Hydraulic Conductance Role in Kiwifruit Decline Syndrome Occurrence. Horticulturae 10(4):392.
• Bardi L. et al. (2022). Kiwifruit Adaptation to Rising Vapor Pressure Deficit Increases the Risk of Kiwifruit Decline Syndrome Occurrence. Horticulturae 8:906.
• Bardi L. et al. (2025). Orchard Microclimate Control as a Way to Prevent Kiwifruit Decline Syndrome Onset. Plants 14(7):1049.
• Integrated analyses of the plant and soil microbiome identify Phytopythium vexans as agent of the Kiwifruit Vine Decline Syndrome. Plant and Soil (2024).
• Characterization of Phytopythium Species Involved in the Establishment and Development of Kiwifruit Vine Decline Syndrome. Microorganisms 11(1):216 (2023).
• Polat et al. (2026). Comparative aggressiveness and fungicide sensitivity of Phytopythium vexans and P. litorale associated with kiwifruit vine decline in Türkiye. Pest Management Science.
• Soil, rhizosphere and root microbiome in kiwifruit vine decline, an emerging multifactorial disease. Frontiers in Microbiology (2024).
• Kiwifruit Vine Decline Syndrome: etiology, mechanisms, and management of a multifactorial disease — ανασκόπηση με έμφαση στη διαχείριση.
• Tacconi G. et al. (2015). Vine decline in kiwifruit: climate change and effect on waterlogging and Phytophthora in North Italy. Acta Horticulturae 1096.

Η ελληνική πηγή των ποσοτικών δεδομένων

• Ξυλογιάννης, Χ. και Ξυλογιάννης, Ε. (2026). «Κατάρρευση της καλλιέργειας της ακτινιδιάς στην Ιταλία — η σιωπηλή κρίση κάτω από τους ιταλικούς οπωρώνες». Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 04/2026, σελ. 42–47, εκδόσεις ΑγροΤύπος. Από το άρθρο αυτό προέρχονται τα στοιχεία για την έκταση και την παραγωγή στην Ιταλία, οι πίνακες πυκνότητας ριζών και ενδοκυτταρικού χώρου, τα διαγράμματα ζήτησης οξυγόνου, ο πίνακας εδαφικού όγκου και τα δεδομένα για τα νέα υποκείμενα.
  Ο Χρήστος Ξυλογιάννης είναι γεωπόνος, πρώην καθηγητής του Πανεπιστημίου της Basilicata (Ματέρα, Ιταλία). Ο Ευάγγελος Ξυλογιάννης είναι γεωπόνος, τεχνικός διευθυντής της RS Fruit A.E. στη Νάουσα.

Βιβλιογραφία που παραθέτει το παραπάνω άρθρο

• Tacconi, G. et al. (2023). Kiwi Vine Decline Syndrome in Italy: current knowledge and future perspectives.
• FAO (2022). Soil biodiversity and sustainable agriculture.
• Burdon, J. et al. Root hypoxia and kiwifruit decline.
• Xiloyannis, C. et al. Μελέτες για τη φυσιολογία και διαχείριση της ακτινιδιάς.
• Luxemoore et al. (1971) — ενδοκυτταρικός χώρος υποκειμένων εσπεριδοειδών.
• Smith, G. S. & Miller, S. A. (1992)· Smith, G. S. et al. (1989)· Bidel et al. (2000)· Bouma et al. (2001)· Greer et al.· Sun et al. (2022) — απαίτηση οξυγόνου ριζών και συγκέντρωση οξυγόνου στο εδαφικό διάλυμα.
• Ziegler et al. (2017) — ενδοκυτταρικός χώρος ριζών υποκειμένων ροδακινιάς.

Φωτογραφίες: αρχείο Παστόπουλος Γεωπονική, από κτήματα της περιοχής μας.