Η ασθένεια βακτηριακό έλκος της ακτινιδιάς

Βραχίονας ακτινιδιάς με εκτεταμένο έλκος και βακτηριακή εξίδρωση, Μάρτιος 2017. Το κοκκινωπό υγρό που ρέει από τη σχισμή του φλοιού είναι πυκνό εναιώρημα ζωντανών βακτηρίων και αποτελεί την κύρια πηγή μολύσματος για ολόκληρο το κτήμα την άνοιξη.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Το βακτηριακό έλκος της ακτινιδιάς είναι η σοβαρότερη ασθένεια της καλλιέργειας παγκοσμίως. Δεν θεραπεύεται. Ό,τι κάνετε, το κάνετε πριν τη μόλυνση, και η επιτυχία κρίνεται από το πόσο καλά ξέρετε τη βιολογία του παθογόνου και πόσο πιστά τηρείτε τους κανόνες υγιεινής στο κτήμα σας. Το άρθρο αυτό στηρίζεται στη δημοσιευμένη εργασία μας του 2020 και στην εμπειρία από τα κτήματα των Γιαννιτσών από το 2014 μέχρι σήμερα, ενημερωμένο με τη διεθνή βιβλιογραφία, το ισχύον ενωσιακό πλαίσιο και τα σκευάσματα που είναι σήμερα εγκεκριμένα στη χώρα μας.

1. Τι είναι και γιατί είναι διαφορετικό από τα υπόλοιπα

Το βακτηριακό έλκος της ακτινιδιάς οφείλεται στο βακτήριο Pseudomonas syringae pv. actinidiae, που στη διεθνή βιβλιογραφία και στην καθημερινή κουβέντα των παραγωγών αναφέρεται ως Psa. Πρόκειται για αρνητικό κατά Gram, υποχρεωτικά αερόβιο βακτήριο, που εμφανίζεται μεμονωμένο ή σε ζεύγη ή σε κοντές αλυσίδες και κινείται με ένα έως τρία πολικά μαστίγια [1][14][21].

Η διαφορά του από τις ασθένειες που έχετε συνηθίσει είναι θεμελιώδης και πρέπει να την καταλάβετε πριν προχωρήσετε. Στις μυκητολογικές ασθένειες υπάρχουν διασυστηματικά μυκητοκτόνα που δρουν θεραπευτικά: μπορείτε να ψεκάσετε μετά τη μόλυνση και να σταματήσετε την εξέλιξή της μέσα σε ένα παράθυρο κάποιων ωρών ή ημερών. Στο βακτηριακό έλκος δεν υπάρχει θεραπευτική επέμβαση. Όλα τα διαθέσιμα μέσα είναι προληπτικά και δρουν μόνο πάνω στην επιφάνεια του φυτού ή προετοιμάζοντας την άμυνά του. Από τη στιγμή που το βακτήριο μπει στους ιστούς, κανένα σκεύασμα δεν το φτάνει.

Η δεύτερη ουσιώδης διαφορά είναι ότι το Psa κινείται διασυστηματικά μέσα στο φυτό, μέσω των αγγείων του ξυλώματος [21][22]. Δεν μένει εκεί που μπήκε. Έχει βρεθεί ένα μέτρο μακριά από το σημείο της αρχικής μόλυνσης μέσα σε έξι μήνες [1]. Αυτό καθορίζει τον τρόπο της αφαίρεσης. Κατά την αφαίρεση προσβεβλημένου βλαστού η τομή πρέπει να γίνει αρκετά χαμηλότερα, μέσα σε φαινομενικά υγιή ιστό, γιατί το ορατό έλκος είναι μόνο το κομμάτι της μόλυνσης που πρόλαβε να εκδηλωθεί.

Η τρίτη διαφορά είναι οικονομική και εξηγεί γιατί όλος ο κόσμος πανικοβλήθηκε. Στην Ιταλία, μεταξύ 2010 και 2012, εκριζώθηκαν ή κόπηκαν πάνω από 2.000 εκτάρια ακτινιδιών. Οι εκτιμώμενες απώλειες ανέρχονταν σε 20.000 ευρώ ανά εκτάριο ετησίως σε παραγωγή, 50.000 ευρώ ανά εκτάριο για την επένδυση της φυτείας που χάθηκε και 15.000 ευρώ ανά εκτάριο για την καταστροφή των φυτών ώστε να σταματήσει η εξάπλωση, με μείωση παραγωγής στα κτήματα από 10% έως 50% [2].

Πηγές: 1 2 6 14 21 22

2. Το παθογόνο και οι τέσσερις βιότυποι

Το Psa απομονώθηκε για πρώτη φορά το 1984 στην Ιαπωνία και περιγράφηκε επίσημα το 1989 από τους Takikawa και συνεργάτες. Είχε προηγηθεί η Κίνα το 1983· ακολούθησε η Ιταλία το 1992 [14], όπου όμως για δεκαέξι ολόκληρα χρόνια δεν προκάλεσε ιδιαίτερα προβλήματα. Το 2008 όλα άλλαξαν: στην περιοχή του Lazio ξέσπασε η πρώτη μεγάλη επιδημία, που επεκτάθηκε αμέσως στη βόρεια Ιταλία. Το 2010 εμφανίστηκε στη Γαλλία, την Πορτογαλία και τη Νέα Ζηλανδία, το 2011 στην Ισπανία, την Αυστραλία και τη Χιλή, και το 2014 στην Ελλάδα [1][2].

Ο λόγος που το ίδιο βακτήριο ήταν αδιάφορο επί δεκαετίες και μετά έγινε πανδημία βρίσκεται στη γενετική του. Το παθογόνο διακρίνεται σε τέσσερις ομάδες, που στη βιβλιογραφία ονομάζονται βιότυποι ή παθότυποι και διαφέρουν ριζικά ως προς την επιθετικότητα [10].

Η τέταρτη ομάδα αναταξινομήθηκε το 2015 ως ξεχωριστός παθότυπος, Pseudomonas syringae pv. actinidifoliorum, ακριβώς επειδή αποδείχθηκε ότι δεν προκαλεί την ίδια ασθένεια [11]. Αυτό έχει άμεση πρακτική σημασία για εσάς: κηλίδες στα φύλλα χωρίς έλκη και χωρίς εξιδρώσεις δεν σημαίνουν αυτόματα καταστροφή. Μπορεί να πρόκειται για το πολύ ηπιότερο actinidifoliorum, ή ακόμη και για άλλο είδος Pseudomonas εντελώς. Γι' αυτό η εργαστηριακή ταυτοποίηση δεν είναι πολυτέλεια.

Πηγές: 1 2 10 11 14

3. Ποια φυτά προσβάλλει και πόσο

Την υψηλότερη ευαισθησία εμφανίζει το είδος Actinidia chinensis, δηλαδή οι κιτρινόσαρκες ποικιλίες. Στη Νέα Ζηλανδία η ποικιλία Hort16A ισοπεδώθηκε κυριολεκτικά: μέσα σε λιγότερο από τρία χρόνια από την πρώτη διαπίστωση, η ασθένεια είχε εντοπιστεί σε πάνω από 1.400 κτήματα, δηλαδή στο 52% της συνολικής έκτασης της χώρας, και μέχρι τον Μάρτιο του 2014 σε 11.084 εκτάρια, δηλαδή στο 81% [2]. Η χώρα οργάνωσε συντονισμένη εθνική ερευνητική απόκριση, με συνεργασία της ZESPRI, του KVH, του Plant & Food Research και των αρμόδιων υπουργείων [17].

Το Actinidia deliciosa, όπου ανήκουν οι πρασινόσαρκες Hayward, Τσεχελίδης και Greenlight, προσβάλλεται επίσης, αλλά με μικρότερη ένταση [1][14][22]. Η προσβολή της ελληνικής ποικιλίας Τσεχελίδης έχει τεκμηριωθεί και δημοσιευθεί [18].

Από την εμπειρία του αγρού προκύπτουν τρεις παρατηρήσεις που δεν καταγράφονται εύκολα στη βιβλιογραφία:

• Τα αρσενικά είναι πιο ευπαθή από τα θηλυκά και εμφανίζουν νωρίτερα συμπτώματα [22][23]. Ειδικότερα, τα αρσενικά της ποικιλίας Matua προσβάλλονται ευκολότερα από εκείνα της Tomouri [1]. Οι επισκοπήσεις ξεκινούν από τους επικονιαστές.
• Η ηλικία του κτήματος μετράει περισσότερο απ' όσο νομίζετε. Τα νεαρά φυτά, οι νεαροί βλαστοί και τα νεαρά φύλλα είναι τα πιο ευπαθή τμήματα. Ένα νεαρό κτήμα καταρρέει, ενώ ένα πολύ ηλικιωμένο εμφανίζει συμπτώματα μόνο στα πρέμνα, χωρίς να προσβάλλεται εύκολα ο κεντρικός κορμός, και συνεχίζει να παράγει χωρίς μεγάλη μείωση [1].
• Το βακτήριο δεν περιορίζεται στην ακτινιδιά. Στην Κίνα απομονώθηκε από τρία αυτοφυή φυτά άλλων γενών, τα Setaria viridis, Alternanthera philoxeroides και Paulownia tomentosa, που φύονταν κάτω ή κοντά σε προσβεβλημένα κτήματα ακτινιδιάς. Τα στελέχη αυτά ήταν παθογόνα τόσο στα ίδια φυτά όσο και στην ακτινιδιά [24]. Η ζιζανιοχλωρίδα και οι φυτοφράχτες γύρω από το κτήμα δεν είναι ουδέτεροι.

Πηγές: 1 2 14 17 18 22 23 24

4. Ο κύκλος της ασθένειας μέσα στη χρονιά

Το παθογόνο είναι ενεργό όλο τον χρόνο, αλλά με εντελώς διαφορετική συμπεριφορά ανά εποχή. Αν καταλάβετε αυτόν τον κύκλο, καταλάβατε και πότε πρέπει να επεμβαίνετε.

Το συμπέρασμα για την πράξη είναι ότι οι μολύνσεις και η δημιουργία των ελκών συμβαίνουν νωρίτερα από ό,τι νομίζει ο περισσότερος κόσμος, αργά το φθινόπωρο ή τον χειμώνα, ενώ η εξίδρωση που εμφανίζεται τον Φεβρουάριο είναι η συνέπεια μολύνσεων που έγιναν μήνες πριν. Το φθινόπωρο οι κύριες θέσεις εγκατάστασης του βακτηρίου είναι τα φακίδια και οι οφθαλμοί [1][21]. Όποιος ξεκινά την προστασία την άνοιξη έχει ήδη χάσει τον μισό αγώνα.

Πηγές: 1 2 14 21 22

5. Τα συμπτώματα, εποχή προς εποχή

Πρώτη φάση: οι εξιδρώσεις, χειμώνας και αρχές άνοιξης

Από τα έλκη, τις τομές κλαδέματος και τους οφθαλμούς των προσβεβλημένων βλαστών εκκρίνεται παχύρευστο υγρό, αρχικά λευκό και στην πορεία ερυθρό ή κεραμιδί [14][21]. Στους οφθαλμούς συνήθως υπάρχει μία μόνο σταγόνα που αιωρείται, ενώ συχνά ο οφθαλμός νεκρώνεται [1].

Έλκος στον κορμό νεαρού φυτού με χαρακτηριστική ερυθρή εξίδρωση που ρέει προς τα κάτω. Κατά μήκος του έλκους διακρίνεται σχισμή του φλοιού, και κάτω από αυτήν η ηθμώδης μοίρα, δηλαδή το φλοίωμα του εσωτερικού φλοιού, έχει καφέ μεταχρωματισμό.

Στην περιοχή του έλκους διακρίνεται καφέ μεταχρωματισμός της ηθμώδους μοίρας, δηλαδή του φλοιώματος, κάτω από την επιδερμίδα, καθώς και κόκκινος μεταχρωματισμός των φακιδίων [1]. Η ανατομική σειρά είναι σαφής: πρώτα νεκρώνεται το φλοίωμα, ακολουθεί η νέκρωση του καμβίου και τελευταία προσβάλλεται το ξύλωμα, όπου μετρήθηκαν στενότερα αγγεία και τυλώσεις [20]. Αυτό το δεύτερο είναι χρήσιμο διαγνωστικό σημάδι, και σπάνια αναζητείται.

Δεύτερη φάση: τα φύλλα, Μάιος έως Αύγουστος

Εμφανίζονται ασύμμετρες νεκρωτικές κηλίδες, αρχικά μικρές, που περιβάλλονται από κίτρινη άλω [14][21]. Η άλω οφείλεται στις τοξίνες που παράγει το βακτήριο, φασεολοτοξίνη ή κορονατίνη ανάλογα με τον βιότυπο [1][21]. Σε περιόδους με έντονες βροχοπτώσεις οι κηλίδες μεγαλώνουν, συνενώνονται και νεκρώνουν μεγαλύτερα τμήματα του φύλλου.

Το κλασικό σύμπτωμα στο φύλλο, σε λήψη με το φως από πίσω. Οι κηλίδες είναι γωνιώδεις και ασύμμετρες, περιορισμένες από τα νεύρα, και περιβάλλονται από ευδιάκριτη κίτρινη άλω. Η λήψη κόντρα στο φως είναι ο ευκολότερος τρόπος να δείτε την άλω στον αγρό.

Ένα εύρημα που πρέπει να καθορίζει τη συμπεριφορά σας: υπάρχει ισχυρή συσχέτιση ανάμεσα στον αριθμό των προσβεβλημένων φύλλων την άνοιξη και το καλοκαίρι και στον αριθμό των ελκών που θα εμφανιστούν τον ερχόμενο χειμώνα [1]. Τα φύλλα δεν είναι απλώς αισθητικό πρόβλημα. Είναι πρόγνωση.

Αν πριν την ανθοφορία επικρατούν βροχές ή υψηλή σχετική υγρασία, παρατηρούνται προσβολές και στα νεαρά μπουμπούκια. Τα σέπαλα μεταχρωματίζονται σε καφέ και μπορεί να ακολουθήσει ανθόπτωση [1]. Οι ανθοφόροι οφθαλμοί και τα άνθη σκουραίνουν, ξεραίνονται και πέφτουν [14].

Τρίτη φάση: οι ξηράνσεις

Στο τέλος της δεύτερης φάσης οι προσβεβλημένοι βλαστοί αφυδατώνονται και μαραίνονται πλήρως. Αν η προσβολή είναι στον κορμό νεαρού δέντρου, το φυτό ξεραίνεται από το σημείο της προσβολής και πάνω, ενώ έντονη βλάστηση φύεται χαμηλά, κάτω από το σημείο της προσβολής [1]. Αυτή η μανιώδης έκπτυξη παραφυάδων από τη βάση, ενώ το πάνω μέρος ξεραίνεται, είναι από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες της ασθένειας σε προχωρημένο στάδιο.

Εκτεταμένο έλκος κατά μήκος βραχίονα, με σκούρα υγρή εξίδρωση. Το τμήμα πέρα από το έλκος έχει ήδη χάσει τη ζωτικότητά του. Η τομή αφαίρεσης πρέπει να γίνει αρκετά χαμηλότερα από το ορατό όριο, γιατί το βακτήριο έχει προηγηθεί μέσα στα αγγεία του ξυλώματος.

Πηγές: 1 2 14 21

6. Πώς μεταδίδεται και από πού μπαίνει

Οι δρόμοι μετάδοσης είναι όλοι οι πιθανοί. Η αναλυτική έχει σημασία, γιατί κάθε δρόμος μετάδοσης αντιστοιχεί σε ένα μέτρο που μπορείτε να πάρετε.

Για τις μέλισσες αξίζει λεπτομέρεια, γιατί συχνά υποτιμάται. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το βακτήριο επιβιώνει πάνω στις μέλισσες έως και δύο εβδομάδες, και ότι μεταφέρεται ακόμη και σε μέλισσες της κυψέλης που δεν επισκέφθηκαν ποτέ μολυσμένο φυτό [9]. Επομένως, η προέλευση των κυψελών που φέρνετε για επικονίαση είναι θέμα φυτοϋγείας, όχι μόνο μελισσοκομίας. Το ίδιο ισχύει και για την τεχνητή επικονίαση με αγορασμένη γύρη.

Από την προσωπική παρατήρηση στα κτήματα των Γιαννιτσών: η κοινή οικιακή μύγα περιφέρεται πάνω στα υγρά εκκρίματα των ελκών, με αποτέλεσμα να γίνεται φορέας και να μεταφέρει το βακτήριο σε άλλα φυτά [1].

Ως προς τις θύρες εισόδου, το βακτήριο μπαίνει από τα στομάτια των φύλλων, από σπασμένα τριχίδια, από τα φακίδια των ξυλωδών ιστών, από τα άνθη και από κάθε πληγή: κλαδέματος, χαλαζιού, παγετού ή συγκομιδής [1][21][22]. Το φυτό, με άλλα λόγια, διαθέτει πολλά σημεία εισόδου.

Πηγές: 1 2 9 14 21 22

7. Θερμοκρασία και καιρός: πότε γίνονται οι μολύνσεις

Εδώ κρίνεται ο χρονισμός του ψεκασμού. Η βέλτιστη θερμοκρασία ανάπτυξης και μόλυνσης στους νέους βλαστούς είναι 12 έως 18 °C [3][2]. Θερμοκρασίες πάνω από 20 °C δεν ευνοούν περαιτέρω μολύνσεις, ενώ από τους 25 °C τα συμπτώματα περιορίζονται τελείως και το φυτό σχηματίζει επουλωτικό ιστό στα έλκη [1][2][21].

Αυτό εξηγεί γιατί η ασθένεια είναι πρόβλημα της άνοιξης και του φθινοπώρου και όχι του καλοκαιριού, και γιατί το φθινόπωρο είναι πιο επικίνδυνο απ' όσο φαίνεται: οι θερμοκρασίες πέφτουν ξανά μέσα στο κρίσιμο παράθυρο ακριβώς την εποχή που κάνετε συγκομιδή και δημιουργείτε πληγές.

Ο άνεμος, η βροχή και το χαλάζι δεν είναι απλώς μέσα μεταφοράς: δημιουργούν ταυτόχρονα και τις πληγές από τις οποίες μπαίνει το βακτήριο. Γι' αυτό στη Νέα Ζηλανδία η σύσταση περιλαμβάνει ρητά ψεκασμό μετά από σοβαρό επεισόδιο ανέμου, βροχής ή χαλαζιού [4].

Πηγές: 1 2 3 4 21

8. Οι πληγές του κλαδέματος

Αυτή η ενότητα αξίζει την προσοχή σας περισσότερο από κάθε άλλη, γιατί ανατρέπει μια πολύ διαδεδομένη πεποίθηση.

Στο Plant & Food Research της Νέας Ζηλανδίας έγινε έρευνα ακριβώς για να απαντηθεί το ερώτημα πόσο καιρό παραμένει ευπαθής μια τομή κλαδέματος. Νεαρά πρέμνα Hort16A κλαδεύτηκαν σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα, από 0 έως 64 ημέρες πριν τον τεχνητό εμβολιασμό. Ο εμβολιασμός έγινε με σταγόνα 10 μικρολίτρων εναιωρήματος συγκέντρωσης 10⁹ βακτηρίων ανά χιλιοστόλιτρο, τοποθετημένη στην εκτεθειμένη επιφάνεια της τομής.

Τα φυτά μολύνθηκαν σε όλους τους χρόνους κλαδέματος. Επτά εβδομάδες μετά τον εμβολιασμό αναπτύχθηκαν χαρακτηριστικές νεκρωτικές κηλίδες σε εμβολιασμένους και μη εμβολιασμένους βλαστούς για όλους τους χρόνους κλαδέματος. Δεν υπήρξε στατιστικά σημαντική επίδραση του χρόνου [6].

Οι πρώτες ενδείξεις μόλυνσης εμφανίστηκαν σε βλαστούς που εμβολιάστηκαν εντός 24 ωρών από την τομή, περίπου πέντε εβδομάδες μετά τον εμβολιασμό: νέκρωση του κορυφαίου οφθαλμού, αδυναμία έκπτυξης των φύλλων και γρήγορη κατάρρευση του βλαστού [6]. Πέντε εβδομάδες σιωπής, δηλαδή. Όταν δείτε το σύμπτωμα, η μόλυνση είναι ήδη ενός μήνα.

Ανάλογο ρίσκο ισχύει και για κάθε άλλη μηχανική πληγή, όπως οι δακτυλιώσεις [6].

Πηγές: 6

9. Λίπανση και άρδευση: τα συχνότερα λάθη

Στη θρέψη και στο νερό γίνονται τα συχνότερα λάθη διαχείρισης ενός κτήματος ακτινιδιάς απέναντι στο Psa. Η αζωτούχος λίπανση, σε δόση και σε μορφή, αναφέρεται μαζί με τον χρόνο του κλαδέματος (ενότητα 8) ανάμεσα στα πιο κρίσιμα σημεία διαχείρισης στον αγρό [2]. Η υπερβολική αζωτούχος λίπανση αυξάνει την ευπάθεια του φυτού, και η σύσταση να αποφεύγεται είναι κοινή στη διεθνή βιβλιογραφία και στους επίσημους οδηγούς [14][21][23]. Δεν πρόκειται για γενικόλογη σύσταση καλής γεωργικής πρακτικής αλλά για συγκεκριμένο μηχανισμό.

Το άζωτο

Η υπερβολική αζωτούχος λίπανση προκαλεί έκπτυξη έντονης, τρυφερής βλάστησης, που είναι ακριβώς ο πιο ευπαθής ιστός για την προσβολή [1][21]. Ταυτόχρονα, η πυκνή βλάστηση μειώνει τον αερισμό και τον φωτισμό μέσα στο κτήμα και δημιουργεί τις υψηλές σχετικές υγρασίες που ευνοούν το παθογόνο [1]. Για τον λόγο αυτό ο οδηγός ορθής πρακτικής της Kiwifruit Vine Health της Νέας Ζηλανδίας ζητά διαχείριση των εισροών αζώτου ώστε να μην αναπτύσσεται υπερβολικό φύλλωμα, διατήρηση βλαστών μέτριας ή χαμηλής ζωηρότητας και επίπεδο, ανοιχτό φύλλωμα με όχι περισσότερες από τέσσερις στρώσεις φύλλων [23]. Η υπερλίπανση με άζωτο ευνοεί δηλαδή την ασθένεια με δύο τρόπους, γιατί δημιουργεί και ευπαθή ιστό και ευνοϊκό μικροκλίμα.

Το νερό

Οι υπερβολικές αρδεύσεις συντελούν στην υπερβάλλουσα βλάστηση και στην υψηλή σχετική υγρασία μέσα στο κτήμα [1]. Το δεύτερο συχνό λάθος αφορά τον τρόπο της άρδευσης. Η ύγρανση του φυλλώματος από καταιονισμό πάνω από την κόμη αυξάνει τον κίνδυνο μόλυνσης όπου υπάρχει μόλυσμα, και γι' αυτό προτιμάται η στάγδην άρδευση αντί του καταιονισμού [14][23]. Σε κτήματα της Ιταλίας παρατηρήθηκε ότι ο σωλήνας άρδευσης που ακουμπά στους βλαστούς διευκολύνει την εγκατάσταση του βακτηρίου [21], ενώ η ανακύκλωση νερού από μολυσμένα κτήματα στη στάγδην άρδευση και η άντληση νερού από τοπικές λεκάνες συνδέθηκαν με μεγαλύτερη συχνότητα της ασθένειας [22].

Το αντίθετο άκρο είναι επίσης λάθος. Η υδατική καταπόνηση αυξάνει τον κίνδυνο της ασθένειας, γι' αυτό τα φυτά, και πρώτα απ' όλα τα νεαρά, ποτίζονται στις ξηρές περιόδους, ενώ το υπερβολικό νερό ή τα εδάφη με κακή στράγγιση οδηγούν σε κορεσμό του εδάφους που καταπονεί ξανά το φυτό [23]. Το πρόγραμμα άρδευσης στοχεύει στην ισορροπία μεταξύ βλάστησης και καρποφορίας, όχι στη μέγιστη ανάπτυξη.

Πηγές: 1 2 14 21 22 23

10. Διάγνωση και τι κάνετε σε ύποπτο κρούσμα

Υπάρχουν και άλλα είδη Pseudomonas που προσβάλλουν την ακτινιδιά και προκαλούν παρόμοια συμπτώματα. Παρόμοιες κηλίδες σε οφθαλμούς, άνθη και φύλλα δίνουν τα P. syringae pv. syringae, P. syringae pv. actinidifoliorum και P. viridiflava [11][14]. Πολλά συμπτώματα που αποδίδονται στο Psa τελικά προέρχονται από άλλα, πολύ πιο ακίνδυνα παθογόνα [1]. Η ταυτοποίηση γίνεται μόνο από εξειδικευμένο εργαστήριο.

Στην Ελλάδα η αναγνώριση γίνεται από το βακτηριολογικό εργαστήριο του Μπενακείου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου [1][16]. Στη διεθνή πρακτική χρησιμοποιούνται μοριακές μέθοδοι: rep-PCR, αλληλούχιση του 16S rDNA, duplex-PCR, nested PCR/RFLP και ποσοτική real-time PCR [2].

Οι επισκοπήσεις πρέπει να είναι στοχευμένες ανά εποχή: αργά τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο ψάχνετε έλκη με ερυθρή εξίδρωση, ενώ τον Απρίλιο και τον Μάιο, καθώς και το καλοκαίρι, ψάχνετε κηλίδες στα φύλλα [1]. Το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο έχει εκδώσει κατευθυντήριες οδηγίες μακροσκοπικών ελέγχων [16].

Πηγές: 1 2 11 14 16

11. Τι άλλαξε στο νομικό πλαίσιο

Σήμερα το Pseudomonas syringae pv. actinidiae είναι καταχωρημένο ως ρυθμιζόμενος επιβλαβής οργανισμός μη καραντίνας, στη διεθνή ορολογία Regulated Non-Quarantine Pest ή RNQP, στο Παράρτημα IV του Κανονισμού (ΕΕ) 2019/2072, στα Μέρη Δ και Μ, σε σχέση με το πολλαπλασιαστικό υλικό καλλωπιστικών φυτών και με τα φυτά και το πολλαπλασιαστικό υλικό οπωροφόρων του γένους Actinidia [12].

Τι σημαίνει η αλλαγή για εσάς. Η μετάβαση από «καραντίνας» σε RNQP δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα υποβαθμίστηκε. Σημαίνει ότι η Ένωση αναγνώρισε πως το παθογόνο είναι ήδη εγκατεστημένο και ότι η ρύθμιση μετατοπίζεται από την εκρίζωση στον έλεγχο της ποιότητας του πολλαπλασιαστικού υλικού. Πρακτικά, το βάρος πέφτει ακόμη περισσότερο στο τι φυτεύετε: το υλικό που αγοράζετε πρέπει να συνοδεύεται από τα προβλεπόμενα πιστοποιητικά, και ο φυτωριούχος έχει σαφή υποχρέωση απέναντί σας.

Πηγές: 1 12 13 14

12. Ο χαλκός

Ο χαλκός παραμένει το σημαντικότερο μέσο πρόληψης. Δρα στο κυτταρικό τοίχωμα των βακτηρίων: σχηματίζει σύμπλοκα που καταστρέφουν τις πρωτεΐνες του κυττάρου και διαταράσσουν τη λειτουργία των ενζύμων, οδηγώντας το βακτήριο στον θάνατο [1][4].

Πόσο αποτελεσματικός είναι στην πραγματικότητα

Η κλασική έρευνα των Serizawa και των συνεργατών του, το 1989, σε επτάχρονα πρέμνα στην Ιαπωνία, με τρεις εφαρμογές ανά επτά ημέρες, έδωσε τα εξής:

Πηγή: Serizawa και συνεργάτες, 1989, όπως παρατίθεται στην ανασκόπηση των Jeyakumar και συνεργατών [4]. Τα αντιβιοτικά παρατίθενται μόνο για σύγκριση αποτελεσματικότητας. Η χρήση αντιβιοτικών για φυτοπροστασία απαγορεύεται στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση [1][4].

Κρατήστε τον αριθμό: ο χαλκός μειώνει τα συμπτώματα κατά δύο τρίτα περίπου, όχι στο μηδέν. Είναι εργαλείο μείωσης της πίεσης, όχι ασπίδα.

Πότε εφαρμόζεται

Με βάση την εμπειρία της Νέας Ζηλανδίας, οι συστάσεις τοποθετούν τους ψεκασμούς χαλκού αμέσως μετά το χειμερινό κλάδεμα, στην έκπτυξη των οφθαλμών, και δύο και τέσσερις εβδομάδες αργότερα, κατά προτίμηση πριν από σημαντικό βροχερό επεισόδιο. Οι μετανθικοί ψεκασμοί συνιστώνται μόνο σε καταστάσεις υψηλού κινδύνου, δηλαδή μετά από σοβαρό επεισόδιο ανέμου, βροχής ή χαλαζιού. Ακολουθούν εφαρμογές μετασυλλεκτικά και στη φυλλόπτωση, ώστε να μην μπει το βακτήριο από τις πληγές της συγκομιδής ή από τις ουλές των φύλλων [4].

Ο Max και οι συνεργάτες του τονίζουν ότι οι ψεκασμοί μετά τη συγκομιδή και κατά τη διάρκεια του χειμώνα είναι οι σημαντικότεροι για τον περιορισμό των μολύνσεων, καθώς έτσι απολυμαίνονται και οι πληγές ανθρώπινης αιτίας [1].

Τα δύο προβλήματα του χαλκού

Πρώτο, η ανθεκτικότητα. Έχουν αναφερθεί ανθεκτικά στον χαλκό στελέχη Psa, με ελάχιστη ανασταλτική συγκέντρωση από 2,25 έως 3,0 mM [4]. Οι Nakajima και συνεργάτες έδειξαν ότι η γενετική βάση της ανθεκτικότητας στον χαλκό είναι παρόμοια με εκείνη του P. syringae pv. tomato [5]. Ο μηχανισμός αποτελείται από τρία διαφορετικά συστήματα, ενώ έχουν εντοπιστεί και πρόσθετα γονίδια που προσδίδουν μέγιστη ανθεκτικότητα [4]. Οι ίδιοι ερευνητές έχουν δείξει και ανθεκτικότητα στη στρεπτομυκίνη, μέσω γονιδίων ανάλογων των strA και strB.

Δεύτερο, η φυτοτοξικότητα και η συσσώρευση. Η υπερβολική χρήση προκαλεί συσσώρευση χαλκού στο έδαφος και επιλέγει ανθεκτικά στελέχη [1]. Στο γονιδίωμα του Psa έχουν βρεθεί τα γονίδια ανθεκτικότητας copA και copB, ενώ μετά από επαναλαμβανόμενους ψεκασμούς με χαλκούχα το βακτήριο απέκτησε και τα copR και copS, που δίνουν τη μέγιστη ανθεκτικότητα [21]. Έχουν αναφερθεί περιστατικά φυτοτοξικότητας με συστροφή των φύλλων και χλώρωση [1][4]. Επιπλέον, οι Goodwin και McBrydie ανέφεραν ότι η εφαρμογή χαλκούχων κατά τη διάρκεια της επικονίασης επηρέασε σημαντικά την παραγωγή [4].

Πηγές: 1 4 5 21

13. Η ανθεκτικότητα στον χαλκό στον νομό Πέλλας

Στην ενότητα για τον χαλκό αναφέραμε ότι διεθνώς έχουν καταγραφεί ανθεκτικά στελέχη. Η ελληνική μελέτη δείχνει πόσο προχωρημένο είναι το φαινόμενο στη δική μας περιοχή. Τα ευρήματα, με το κριτήριο του Cazorla που θεωρεί ανθεκτικό όποιο στέλεχος έχει ελάχιστη ανασταλτική συγκέντρωση πάνω από 0,8 χιλιοστογραμμομόρια:

Το τελευταίο νούμερο είναι το πιο ανησυχητικό. Σε περισσότερα από ένα στα τέσσερα στελέχη του Μυλοτόπου, ο χαλκός δεν σκοτώνει το βακτήριο ούτε στα 400 μικρογραμμάρια ανά χιλιοστόλιτρο [19].

Τι έδειξε ο αγρός

Η ίδια εργασία δοκίμασε σκευάσματα σε δύο εμπορικούς ακτινιδεώνες, σε δεντρώνες ηλικίας δεκατεσσάρων ετών, επί δύο χρόνια, με όλα τα σκευάσματα σε δόση 2 χιλιοστόλιτρα ανά λίτρο [19]:

• Τα χαλκούχα δεν έλεγξαν πλήρως την ασθένεια. Τα προϊόντα IONIC CONCENTRATED COPPER, MAGNA BLUE και CUPROFIX ULTRA δεν κατάφεραν να ελέγξουν το Psa, γεγονός που οι ερευνητές αποδίδουν ακριβώς στην ανθεκτικότητα που μέτρησαν. Στον δεύτερο ακτινιδεώνα, μάλιστα, καμία επέμβαση δεν μείωσε τις κηλίδες ανά φύλλο τον πρώτο χρόνο, και μόνο τον δεύτερο χρόνο φάνηκε κάποια μείωση από τα χαλκούχα.
• Οι ενεργοποιητές της άμυνας απέδωσαν. Τα σκευάσματα BION, με acibenzolar-S-methyl 50%, το MICONIC, το NUTRI BIOCLEAN και το πειραματικό BAR μείωσαν σημαντικά την ένταση των συμπτωμάτων. Το ποσοστό των προσβεβλημένων φύλλων μειώθηκε σημαντικά με τα BION, MICONIC και NUTRI BIOCLEAN και στις δύο χρονιές.
• Κανένα δεν εξάλειψε την ασθένεια. Οι ερευνητές είναι σαφείς: τα σκευάσματα μείωσαν τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων, δεν τα εξαφάνισαν.

Πηγές: 4 19

14. Οι ενεργοποιητές της άμυνας του φυτού

Η δεύτερη κατηγορία είναι τα σκευάσματα που δεν σκοτώνουν το βακτήριο, αλλά ενεργοποιούν την επίκτητη διασυστηματική άμυνα του φυτού, γνωστή ως SAR. Προκαλούν την παραγωγή αμυντικών μεταβολιτών, ώστε το φυτό να είναι προετοιμασμένο όταν έρθει το παθογόνο. Τα φυτά που έχουν δεχθεί ενεργοποιητή αντιδρούν ταχύτερα ή ισχυρότερα στην προσβολή [1][25].

Η κύρια δραστική ουσία διεθνώς είναι το acibenzolar-S-methyl, γνωστό ως ASM. Ανήκει στην ομάδα των βενζοθειαδιαζολών και μιμείται τη δράση του σαλικυλικού οξέος, το οποίο παράγει το ίδιο το φυτό ως αντίδραση στη μόλυνση [1][2]. Με βάση έρευνες θερμοκηπίου, το ASM θεωρείται ένας από τους αποτελεσματικότερους ενεργοποιητές για τη βελτίωση της ανοχής της ακτινιδιάς στο Psa [2].

Στην Ελλάδα σήμερα δεν είναι το ASM που κυκλοφορεί για την ακτινιδιά, αλλά δύο άλλοι ενεργοποιητές, το COS-OGA και η λαμιναρίνη. Τα εκάστοτε εγκεκριμένα σκευάσματα ελέγχονται στη βάση των εγκρίσεων [15], γιατί οι εγκρίσεις μεταβάλλονται.

Πηγές: 1 2 25

15. Τα βιολογικά σκευάσματα

Η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει ανταγωνιστικούς μικροοργανισμούς και τα προϊόντα τους. Η προσέγγιση δεν είναι καινούργια στη γεωργία, εφαρμόζεται από το 1929, αλλά για το Psa είναι πεδίο ενεργού έρευνας [1].

Ο συνδυασμός που αποδίδει καλύτερα από τα μέρη του

Οι De Jong και συνεργάτες, το 2019, εξέτασαν τη συνδυαστική χρήση του ASM με τον μύκητα Aureobasidium pullulans στέλεχος CG163 [8]. Τα αποτελέσματα στη μείωση των συμπτωμάτων στα φύλλα:

Η συνδυαστική εφαρμογή απέδωσε δηλαδή περισσότερο από το καθένα χωριστά [1][8]. Το μήνυμα είναι ότι κανένα μεμονωμένο μέσο δεν αρκεί και ότι η στρατηγική πρέπει να είναι συνδυαστική.

Το Trichoderma στη ρίζα

Οι Hill και συνεργάτες, το 2015, δούλεψαν με ενδοφυτικά στελέχη Trichoderma απομονωμένα από ρίζες υγιών πρέμνων σε περιοχές με υψηλή παρουσία Psa. Οι μύκητες αυτοί αποικίζουν την επιφάνεια και το εσωτερικό της ρίζας, εκλύουν μεταβολίτες και επάγουν διασυστηματική αντοχή [7].

Το εύρημα: ένας μοναδικός εμβολιασμός με Trichoderma νωρίς στην ανάπτυξη του φυτού είχε σημαντική επίδραση στην υγεία και στην επιβίωση, και εγκατέστησε ισχυρή ενδοφυτική κοινότητα στη ρίζα, που συνέβαλε στον έλεγχο του Psa ακόμη και όταν τα φυτά ήταν μεγαλύτερα [7]. Στο τέλος των δοκιμών, οι ρίζες των εμβολιασμένων φυτών περιείχαν σημαντικά περισσότερα στελέχη Trichoderma από τους μάρτυρες.

Στο χωράφι, η στιγμή της φύτευσης είναι ευκαιρία που δεν επιστρέφει. Εμβολιασμός του νεαρού φυτού στο φυτώριο ή στην οπή φύτευσης αποδίδει για χρόνια.

Πηγές: 1 4 7 8

16. Ετήσιο πρόγραμμα προστασίας

Συνθέτοντας όλα τα παραπάνω, το ετήσιο πρόγραμμα διαμορφώνεται ως εξής. Είναι πλαίσιο σκέψης, όχι συνταγή: ο χρονισμός προσαρμόζεται στην περιοχή, στην ποικιλία και στην πορεία του καιρού, και οριστικοποιείται από τον γεωπόνο σας.

Πηγές: 1 4

17. Διαχείριση κτήματος που έχει ήδη μολυνθεί

Αν το κτήμα σας είναι θετικό, ο στόχος αλλάζει: δεν αποτρέπετε πλέον την είσοδο, περιορίζετε την εξάπλωση και κρατάτε το κτήμα παραγωγικό.

Υγιεινή προσωπικού

• Είσοδος και έξοδος με τήρηση μέτρων υγιεινής, πάντα με καθαρά ρούχα και υποδήματα.
• Απολύμανση όταν υπάρχει μετακίνηση προσωπικού από το ένα κτήμα στο άλλο.
• Χρήση προστατευτικού εξοπλισμού, γάντια και κάλυμμα κεφαλής, και σχολαστικό πλύσιμο των χεριών μετά το τέλος των εργασιών.

Μηχανήματα και υλικά

• Σχολαστική απολύμανση με οινόπνευμα ή διάλυμα χλωρίνης 10%.
• Απαγορεύεται η έξοδος φυτικού υλικού από το αγρόκτημα, εκτός των συγκομισμένων καρπών.
• Το παθογόνο επιβιώνει στο έδαφος για μεγάλο χρονικό διάστημα [1]. Έχει ανιχνευθεί στο 40% των δειγμάτων εδάφους γύρω από λεπτά ριζίδια και επιβιώνει έως έξι μήνες στα πεσμένα φύλλα και στα υπολείμματα κλαδέματος [22]. Διασπείρεται μέσα στο κτήμα και από κτήμα σε κτήμα με φυτικό υλικό, χυμό και χώμα, γι' αυτό ό,τι έρχεται σε επαφή με το έδαφος, εργαλεία και κλούβες, απολυμαίνεται, και τα εργαλεία κλαδέματος κατά προτίμηση από φυτό σε φυτό [1][23].

Επικοινωνία με τις αρχές

Η ενημέρωση των αρχών δεν είναι προαιρετική και δεν είναι εις βάρος σας. Είναι υποχρέωση, και ταυτόχρονα ο μόνος τρόπος να υπάρξει αξιόπιστη ταυτοποίηση και συντονισμένη αντιμετώπιση σε επίπεδο περιοχής.

• Δ.Α.Ο.Κ. της Περιφερειακής Ενότητας. Είναι το πρώτο σημείο επαφής, σε κάθε ύποπτο κρούσμα. Η υπηρεσία συλλέγει το δείγμα και το προωθεί για ταυτοποίηση [1].
• Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, Εργαστήριο Βακτηριολογίας. Είναι το αρμόδιο εργαστήριο για την επίσημη ταυτοποίηση του παθογόνου στη χώρα μας. Έχει εκδώσει και τις κατευθυντήριες οδηγίες μακροσκοπικών ελέγχων [1][16].
• Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Έχει εκδώσει οδηγίες ορθών πρακτικών δενδροκομικής υγιεινής για την προστασία των αγροκτημάτων ακτινιδιάς, οι οποίες πρέπει να τηρούνται απαρέγκλιτα. Διατίθενται και από τις κατά τόπους Δ.Α.Ο.Κ. [1]. Στην ίδια βάση ελέγχετε και ποια σκευάσματα είναι εγκεκριμένα κάθε στιγμή [15].

Οργάνωση του κτήματος

• Σήμανση περιμετρικά που απαγορεύει την είσοδο στους μη έχοντες εργασία.
• Τακτικός και σχολαστικός έλεγχος όλων των φυτών στα στάδια εμφάνισης των συμπτωμάτων.
• Άμεση καταστροφή επιβεβαιωμένων κρουσμάτων επί τόπου, χωρίς μετακίνηση.

Πηγές: 1 14 16 22 23

18. Τι κρατάτε

Η ασθένεια αυτή δεν νικιέται με έναν ψεκασμό. Νικιέται με ένα σύστημα: καθαρό πολλαπλασιαστικό υλικό, αυστηρή υγιεινή, σωστός χρονισμός κλαδέματος, εξορθολογισμένη θρέψη και άρδευση, τακτική επισκόπηση, και ψεκασμοί που στηρίζονται στην πρόγνωση του καιρού και όχι στο ημερολόγιο. Απαιτεί άριστη γνώση της βιολογίας του παθογόνου και τακτική παρακολούθηση των καιρικών συνθηκών, ώστε να προβλέπονται σωστά οι επικίνδυνες περίοδοι [1].

19. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

• [1] Παστόπουλος, Σ. (2020). Βακτηριακό έλκος της ακτινιδιάς, Νεώτερα για την εξέλιξη της ασθένειας στην χώρα μας. Γεωργία - Κτηνοτροφία, τεύχος 8/2020:32-37, ΑγροΤύπος. Πηγή για την εξέλιξη της ασθένειας στην Ελλάδα από το 2014, τον χρονισμό των φάσεων στην περιοχή των Γιαννιτσών, τη διαφορική ευαισθησία αρσενικών και θηλυκών, τη συμπεριφορά των ηλικιωμένων κτημάτων και τις προσωπικές παρατηρήσεις 2014-2020.
• [2] Donati, I., Buriani, G., Cellini, A., Mauri, S., Costa, G. και Spinelli, F. (2014). New insights on the bacterial canker of kiwifruit (Pseudomonas syringae pv. actinidiae). Journal of Berry Research 4(2):53-67. Πηγή για τα οικονομικά μεγέθη της Ιταλίας (20.000, 50.000 και 15.000 ευρώ ανά εκτάριο), την εξάπλωση στη Νέα Ζηλανδία (1.400 κτήματα, 52%, 11.084 εκτάρια, 81%), τη μόλυνση από τις ουλές των φύλλων, τον ρόλο του χρόνου κλαδέματος και της αζωτούχου λίπανσης, και τις μοριακές μεθόδους ταυτοποίησης.
• [3] Serizawa, S. και Ichikawa, T. Epidemiology of bacterial canker of kiwifruit 4. Optimum temperature for disease development of new canes. Annals of the Phytopathological Society of Japan. Πηγή για τη βέλτιστη θερμοκρασία ανάπτυξης και μόλυνσης στους νέους βλαστούς, 12 έως 18 °C.
• [4] Jeyakumar, P., Anderson, C.W.N., Holmes, A. και Miller, S. Optimising copper sprays on kiwifruit: a review. Fertilizer & Lime Research Centre, Massey University και PlusGroup Horticulture Ltd, Νέα Ζηλανδία. Πηγή για τα αποτελέσματα του Serizawa 1989 (μάρτυρας 44,1%, χαλκός 15%, αντιβιοτικά 4-7%), το πρόγραμμα ψεκασμών χαλκού, την ελάχιστη ανασταλτική συγκέντρωση 2,25-3,0 mM στα ανθεκτικά στελέχη, τα τρία συστήματα ανθεκτικότητας, την επίδραση των χαλκούχων στην επικονίαση, και την επιφύλαξη της ZESPRI για τα βιολογικά.
• [5] Nakajima, M., Goto, M. και Hibi, T. (2002). Similarity between Copper Resistance Genes from Pseudomonas syringae pv. actinidiae and P. syringae pv. tomato. Journal of General Plant Pathology 68(1):68-74. Πηγή για τη γενετική βάση της ανθεκτικότητας του Psa στον χαλκό και την ομοιότητά της με τον παθότυπο της τομάτας.
• [6] Vanneste, J.L. (επιμ.). Proceedings of the 1st International Symposium on Bacterial Canker of Kiwifruit (Psa), Mt Maunganui, Νέα Ζηλανδία. Acta Horticulturae 1095, ISHS. Εργασία του Plant & Food Research για τον κίνδυνο του θερινού κλαδέματος. Πηγή για την έρευνα των 0 έως 64 ημερών: μόλυνση σε όλους τους χρόνους κλαδέματος χωρίς στατιστικά σημαντική διαφορά, εμβολιασμός με 10 μικρολίτρα εναιωρήματος 10⁹ βακτηρίων ανά χιλιοστόλιτρο, πρώτα συμπτώματα περίπου πέντε εβδομάδες μετά.
• [7] Hill, R., Stark, C., Cummings, N., Elmer, P. και Hoyte, S. (2015). Use of Beneficial Microorganisms and Elicitors for Control of Pseudomonas syringae pv. actinidiae in Kiwifruit (Actinidia spp.). Acta Horticulturae 1095:137-144, ISHS. Πηγή για τα ενδοφυτικά Trichoderma της ρίζας, την αποτελεσματικότητα ενός μοναδικού εμβολιασμού νωρίς στην ανάπτυξη, και την εγκατάσταση ισχυρής ενδοφυτικής κοινότητας που δρα και σε μεγαλύτερα φυτά.
• [8] De Jong, H., Reglinski, T., Elmer, P., Wurms, K., Vanneste, J.L., Guo, L.F. και Alavi, M. (2019). Integrated Use of Aureobasidium pullulans Strain CG163 and Acibenzolar-S-Methyl for Management of Bacterial Canker in Kiwifruit. Plants 8(8):287. Πηγή για τη μείωση των συμπτωμάτων κατά 75% με τον συνδυασμό, έναντι 55% με το ASM μόνο και 40% με το CG163 μόνο.
• [9] Pattemore, D.E., Hoyte, S.M., McBrydie, H.M. και συνεργάτες (2011). Survival of Pseudomonas syringae pv. actinidiae and P. s. pv. syringae bacteria on honey bees and in beehives. Plant and Food Research report to Zespri Group Ltd, Ref: VI1255. Πηγή για την επιβίωση του βακτηρίου πάνω στις μέλισσες έως δύο εβδομάδες και τη μεταφορά του σε μέλισσες της κυψέλης που δεν επισκέφθηκαν μολυσμένο φυτό.
• [10] Chapman, J.R., Taylor, R.K., Weir, B.S., Romberg, M.K., Vanneste, J.L., Luck, J. και Alexander, B.J.R. (2012). Phylogenetic relationships among global populations of Pseudomonas syringae pv. actinidiae. Phytopathology 102(11):1034-1044. Πηγή για τη διάκριση των παγκόσμιων πληθυσμών του Psa σε βιότυπους και τις φυλογενετικές τους σχέσεις.
• [11] Cunty, A., Poliakoff, F., Rivoal, C., Cesbron, S., Fischer-Le Saux, M., Lemaire, C., Jacques, M.A., Manceau, C. και Vanneste, J.L. (2015). Characterisation of Pseudomonas syringae pv. actinidiae (Psa) isolated from France and assignment of Psa biovar 4 to a de novo pathovar: Pseudomonas syringae pv. actinidifoliorum pv. nov. Plant Pathology 64(3):582-596. Πηγή για την αναταξινόμηση του Psa 4 σε ξεχωριστό παθότυπο που προκαλεί μόνο φυλλικά συμπτώματα, χωρίς έλκη.
• [12] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2019/2072 της Επιτροπής της 28ης Νοεμβρίου 2019, για τη θέσπιση ενιαίων όρων εφαρμογής του Κανονισμού (ΕΕ) 2016/2031 όσον αφορά τα προστατευτικά μέτρα κατά των επιβλαβών οργανισμών των φυτών. Πηγή για την καταχώρηση του P. syringae pv. actinidiae ως ρυθμιζόμενου επιβλαβούς οργανισμού μη καραντίνας (RNQP) στο Παράρτημα IV, Μέρη Δ και Μ, για το πολλαπλασιαστικό υλικό Actinidia.
• [13] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2020/885 της Επιτροπής, σχετικά με μέτρα για την πρόληψη της εισαγωγής και της εξάπλωσης στην Ένωση του Pseudomonas syringae pv. actinidiae. Πηγή για την αντικατάσταση της Εκτελεστικής Απόφασης (ΕΕ) 2017/198 και για τις απαιτήσεις που αφορούν τη ζώσα γύρη και τα φυτά προς φύτευση Actinidia.
• [14] EPPO Global Database, Pseudomonas syringae pv. actinidiae (PSDMAK), EPPO Datasheet. Τελευταία ενημέρωση του δελτίου 2 Ιουνίου 2021. Πηγή για την ισχύουσα κατηγοριοποίηση του παθογόνου και την παγκόσμια εξάπλωσή του, για τα μορφολογικά γνωρίσματα του βακτηρίου, το χρώμα της εξίδρωσης, τη χλωρωτική άλω των κηλίδων, το σκούρεμα και την πτώση οφθαλμών και ανθέων, τη μεγαλύτερη ευπάθεια του A. chinensis, τη γύρη ως οδό διασποράς, τις άλλες ψευδομονάδες που δίνουν παρόμοιες κηλίδες, τη ρητή διαπίστωση ότι καρποί και σπόροι δεν αποτελούν οδό διασποράς, την αποφυγή της υπερβολικής αζωτούχου λίπανσης επειδή αυξάνει την ευπάθεια, και την προτίμηση της στάγδην άρδευσης αντί του καταιονισμού.
• [15] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Βάση Δεδομένων Φυτοπροστατευτικών Προϊόντων. Άντληση δεδομένων 20 Αυγούστου 2026. Πηγή για τα δέκα εγκεκριμένα σκευάσματα στην ακτινιδιά με στόχο βακτηριακές προσβολές, τις δραστικές ουσίες, τις δόσεις και τους χρόνους αναμονής.
• [16] Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, Κατευθυντήριες οδηγίες μακροσκοπικών ελέγχων για Pseudomonas syringae pv. actinidiae. Πηγή για τη διαδικασία επισκόπησης, δειγματοληψίας και ταυτοποίησης στην Ελλάδα, και για τον ρόλο του βακτηριολογικού εργαστηρίου.
• [17] NZ Psa Research, Collaboration between ZESPRI, KVH, Plant & Food Research, MPI, MSI and the NZ Industry. Πηγή για την οργάνωση της εθνικής ερευνητικής απόκρισης της Νέας Ζηλανδίας στην επιδημία.
• [18] Balestra, G.M., Renzi, M. και Mazzaglia, A. (2011). Occurrence of bacterial canker caused by Pseudomonas syringae pv. actinidiae in kiwifruit plants of cv. Tsechelidis. Journal of Plant Pathology 93. Πηγή για την τεκμηριωμένη προσβολή της ελληνικής ποικιλίας Τσεχελίδης.
• [19] Thomidis, T., Pagoulatou, M.G., Alexandridis, E., Mpalantinaki, E. και Goumas, D.E. (2025). Copper Resistance in Pseudomonas syringae pv. actinidiae Strains from the Prefecture of Pella, Northern Greece, and a Comparison of the Effectiveness of Several Commercial Products to Control. Agriculture 15(2):157. Πηγή για την ανθεκτικότητα στον χαλκό των 22 στελεχών Psa από τον Μυλότοπο Πέλλας (100% ανάπτυξη σε 200 μg/mL, 9,1% σε 400 μg/mL, 18,2% ανθεκτικοί υποπληθυσμοί, 27,3% με MBC πάνω από 400 μg/mL), για την αδυναμία των χαλκούχων να ελέγξουν την ασθένεια στον αγρό, και για τη σημαντική μείωση των συμπτωμάτων από τους ενεργοποιητές άμυνας BION, MICONIC, NUTRI BIOCLEAN και BAR.
• [20] Renzi, M., Copini, P., Taddei, A.R., Rossetti, A., Gallipoli, L., Mazzaglia, A. και Balestra, G.M. (2012). Bacterial canker on kiwifruit in Italy: anatomical changes in the wood and in the primary infection sites. Phytopathology 102(9):827-840. Πηγή για την ανατομική σειρά της προσβολής, δηλαδή νέκρωση του φλοιώματος, στη συνέχεια νέκρωση του καμβίου και τελευταία προσβολή του ξυλώματος, και για τη μείωση του μεγέθους των αγγείων και την παρουσία τυλώσεων.
• [21] Scortichini, M., Marcelletti, S., Ferrante, P., Petriccione, M. και Firrao, G. (2012). Pseudomonas syringae pv. actinidiae: a re-emerging, multi-faceted, pandemic pathogen. Molecular Plant Pathology 13(7):631-640. Πηγή για τα μορφολογικά γνωρίσματα του βακτηρίου, τη διασυστηματική μετακίνηση από το φύλλο στους νεαρούς βλαστούς μέσω του μίσχου και του ξυλώματος, την πολύ υψηλή ευπάθεια του A. chinensis, τις κηλίδες με χλωρωτική περιφέρεια, την εξίδρωση από υπόλευκη έως πορτοκαλί, τις θύρες εισόδου (στομάτια, υδατοφόρες σχισμές, φακίδια, οφθαλμοί και πληγές κλαδέματος, παγετού και χαλαζιού), τα φακίδια και τους οφθαλμούς ως κύριες θέσεις εγκατάστασης το φθινόπωρο, την αυξημένη ευπάθεια από υπερβολική αζωτούχο λίπανση, τον σωλήνα άρδευσης που ακουμπά στους βλαστούς, τα γονίδια ανθεκτικότητας στον χαλκό copA, copB, copR και copS, και τη μείωση του πολλαπλασιασμού στις πολύ υψηλές θερμοκρασίες.
• [22] Donati, I., Cellini, A., Sangiorgio, D., Vanneste, J.L., Scortichini, M., Balestra, G.M. και Spinelli, F. (2020). Pseudomonas syringae pv. actinidiae: Ecology, Infection Dynamics and Disease Epidemiology. Microbial Ecology 80(1):81-102. Πηγή για τη μετακίνηση κυρίως μέσω των αγγείων του ξυλώματος, τη μεγαλύτερη ευπάθεια των κιτρινόσαρκων και ερυθρόσαρκων ποικιλιών και των αρσενικών φυτών, τη μολυσμένη γύρη ως μία από τις κύριες οδούς μόλυνσης στον αγρό, τις θύρες εισόδου (στομάτια, τριχίδια, ουλές φύλλων και καρπών, τομές κλαδέματος, άνθη), την ανίχνευση στο 40% των δειγμάτων εδάφους γύρω από λεπτά ριζίδια, την επιβίωση έως έξι μήνες σε πεσμένα φύλλα και υπολείμματα κλαδέματος, και τη μεγαλύτερη συχνότητα της ασθένειας όταν το νερό άρδευσης ανακυκλώνεται από μολυσμένα κτήματα ή αντλείται από τοπικές λεκάνες.
• [23] Kiwifruit Vine Health. Psa-V Best Practice Guide. Kiwifruit Vine Health Incorporated, Νέα Ζηλανδία. Πηγή για τη διαχείριση των εισροών αζώτου ώστε να μην αναπτύσσεται υπερβολικό φύλλωμα, τους βλαστούς μέτριας ή χαμηλής ζωηρότητας, το επίπεδο ανοιχτό φύλλωμα με έως τέσσερις στρώσεις φύλλων, την αποφυγή της άρδευσης πάνω από την κόμη επειδή η ύγρανση του φυλλώματος αυξάνει τον κίνδυνο μόλυνσης, την άρδευση στις ξηρές περιόδους για να αποφεύγεται η καταπόνηση ιδιαίτερα των νεαρών φυτών, τον κορεσμό του εδάφους από υπερβολικό νερό ή κακή στράγγιση, τη μεγαλύτερη ευπάθεια των αρσενικών, τη διασπορά με φυτικό υλικό, χυμό και χώμα, και την απολύμανση των εργαλείων από φυτό σε φυτό.
• [24] Liu, P., Xue, S., He, R., Hu, J., Wang, X., Jia, B., Gallipoli, L., Mazzaglia, A., Balestra, G.M. και Zhu, L. (2016). Pseudomonas syringae pv. actinidiae isolated from non-kiwifruit plant species in China. European Journal of Plant Pathology 145(4):743-754. Πηγή για την απομόνωση 11 στελεχών Psa από τα αυτοφυή Setaria viridis, Alternanthera philoxeroides και Paulownia tomentosa, κάτω ή κοντά σε προσβεβλημένα κτήματα, παθογόνων τόσο στα φυτά αυτά όσο και στην ακτινιδιά.
• [25] Reglinski, T., Vanneste, J.L., Wurms, K., Gould, E., Spinelli, F. και Rikkerink, E. (2013). Using fundamental knowledge of induced resistance to develop control strategies for bacterial canker of kiwifruit caused by Pseudomonas syringae pv. actinidiae. Frontiers in Plant Science 4:24. Πηγή για τον μηχανισμό της επαγόμενης αντοχής, την ταχύτερη ή ισχυρότερη αντίδραση των φυτών που έχουν δεχθεί ενεργοποιητή, και τη σημαντική μείωση της ασθένειας σε σπορόφυτα A. chinensis με ASM που εφαρμόστηκε μία εβδομάδα πριν από τον τεχνητό μολυσμό.