Εχθροί και ασθένειες του λωτού (Diospyros kaki) στην Ευρώπη και στην Ελλάδα: επιδημιολογία, διαφορική διάγνωση και όρια επέμβασης

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Ο λωτός φυτεύεται στην Ελλάδα συνεχώς και οι εκτάσεις αυξάνονται χρονιά με τη χρονιά, με νέες φυτείες σε όλη την Ελλάδα και με τους παραγωγούς να οργανώνονται γύρω από την καλλιέργεια [20]. Μαζί με τις εκτάσεις αυξάνονται και τα φυτοπαθολογικά προβλήματα. Σε ελληνικούς οπωρώνες καταγράφονται ήδη ψευδόκοκκοι κάτω από τον κάλυκα, κηροπλάστες, μυτιλόμορφη ψώρα, καπνιά στο φύλλωμα και προσβολές από τη μύγα της Μεσογείου. Ακολουθεί τι αναγνωρίζεται σε κάθε περίπτωση, από τι ξεχωρίζει και πού μπαίνει το όριο επέμβασης.

1. Η εικόνα της ελληνικής λωτοκαλλιέργειας σήμερα, και οι τρεις λόγοι για τους οποίους τα προβλήματα αυξάνονται μαζί με τις εκτάσεις

Η καταγραφή του 2023 για τις νέες φυτείες της Πέλλας δίνει την εικόνα της φυτείας [20]: ποικιλίες Rojo Brillante και Jiro, παλμέτα στα 3,5 επί 2 μέτρα για όσους έρχονται από τη ροδακινιά και τη δαμασκηνιά, ελεύθερο σχήμα στα 4 επί 5 μέτρα για τους υπόλοιπους, δηλαδή 50 ως 70 δέντρα το στρέμμα, με καρποφορία από τον τρίτο χρόνο. Η καλλιεργητική βάση αναλύεται στο άρθρο για την καλλιέργεια του λωτού.

Οι φυτείες αυτές είναι στην πλειονότητά τους νέες, και η ηλικία είναι ο παράγοντας που εξηγεί γιατί τα προβλήματα αυξάνονται μαζί με τις εκτάσεις. Τρία πράγματα συμβαίνουν σε κάθε καλλιέργεια που περνάει από τη φάση της νέας φυτείας στη φάση του ώριμου οπωρώνα, και έχουν ήδη συμβεί στον λωτό αλλού στη Μεσόγειο.

Το μόλυσμα συσσωρεύεται. Τα παθογόνα του φυλλώματος και του καρπού διαχειμάζουν στο πεσμένο φύλλωμα και στο νεκρό ξύλο. Ένα δέντρο τριών ετών δεν έχει ούτε φυλλόστρωμα ούτε νεκρό ξύλο. Ένα δέντρο δεκαπέντε ετών έχει και τα δύο. Στη Νότια Αφρική, που καλλιεργεί λωτό σε μεσογειακό κλίμα από το 1998, οι οπωρώνες άρχισαν να δείχνουν ξηράνσεις και έλκη στα δεκαπέντε τους χρόνια [12].

Η πυκνότητα κλείνει την κόμη. Στα 3,5 επί 2 μέτρα η φυτεία κλείνει γρήγορα. Το φύλλωμα στεγνώνει αργότερα, ο ψεκασμός διεισδύει λιγότερο, και οι ώρες διαβροχής που χρειάζεται κάθε μύκητας συμπληρώνονται ευκολότερα.

Τα παθογόνα ταξιδεύουν με το πολλαπλασιαστικό υλικό. Η κυκλική κηλίδωση δεν υπήρχε στην Ισπανία πριν η καλλιέργεια μεγαλώσει εκεί. Εμφανίστηκε όταν μεγάλωσε, στη Βαλένθια το 2008, και η πρώτη επίσημη αναφορά δημοσιεύτηκε το 2010 [5].

Πηγές: 5 12 20

2. Κυκλική κηλίδωση των φύλλων, Plurivorosphaerella nawae: επιδημιολογία, παράθυρο μόλυνσης και ο ρόλος του συστήματος άρδευσης

Το παθογόνο είναι ο Plurivorosphaerella nawae, παλαιότερα Mycosphaerella nawae, με κωδικό EPPO MYCONA [7]. Περιγράφηκε πρώτα στην Ιαπωνία το 1929 και επικρατεί στην Κορέα. Στην Ισπανία εντοπίστηκε το 2008 στην επαρχία της Βαλένθια [5], και στην Ιταλία αναφέρθηκε το 2021 [6].

Τα συμπτώματα είναι νεκρωτικές κηλίδες στα φύλλα, χλώρωση και πρόωρη φυλλόπτωση. Ο μύκητας προσβάλλει μόνο τα φύλλα. Ο καρπός όμως ωριμάζει πρόωρα, μαλακώνει και πέφτει, ως συνέπεια της αποφύλλωσης, και από εκεί προκύπτουν οι σοβαρές οικονομικές ζημιές [2].

2.1 Πού διαχειμάζει το μόλυσμα και υπό ποιες συνθήκες απελευθερώνονται τα ασκοσπόρια

Ο μύκητας αναπαράγεται σε ψευδοθήκια που σχηματίζονται στο πεσμένο φύλλωμα. Τα ασκοσπόρια ωριμάζουν την άνοιξη και απελευθερώνονται όταν συμπέσουν θερμοκρασία και υγρασία. Στις ισπανικές μετρήσεις, που έγιναν σε αεροσήραγγα με ελεγχόμενη θερμοκρασία [3]:

• Η απελευθέρωση ξεκινάει γύρω στους 10 °C και αυξάνεται εκθετικά ως τους 16 °C. Επειδή η βλάστηση της λωτιάς ξεκινάει πάνω από τους 10 °C, η θερμοκρασία δεν είναι περιοριστικός παράγοντας όταν υπάρχει ευπαθής ιστός.
• Με 0,1 ως 0,5 χιλιοστά νερού, δηλαδή με δροσιά, απελευθερώνονται ελάχιστα ασκοσπόρια. Με 1 ως 50 χιλιοστά απελευθερώνονται σημαντικοί αριθμοί. Το 1 χιλιοστό αρκεί, και οι μεγάλες ποσότητες νερού δεν αυξάνουν άλλο τον αριθμό.

2.2 Περίοδος μολύνσεων και λανθάνων χρόνος: η διαφορά Ισπανίας και Κορέας

Η διαφορά των δύο χωρών είναι το κεντρικό εύρημα, και δείχνει ακριβώς πόσο επικίνδυνη είναι η μεταφορά ξένου ημερολογίου.

Το συμπέρασμα των Ισπανών είναι ότι ο μύκητας προσαρμόστηκε στις ημιξηρικές συνθήκες αλλάζοντας την περίοδο παραγωγής μολύσματος, ώστε να συμπέσει με τις βροχές και με τη διαθεσιμότητα ευπαθούς ιστού. Οι θερμοκρασίες δεν ήταν περιοριστικές ούτε για την απελευθέρωση ούτε για τη μόλυνση, και τα ασκοσπόρια διασπάρθηκαν και μόλυναν σε σχετικά ξηρές συνθήκες [2] [4].

2.3 Τι τεκμηριωμένα δουλεύει και τι δεν δουλεύει

Τρία πράγματα είναι τεκμηριωμένα και μεταφέρονται, γιατί δεν εξαρτώνται από την ελληνική έγκριση κανενός σκευάσματος.

Οι επεμβάσεις μετά τη μόλυνση είναι αναποτελεσματικές. Στην Ισπανία οι προληπτικές ανοιξιάτικες εφαρμογές έδειξαν καλή αποτελεσματικότητα, ενώ οι μεταμολυσματικές δεν δούλεψαν [2]. Με λανθάνοντα χρόνο τεσσάρων μηνών, όταν φανεί η κηλίδα η χρονιά έχει κριθεί.

Το φυλλόστρωμα είναι το μόλυσμα. Η απομάκρυνση του προσβεβλημένου φυλλοστρώματος χαρακτηρίζεται κρίσιμη για τη μείωση του μολύσματος, και είναι το βασικό μέτρο στη βιολογική καλλιέργεια, όπου δεν υπάρχουν συμβατικά μυκητοκτόνα. Το φύλλωμα μπορεί να ενσωματωθεί και να αποσυντεθεί στο έδαφος με όργωμα ή ανάλογη κατεργασία. Το κάψιμο και η κομποστοποίηση είναι επίσης αποτελεσματικά, αλλά ακριβότερα [2].

Η πρόβλεψη είναι εφικτή. Η δοκιμή απελευθέρωσης ασκοσπορίων ανιχνεύει φυσιολογικά ώριμα ασκοσπόρια στο φυλλόστρωμα μία ως δύο εβδομάδες πριν απελευθερωθούν. Η τεχνική χρησιμοποιείται σήμερα στην Ισπανία μέσα σε σύστημα υποστήριξης αποφάσεων, που προβλέπει την έναρξη της απελευθέρωσης και τις επόμενες μολύνσεις [2]. Είναι το είδος του εργαλείου που θα χρειαζόταν η Ελλάδα πριν και όχι μετά την πρώτη επιδημία.

Στην Ισπανία η ασθένεια αντιμετωπίζεται τα τελευταία χρόνια με τρεις ως τέσσερις ψεκασμούς που καλύπτουν την ανοιξιάτικη περίοδο μολύνσεων [2]. Οι δραστικές που χρησιμοποιούνται εκεί δεν αναφέρονται εδώ, γιατί οι εγκρίσεις είναι εθνικές. Το τι επιτρέπεται στον λωτό στην Ελλάδα το δείχνει μόνο η βάση του Υπουργείου [22].

Πηγές: 2 3 4 5 6 7 22

3. Γωνιώδης κηλίδωση, Pseudocercospora kaki, και κηλίδωση από Pestalotiopsis: διάκριση από το σχήμα και το πλήθος των κηλίδων

Δύο ακόμη κηλιδώσεις προσβάλλουν το φύλλωμα και καμία δεν αγγίζει τη σάρκα του καρπού. Η ζημιά τους είναι έμμεση και καθυστερημένη, όπως και της κυκλικής: ρίχνουν το φύλλωμα πριν την ώρα του, οπότε ο καρπός της χρονιάς μένει μικρότερος και το δέντρο δεν προλαβαίνει να γεμίσει τους υδατάνθρακες που χρηματοδοτούν την ανθοφορία της επόμενης [1].

3.1 Γωνιώδης κηλίδωση, Pseudocercospora kaki

Αίτιο είναι είδος του γένους Pseudocercospora, πιθανότατα το Pseudocercospora kaki [1], που καταγράφεται και στην Ταϊβάν ως ένα από τα κοινά παθογόνα του λωτού [14]. Το σχήμα της κηλίδας είναι το γνώρισμα: οι νευρώσεις σταματούν την εξάπλωση, οπότε η κηλίδα βγαίνει γωνιώδης και όχι στρογγυλή.

Η επιβίωση γίνεται ως μυκήλιο μέσα στα φύλλα και στις βάσεις τους, και τα σπόρια αντέχουν πέντε ως έξι μήνες στο πεσμένο φύλλωμα. Η διασπορά γίνεται κυρίως με το νερό [1]. Δύο λεπτομέρειες μεταφέρονται όπως είναι, γιατί δεν εξαρτώνται από το κλίμα: υπάρχει διαφορά ευαισθησίας μεταξύ ποικιλιών, με την Izu να εμφανίζεται ευαίσθητη, και η ασθένεια είναι χειρότερη κάτω από δίχτυ, προφανώς επειδή το δίχτυ κρατάει υγρασία και καθυστερεί το στέγνωμα.

3.2 Κηλίδωση από Pestalotiopsis spp., με έλκη βλαστών στην Ισπανία

Δίνει μεγάλες γκριζοκαστανές κυκλικές κηλίδες με ομόκεντρους δακτυλίους, συνήθως μία ως τρεις ανά φύλλο, με μικρά μαύρα καρποσώματα ορατά στην επιφάνεια της κηλίδας. Όταν οι βλάβες καλύψουν πάνω από το ένα τρίτο του φύλλου, ακολουθεί φυλλόπτωση. Προσβάλλει και τα λέπια του κάλυκα, ένα ως τέσσερα ανά καρπό, με καστανές ως μαύρες νεκρωτικές περιοχές, και αυτό οδηγεί σε πρώιμη ωρίμανση και πτώση του καρπού [1].

Η ευρωπαϊκή σύνδεση είναι άμεση: στην Ισπανία η ασθένεια προκαλεί και έλκη στους βλαστούς, και η παθογένεια του Pestalotiopsis diospyri αποδείχθηκε σε γλυκό λωτό εκεί [1]. Το είδος Pestalotiopsis clavispora απομονώνεται και από μετασυλλεκτικές σήψεις ποδίσκου στην Ισπανία [8], δηλαδή το γένος δουλεύει και στο χωράφι και στο ψυγείο.

Πηγές: 1 8 14

4. Ανθράκνωση καρπών και βλαστών, Colletotrichum spp.: λανθάνουσα μόλυνση από την καρπόδεση ως τη συγκομιδή

Η ονοματολογία χρειάζεται προσοχή, γιατί τρία ονόματα κυκλοφορούν για πράγματα που δεν είναι ίδια. Στην Κίνα, όπου ο λωτός είναι ιθαγενής, το Colletotrichum gloeosporioides περιγράφεται ως το κύριο παθογόνο της καλλιέργειας σχεδόν σε όλες τις περιοχές όπου καλλιεργείται εκτεταμένα, με οικονομικά σημαντικές απώλειες [13]. Τα μικρά διάσπαρτα στίγματα αποδίδονται στο ίδιο είδος, ενώ οι βυθισμένες κηλίδες σε φύλλα και καρπούς αποδίδονται στο Colletotrichum kaki [1]. Η καθαυτό ανθράκνωση του λωτού όμως αποδίδεται σήμερα στο Colletotrichum horii, είδος που έχει αναφερθεί σε Ασία, Ωκεανία και Νότια Αμερική, προκαλεί βλάβες σε καρπούς και βλαστούς και απαιτεί εντατικά προγράμματα ψεκασμών [2]. Στην Ευρώπη δεν έχει εγκατασταθεί, και η ενότητα 18 το αντιμετωπίζει ως απειλή.

Το ενδιαφέρον εύρημα είναι ότι τα στίγματα αυτά συνδέονται με παράγοντα καταπόνησης που περιορίζει την ασθένεια σε αυτή τη μορφή αντί να την αφήσει να γίνει κανονική ανθράκνωση, κάτι που έχει δειχθεί και στο αβοκάντο [1].

Ο μηχανισμός είναι ο ίδιος με όλες τις λανθάνουσες προσβολές καρπού. Ο καρπός είναι ευαίσθητος από την καρπόδεση ως τη συγκομιδή, ο μύκητας διαπερνάει την επιδερμίδα και μένει αδρανής ως την ωρίμανση, και ξυπνάει όταν ο καρπός ωριμάσει, τραυματιστεί ή καταπονηθεί [1]. Το C. gloeosporioides διαχειμάζει ως μυκήλιο μέσα και πάνω σε προσβεβλημένους ιστούς, τα κονίδιά του μεταφέρονται με το νερό και διασπείρονται με την εκτίναξη της βροχής, οπότε η μόλυνση είναι υψηλότερη στις υγρότερες περιόδους της βλαστικής περιόδου [13].

Οι παράγοντες που συνδέονται με τη βαρύτητα της ανθράκνωσης είναι όλοι καλλιεργητικοί και μεταφέρονται άθικτοι [1]: ηλικία του οπωρώνα πάνω από είκοσι χρόνια, μεγάλα δέντρα που ψεκάζονται δύσκολα στο πάνω τρίτο, ελαφρύ κλάδεμα που κρατάει την υγρασία πάνω στα φύλλα, καρποί που μένουν άμαζευτοι και λειτουργούν ως πηγή σπορίων, κλαδέματα αφημένα κάτω από το δέντρο, και γειτνίαση με εγκαταλειμμένους οπωρώνες άλλων ξενιστών. Το γένος Colletotrichum προσβάλλει αβοκάντο, μάνγκο, μπανάνα, συκιά και άλλα, οπότε στην Ελλάδα η γειτονική συκιά είναι η πρακτική αντιστοιχία του αυστραλιανού αβοκάντο.

Πηγές: 1 2 13

5. Έλκη, ξήρανση βλαστών και ασθένειες του ξύλου, Diaporthe, Eutypella και Botryosphaeriaceae: είσοδος από τις τομές κλαδέματος

Το πιο εμφανές σύμπτωμα δεν είναι το έλκος αλλά η σποραδική και καθυστερημένη έκπτυξη των οφθαλμών την άνοιξη. Οι νέοι βλαστοί βγαίνουν με μικρά κίτρινα φύλλα και επιμήκη, ετιολημένη μορφή. Οι νέες πλάγιες ξηραίνονται από την κορυφή προς τα κάτω, και ολόκληροι υποβραχίονες ξεραίνονται προς τον κεντρικό άξονα χωρίς να εκπτυχθούν οι λανθάνοντες οφθαλμοί. Στους μονοετείς βλαστούς εμφανίζονται μελανόχρωμα έλκη, και η τομή δείχνει το εσωτερικό ξύλο νεκρωμένο ή μεταχρωματισμένο [1].

Η αυστραλιανή εργασία άφησε το αίτιο ανοιχτό, με απομονώσεις Phomopsis και Diplodia χωρίς απόδειξη παθογένειας [1]. Η εικόνα ξεκαθάρισε στη Νότια Αφρική, σε μεσογειακό κλίμα, όπου η καλλιέργεια μπήκε το 1998 και οι οπωρώνες των δεκαπέντε ετών άρχισαν να δείχνουν ξηράνσεις και έλκη [12].

Δύο στοιχεία της ίδιας εργασίας είναι άμεσα αξιοποιήσιμα. Το πρώτο είναι η πύλη εισόδου: τα παθογόνα του ξύλου μπαίνουν κυρίως από τις τομές κλαδέματος και από τις πληγές αφαίρεσης λαίμαργων, και τα σπόριά τους μεταφέρονται με τον αέρα [12]. Στην Αυστραλία προστίθεται και μια δεύτερη πύλη, οι νωπές ουλές των φύλλων κατά τη φυλλόπτωση [1].

Το δεύτερο είναι το υποκείμενο. Στους δύο οπωρώνες των δοκιμών παθογένειας, ο ένας ήταν εμβολιασμένος σε Diospyros kaki και ο άλλος σε Diospyros virginiana. Το μήκος του μεταχρωματισμού του ξύλου μετά από τέσσερις μήνες κυμάνθηκε από 30,7 χιλιοστά ως 53,9 στον πρώτο και από 36,7 ως 65,2 στον δεύτερο, με στατιστικά σημαντική διαφορά υπέρ του D. kaki [12]. Στην Ισπανία, αντίστοιχα, οι Botryosphaeriaceae εντοπίστηκαν σε τομές κλαδέματος και σε έλκη κορμού, αλλά με χαμηλή συχνότητα [2].

Πηγές: 1 2 12

6. Τεφρά σήψη, Botrytis cinerea, και καπνιά: δύο προβλήματα που σχετίζονται με τον κάλυκα

6.1 Τεφρά σήψη, Botrytis cinerea

Ο Botrytis cinerea δίνει διακριτές γκρίζες βλάβες στα νεαρά φύλλα και στους κάλυκες, που μεγαλώνουν, ενώνονται και οδηγούν σε πρόωρη γήρανση και πτώση. Η ζημιά στον κάλυκα μειώνει σημαντικά το μέγεθος του καρπού, και τα μολυσμένα πέταλα που κολλάνε πάνω στον νεαρό καρπό αφήνουν ουλές [1].

Το μόνο ποσοτικό στοιχείο είναι και το πιο χρήσιμο: χρειάζονται τέσσερις ως έξι ώρες ελεύθερου νερού στην επιφάνεια του φυτού για να βλαστήσουν τα σπόρια και να γίνει η μόλυνση [1]. Στο χωράφι κατατάσσεται ως δευτερεύουσα ασθένεια, συχνότερη στα ψυχρότερα κλίματα. Στο ψυγείο όμως αλλάζει βαρύτητα: στην Ισπανία ο βοτρύτης είναι ένα από τα παθογόνα που προκαλούν λανθάνουσες σήψεις ποδίσκου και απομονώνεται και από καρπούς μετά τη συντήρηση [8].

6.2 Καπνιά: σύμπτωμα μυζητικών εντόμων και όχι ασθένεια του φυτού

Η καπνιά δεν είναι ασθένεια του φυτού. Είναι μύκητες των γενών Capnodium, Fumago, Scorias και άλλων, που αναπτύσσονται πάνω στο μελίτωμα των μυζητικών εντόμων και δεν διεισδύουν στον ιστό [1]. Η ζημιά είναι διπλή και όλη έμμεση: μειώνει το φως που φτάνει στο φύλλο και στον κάλυκα, άρα τη φωτοσύνθεση και το μέγεθος του καρπού, και υποβαθμίζει εμπορικά τον καρπό.

Το συμπέρασμα είναι κατηγορηματικό: αν ελεγχθούν τα έντομα, ελέγχεται και η καπνιά, και το σημαντικότερο μέτρο είναι ο περιορισμός της ανόδου των μυρμηγκιών στην κόμη [1]. Για τον καρπό που έχει ήδη καλυφθεί, ο καθαρισμός γίνεται με νερό και απορρυπαντικό και ελαφρύ βούρτσισμα, και υπάρχουν παραγωγοί με ημιαυτόματο σύστημα πλύσης με νερό υπό πίεση [1].

Πηγές: 1 8

7. Μετασυλλεκτικές σήψεις στη συντήρηση: μαύρη κηλίδωση Alternaria alternata, σήψεις ποδίσκου και σήψεις πληγών

Εδώ η μεσογειακή εμπειρία είναι η πληρέστερη που υπάρχει, γιατί η Ισπανία και το Ισραήλ αποθηκεύουν μεγάλες ποσότητες στυφών ποικιλιών και έχουν μετρήσει το πρόβλημα.

7.1 Μαύρη κηλίδωση, Alternaria alternata, η κύρια μετασυλλεκτική ασθένεια

Η μαύρη κηλίδωση είναι με διαφορά η σημαντικότερη μετασυλλεκτική ασθένεια της Rojo Brillante στην Ισπανία, ανεξάρτητα από χρονιά και οπωρώνα, τόσο στις λανθάνουσες όσο και στις τραυματικές μολύνσεις [8]. Στο Ισραήλ είναι ο κύριος παράγοντας που υποβαθμίζει την ποιότητα και μειώνει τη συντηρησιμότητα της Triumph [9].

Τα νούμερα είναι σοβαρά. Σε ισπανικά εμπορικά συσκευαστήρια της Βαλένθια έχουν παρατηρηθεί απώλειες ως και 30% των καρπών από μαύρες κηλίδες στην επιδερμίδα [8].

Αυτό έχει άμεση σημασία για την ελληνική πρακτική. Στο άρθρο για την αποστυφοποίηση το όριο συντήρησης της Rojo Brillante στον 1 °C με 1-MCP δίνεται στις 40 ημέρες περίπου. Στις 40 ημέρες η μαύρη κηλίδωση δεν έχει προλάβει να εκδηλωθεί. Το παρατηρούμενο όριο δεν είναι επομένως μόνο θέμα σφριγηλότητας: είναι και το σημείο στο οποίο η μαύρη κηλίδωση δεν προλαβαίνει να γίνει ορατή. Όποιος επιχειρήσει να πάει τη συντήρηση στους τρεις μήνες, θα συναντήσει το ισπανικό πρόβλημα.

7.2 Πού και πότε μολύνεται ο καρπός, και ο ρόλος της άρδευσης

Τρία ευρήματα αλλάζουν τον τρόπο που αντιμετωπίζεται το πρόβλημα, και κανένα δεν αφορά το ψυγείο.

Το μόλυσμα είναι παντού και όλη τη σεζόν. Στην Ισπανία οι διάφορες πηγές μολύσματος βρέθηκαν ευρέως κατανεμημένες μέσα στους προσβεβλημένους οπωρώνες, και τα κονίδια της A. alternata αποδείχθηκαν εξαιρετικά ανθεκτικά στις ξηρές περιόδους, οπότε αερομεταφερόμενο μόλυσμα υπήρχε καθ' όλη τη βλαστική περίοδο [2].

Οι λανθάνουσες μολύνσεις συγκεντρώνονται στο τέλος. Ήταν συχνότερες κατά την τρίμηνη περίοδο πριν τη συγκομιδή [2]. Αυτό ορίζει το παράθυρο όπου η προστασία του καρπού έχει νόημα.

Η ζημιά ξεκινάει από τον ποδίσκο, και την ορίζει η άρδευση. Στο Ισραήλ δείχθηκε ότι ο μύκητας αποικίζει την πάνω πλευρά, στο άκρο του ποδίσκου, και όχι τη βάση του καρπού. Η πάνω πλευρά παράγει περισσότερο αιθυλένιο και διοξείδιο του άνθρακα στα πρώιμα στάδια, και στα όψιμα έχει μεγαλύτερη επιφάνεια ρωγμών και λιγότερη χλωροφύλλη [10].

7.3 Λανθάνοντα παθογόνα και παθογόνα πληγών: δύο ομάδες με διαφορετική διαχείριση

Κατάλογος ειδών από την ισπανική καταγραφή [8].

Το πιο χρήσιμο νούμερο για τη διαχείριση είναι ότι ο Rhizopus σταματάει να αναπτύσσεται κάτω από τους 8 ως 10 °C, οπότε η ταχύτητα της πρόψυξης είναι το κρίσιμο μέτρο, με στόχο τους 10 °C [1].

7.4 Τι επιτρέπεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και πόσο μετράει ο χρόνος της επέμβασης

Στην Ισπανία και στις υπόλοιπες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν επιτρέπεται κανένα συμβατικό μυκητοκτόνο για μετασυλλεκτική μεταχείριση του λωτού, οπότε η αντιμετώπιση στηρίζεται σε συνδυασμό εναλλακτικών μεθόδων [8]. Το ίδιο ισχύει και στην Αυστραλία [1]. Το τι ισχύει στην Ελλάδα το δείχνει μόνο η βάση του Υπουργείου [22].

Δύο αποτελέσματα αξίζουν ιδιαίτερη προσοχή. Το πρώτο αφορά την ίδια την αποστυφοποίηση. Σε δοκιμές με σύντομες αέριες μεταχειρίσεις 48 ωρών, το διοξείδιο του άνθρακα στα 95 kPa μείωσε τη μαύρη κηλίδωση κατά 30 ως 40% μετά από 40 ημέρες στον 1 °C, αλλά η μείωση είχε χαθεί στις 82 ημέρες. Μετά από 10 ημέρες στους 20 °C καμία μεταχείριση δεν μείωσε σημαντικά την προσβολή, και η ένταση της σήψης ήταν κατά περιπτώσεις μεγαλύτερη στους μεταχειρισμένους καρπούς [11]. Η μεταχείριση που ο παραγωγός ήδη κάνει για να φύγει η στύψη δεν είναι ταυτόχρονα και προστασία από τη σήψη.

Το δεύτερο αφορά τον χρόνο της επέμβασης στο χωράφι. Στο Ισραήλ, μια προσυλλεκτική εφαρμογή δεκατέσσερις ημέρες πριν τη συγκομιδή, σε συνδυασμό με την εμπορική εμβάπτιση σε χλώριο, μείωσε την προσβεβλημένη επιφάνεια κατά 60% σε σχέση με την εμβάπτιση μόνη της, ενώ η αντίστοιχη εφαρμογή τριάντα ημέρες μετά την καρπόδεση έδωσε μόλις 3% [9]. Ο χρόνος, δηλαδή, μετράει είκοσι φορές περισσότερο από την ίδια την επέμβαση. Η εμβάπτιση σε χλώριο είναι ισραηλινή εμπορική πρακτική και δεν αποτελεί εγκεκριμένη μετασυλλεκτική μεταχείριση λωτού στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Πηγές: 1 2 8 9 10 11 22

8. Ασθένειες του λαιμού και του ριζικού συστήματος: καρκίνωση, αγγειακή μάρανση και σηψηριζίες

8.1 Καρκίνωση, Agrobacterium tumefaciens

Αίτιο είναι το εδαφογενές βακτήριο Agrobacterium tumefaciens, που προσβάλλει κυρίως από πληγές, δηλαδή από τον εμβολιασμό και τη μεταφύτευση. Το βακτήριο επιβιώνει στο έδαφος δύο χρόνια και περισσότερο περιμένοντας ξενιστή [1]. Η ασθένεια χτυπάει σκληρότερα τα νεαρά φυτά και συχνά τα σκοτώνει, ενώ τα μεγαλύτερα εξασθενούν αλλά συνήθως επιβιώνουν.

Δύο στοιχεία είναι καθησυχαστικά. Πρώτον, ο Diospyros kaki είναι το πιο ανθεκτικό από τα είδη του γένους στην καρκίνωση. Δεύτερον, η ασθένεια χαρακτηρίζεται δευτερεύουσα και σπάνια στους οπωρώνες λωτού [1]. Το μέτρο με το καλύτερο λόγο αποτελέσματος προς κόστος είναι η αποφυγή νέων πληγών και, σε έδαφος με ιστορικό, η καλλιέργεια αγρωστωδών για ως τρία χρόνια πριν την επαναφύτευση.

8.2 Αγγειακή μάρανση του λαιμού, και το ζήτημα της ταυτοποίησης

Η μάρανση του λαιμού αποδίδεται στο βακτήριο Pseudomonas solanacearum, με το παλαιό του όνομα [1]. Σήμερα ο οργανισμός αυτός ονομάζεται Ralstonia solanacearum, βρίσκεται στον κατάλογο A2 του EPPO και είναι ενωσιακός επιβλαβής οργανισμός καραντίνας, καταχωρισμένος στο Παράρτημα II B του Κανονισμού (ΕΕ) 2019/2072 [19] [21].

Η εικόνα που περιγράφεται είναι χρήσιμη ως σύμπτωμα, ανεξάρτητα από το αίτιο. Στα νεαρά δέντρα η μάρανση είναι γρήγορη, με έντονη φυλλόπτωση πριν, και τα φύλλα που μένουν κρέμονται σχεδόν κάθετα. Στα μεγάλα δέντρα η παρακμή είναι αργή, περίπου δύο ετών, χωρίς κιτρίνισμα, με μικρά χλωμά φύλλα, αραιή βλάστηση, ηλιοκαύματα στα γυμνά κλαδιά, και πλούσια ανθοφορία με καρπούς που δεν φτάνουν ποτέ σε εμπορεύσιμο μέγεθος. Η μάρανση εκδηλώνεται συνήθως στο τέλος του καλοκαιριού, όταν το φορτίο καρπού είναι μέγιστο, και η εγκάρσια τομή στον λαιμό δείχνει εκτεταμένο μεταχρωματισμό των εξωτερικών δακτυλίων [1].

8.3 Σηψηριζίες και Phytophthora

Τα συμπτώματα είναι χλωμό κίτρινο φύλλωμα, αδύναμες εκπτύξεις, και σε βαριές προσβολές γρήγορος θάνατος, με τις ρίζες μαύρες και τα τριχοειδή άκρα σάπια. Στην Αυστραλία ενοχοποιούνται είδη Cylindrocladium και Pythium, ενώ είναι αξιοσημείωτο ότι η Phytophthora απομονώνεται σπάνια από ρίζες λωτού παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες [1]. Στην Ισπανία καταγράφηκαν προβλήματα σηψηριζίας από Armillaria mellea και Rosellinia necatrix, αλλά με χαμηλή συχνότητα [2]. Στην Ταϊβάν καταγράφονται Phellinus noxius, Ganoderma lucidum και πάλι Rosellinia necatrix [14].

Ένα νούμερο αναφοράς βάζει το πρόβλημα στη σωστή του κλίμακα: είναι σύνηθες ένας οπωρώνας λωτού να χάνει 5 ως 10% των δέντρων σε δέκα χρόνια [1].

Στις ελληνικές συνθήκες, με ποτιστικό οπωρώνα και συχνά βαριά εδάφη, η Phytophthora στον λαιμό αξίζει μεγαλύτερη προσοχή από όση της δίνεται στην αυστραλιανή βιβλιογραφία, και η διάκριση από τις υπόλοιπες σηψηριζίες γίνεται με τη διάταξη στο χωράφι: η φυτόφθορα δίνει εστίες εκεί που λιμνάζει το νερό, ενώ οι υπόλοιπες αιτίες δίνουν μεμονωμένα σκόρπια δέντρα. Η γενική εικόνα των σήψεων λαιμού στα οπωροφόρα αναλύεται σε χωριστό άρθρο.

Τα μέτρα είναι καθαρά διαχειριστικά και μεταφέρονται: άμεση μεταφύτευση των δενδρυλλίων ώστε να μην στριφογυρίσει το ριζικό σύστημα μέσα στο δοχείο, υπερυψωμένες γραμμές και στράγγιση στα προβληματικά σημεία, ετήσια εδαφοκάλυψη, και παρακολούθηση της εδαφικής υγρασίας με όργανο αντί για εκτίμηση [1].

Πηγές: 1 2 14 19 21

9. Φυτοπλάσματα σε λωτιές υπό παρακμή: κιτρίνισμα, κοκκίνισμα και ξήρανση κλάδων χωρίς εύρημα στη ρίζα

Είναι η νεότερη προσθήκη στον κατάλογο και δεν υπάρχει σε κανένα εγχειρίδιο της καλλιέργειας. Στο Μεχρίζ της επαρχίας Γιαζντ, στο Ιράν, δηλαδή σε ημιξηρικές συνθήκες συγκρίσιμες με τις μεσογειακές, εντοπίστηκαν λωτιές με κιτρίνισμα, κοκκίνισμα, ξήρανση κλάδων και γενική παρακμή [15].

Με αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης, από συμπτωματικά και μόνο δέντρα, ταυτοποιήθηκαν δύο διαφορετικά φυτοπλάσματα, το «Candidatus Phytoplasma omanense» της ομάδας 16SrXXIX και το «Ca. P. australasiae» της υποομάδας 16SrII-D, σε ορισμένες περιπτώσεις ως πολλαπλή μόλυνση στο ίδιο δέντρο. Οι ερευνητές ζητούν ρητά συστηματική επισκόπηση για να διαπιστωθεί η έκταση του φαινομένου [15].

Πηγές: 15

10. Ψευδόκοκκοι, Planococcus citri και Pseudococcus spp., και η καθοριστική συμβολή των μυρμηγκιών

Ο ψευδόκοκκος είναι ο εχθρός με τη μεγαλύτερη πρακτική σημασία για τον λωτό, και είναι ο εχθρός που η ελληνική καλλιέργεια έχει ήδη συναντήσει: προσβολή καρπών λωτού από Pseudococcus comstocki έχει καταγραφεί και αναλύεται σε χωριστό άρθρο. Τρία είδη καταγράφονται στον λωτό, ο Planococcus citri, ο Pseudococcus longispinus και ο Pseudococcus calceolariae [1], και τα τρία παρόντα στη Μεσόγειο. Ο Planococcus citri καταγράφεται ως σημαντικός εχθρός του λωτού και στην Ταϊβάν [14].

Η βιολογία του Planococcus citri, όπως δίνεται για το Κουίνσλαντ: ενήλικο θηλυκό περίπου 3 χιλιοστά, καλυμμένο με λευκό κηρώδες έκκριμα, κύκλος ζωής τέσσερις ως έξι εβδομάδες το καλοκαίρι, με το θηλυκό να γεννάει ως 600 αυγά σε δεκαπέντε περίπου ημέρες και εκκόλαψη σε μία εβδομάδα [1].

Το σημείο που κρίνει τη διαχείριση δεν είναι ο ψευδόκοκκος αλλά τα μυρμήγκια. Τα μυρμήγκια τρέφονται με το μελίτωμα, μεταφέρουν τους ψευδόκοκκους από καρπό σε καρπό και απομακρύνουν τους φυσικούς εχθρούς τους. Το εύρημα είναι σαφές: υψηλές πυκνότητες μυρμηγκιών μειώνουν δραματικά τον παρασιτισμό και τη θήρευση, ενώ χαμηλές δεν φαίνεται να επηρεάζουν [1].

Η τεχνική λεπτομέρεια της δακτυλίωσης του κορμού αξίζει να γραφτεί, γιατί συνήθως γίνεται λάθος: η κολλώδης ουσία δεν εφαρμόζεται πάνω στον φλοιό. Τυλίγεται πρώτα μια ζώνη ίσιου κορμού με μαλακό υλικό πλάτους 100 χιλιοστών, με επικάλυψη 20 ως 30 χιλιοστά, και η κόλλα μπαίνει πάνω στο υλικό [1]. Έτσι ο φλοιός δεν καταστρέφεται και η ζώνη ανανεώνεται εύκολα.

Οι φυσικοί εχθροί που καταγράφονται είναι τρεις, και υπάρχουν όλοι στην Ευρώπη ως εμπορικά διαθέσιμοι οργανισμοί [1]: το Cryptolaemus montrouzieri, που χρειάζεται έξι ως οκτώ εβδομάδες μετά την εξαπόλυση για να ελεγχθεί ο πληθυσμός, το Leptomastix dactylopii, που είναι αποκλειστικά παράσιτο του Planococcus citri και δεν αγγίζει τα άλλα είδη, και το Anagyrus, που παρασιτεί πρώτο και δεύτερο στάδιο. Η εξειδίκευση του Leptomastix είναι ο λόγος που η ταυτοποίηση του είδους ψευδόκοκκου προηγείται κάθε απόφασης εξαπόλυσης. Η βιολογία, οι θερμοκρασιακές απαιτήσεις και οι δόσεις των ωφέλιμων αναλύονται σε χωριστό άρθρο, και εκεί δίνονται με ελληνικά δεδομένα.

Πηγές: 1 14

11. Μαλακά κοκκοειδή, κηροπλάστες Ceroplastes spp. και μυτιλόμορφη ψώρα: τρεις ομάδες με διαφορετική διαχείριση

Το είδος με την άμεση ελληνική σημασία είναι ο κηροπλάστης της συκιάς, Ceroplastes rusci, που προσβάλλει και τη λωτιά και έχει καταγραφεί στην Ελλάδα. Αναλύεται σε χωριστό άρθρο, και από εκεί προέρχονται και τα ελληνικά του νούμερα.

Τα υπόλοιπα μαλακά κοκκοειδή που καταγράφονται στον λωτό είναι τα ίδια είδη που ο Έλληνας παραγωγός ήδη ξέρει από την ελιά και τα εσπεριδοειδή.

Τα μεγέθη και οι κύκλοι είναι βιολογία του είδους και μεταφέρονται. Ο αριθμός των γενεών και τα όρια επέμβασης είναι αυστραλιανά και δίνονται ως τάξη μεγέθους [1].

11.1 Μυτιλόμορφη ψώρα: ασπιδωτό κοκκοειδές χωρίς μελίτωμα

Η μυτιλόμορφη ψώρα είναι ασπιδωτό κοκκοειδές και καταγράφεται στον λωτό [1]. Διαφέρει από όλα τα προηγούμενα σε τρία σημεία που αλλάζουν τη διαχείριση.

• Δεν παράγει μελίτωμα. Άρα δεν υπάρχει καπνιά να τραβήξει την προσοχή, ούτε μυρμήγκια να δείξουν τον δρόμο. Η ανίχνευση γίνεται μόνο με κοίταγμα του ίδιου του καρπού και του φλοιού.
• Το ασπίδιο προστατεύει. Το κηρώδες κάλυμμα κάνει τα περισσότερα σκευάσματα επαφής αναποτελεσματικά σε όλα τα στάδια εκτός από τις έρπουσες προνύμφες, όπως ακριβώς και στον κηροπλάστη.
• Η ζημιά είναι εμπορική. Η σάρκα δεν θίγεται, αλλά ο καρπός απορρίπτεται στη διαλογή και, για τις εξαγωγές, στον φυτοϋγειονομικό έλεγχο.

Το γενικό μήνυμα όλων των κοκκοειδών είναι ότι ο παρασιτισμός κάνει τη δουλειά όταν τον αφήσουν. Καταγράφονται ποσοστά παρασιτισμού που φτάνουν το 90% για μία σφήκα σε κηροπλάστη και το 85% για άλλη σε συγκεκριμένη περιοχή, και σε υγρό καιρό ο εντομοπαθογόνος μύκητας Verticillium lecanii προκαλεί ως 90% θνησιμότητα στο πράσινο κοκκοειδές [1]. Αυτά τα ποσοστά καταρρέουν με τους ψεκασμούς ευρέος φάσματος και με τα μυρμήγκια.

Πηγές: 1

12. Μαύρος ακανθώδης αλευρώδης, Aleurocanthus spiniferus: ενωσιακός οργανισμός καραντίνας με παρουσία στην Ελλάδα

Ο Aleurocanthus spiniferus είναι το μόνο είδος αυτού του άρθρου που είναι ταυτόχρονα οργανισμός καραντίνας, παρών στην Ελλάδα και με τη λωτιά στους ξενιστές του. Βρίσκεται στον κατάλογο A2 του EPPO από το 1994, με μεταφορά το 2009, και είναι ενωσιακός επιβλαβής οργανισμός καραντίνας καταχωρισμένος στο Παράρτημα II B του Κανονισμού (ΕΕ) 2019/2072 από το 2019 [16] [21].

Η ευρωπαϊκή εξάπλωση, κατά τη βάση του EPPO, περιλαμβάνει Ελλάδα, Ιταλία με τη Σικελία, Κροατία, Μαυροβούνιο, Αλβανία, Γαλλία με την Κορσική και Γεωργία, όλες με περιορισμένη κατανομή, ενώ σε Αυστρία, Βέλγιο και Τσεχία το είδος έχει εξαλειφθεί [16]. Στην Ελλάδα η παρουσία του καταγράφηκε το 2016 στην Κέρκυρα [17]. Στην Ιταλία είχε εμφανιστεί νωρίτερα, στην Απουλία.

Η αναγνώριση στο χωράφι γίνεται από τη νύμφη και όχι από το ακμαίο: μαύρα, ωοειδή, ακίνητα σώματα στην κάτω επιφάνεια του φύλλου, με χαρακτηριστικές ακίδες, και άφθονο μελίτωμα με έντονη καπνιά από κάτω. Το είδος αναλύεται σε χωριστό άρθρο.

Πηγές: 16 17 21

13. Μύγες των καρπών, Ceratitis capitata και Bactrocera dorsalis, και καφέ βρωμούσα Halyomorpha halys

13.1 Μύγα της Μεσογείου, Ceratitis capitata

Ο λωτός είναι ξενιστής της Ceratitis capitata [1]. Το είδος αναλύεται σε χωριστό άρθρο.

13.2 Ανατολική μύγα των φρούτων, Bactrocera dorsalis

Η Bactrocera dorsalis αφορά άμεσα την ευρωπαϊκή λωτοκαλλιέργεια. Στην Ιταλία έχει εντοπιστεί από το 2022 σε Καμπανία, Εμίλια Ρομάνια, Λομβαρδία, Τρεντίνο και Βένετο, με καθεστώς «παροδικός, υπό επιτήρηση, υπό εξάλειψη». Στην Καμπανία συνελήφθησαν 114 άτομα στη μολυσμένη ζώνη ως τα τέλη Σεπτεμβρίου 2023, με περίπου 3.300 παγίδες στο πλαίσιο εθνικού σχεδίου δράσης, 1.000 παγίδες μαζικής παγίδευσης και απαγόρευση διακίνησης καρπών ξενιστών εκτός ζώνης [18]. Καταγράφεται ως σημαντικός εχθρός του λωτού και στην Ταϊβάν [14].

Η λεπτομέρεια που αφορά τον λωτό: στην Εμίλια Ρομάνια τρία αρσενικά συνελήφθησαν μέσα σε οπωρώνα λωτού, και ο καρπός που δειγματίστηκε εκεί δεν βρέθηκε προσβεβλημένος [18]. Δηλαδή το έντομο μπαίνει στον οπωρώνα, αλλά προσβολή καρπού λωτού δεν τεκμηριώθηκε σε εκείνες τις έρευνες. Αυτό είναι χρήσιμη διάκριση και δεν πρέπει να διογκωθεί προς καμία κατεύθυνση.

13.3 Καφέ βρωμούσα, Halyomorpha halys

Η Halyomorpha halys έχει εξαιρετικά ευρύ φάσμα ξενιστών και είναι παρούσα στην Ελλάδα. Η θέση της στην ελληνική δενδροκομία την κάνει αναμενόμενο επισκέπτη του λωτού, με την τυπική εικόνα των νυγμάτων και των βυθισμένων παραμορφώσεων κάτω από την επιδερμίδα. Αναλύεται σε χωριστό άρθρο.

Πηγές: 1 14 18

14. Εριόφυα ακάρεα, θρίπες, τζιτζικάκια, φυλλοφάγα λεπιδόπτερα και ψαλίδες: παρακολούθηση και όρια

Τα εριόφυα ακάρεα, με το Aceria diospyri στον λωτό, περνούν συνήθως απαρατήρητα. Το μόνο νούμερο που αξίζει είναι η ταχύτητα: από αυγό σε ενήλικο σε μία εβδομάδα σε ευνοϊκές συνθήκες, με πολλές γενεές τον χρόνο και διαχείμαση στους μασχαλιαίους οφθαλμούς [1].

Οι θρίπες συνοδεύονται από μια παραδοχή που αξίζει να μεταφερθεί αυτούσια, γιατί είναι σπάνια: δεν υπάρχει όριο ψεκασμού και κανένας αριθμός θριπών δεν έχει συνδεθεί με οικονομική ζημιά, και η παρουσία θριπών δεν σημαίνει ότι θα προκύψει ζημιά, ακόμη και σε μεγάλους αριθμούς στα άνθη [1]. Η παρακολούθηση γίνεται με τίναγμα κλάδου πάνω σε λευκή επιφάνεια και με κίτρινες κολλητικές παγίδες.

Τα τζιτζικάκια δίνουν όριο 20% των πράσινων κλαδίσκων προσβεβλημένοι, με μια πολύ χρήσιμη προσθήκη: αν πάνω από τα μισά δειγματισμένα ωοτοκήματα δίνουν παράσιτα, ο πληθυσμός αναμένεται να υποχωρήσει μόνος του [1].

Τα φυλλοφάγα λεπιδόπτερα δικαιολογούν επέμβαση όταν η αποφύλλωση ξεπερνάει ή αναμένεται να ξεπεράσει το 30%, και οι φυλλοδέτες όταν προσβληθεί πάνω από το 5% των ανθέων ή των καρπών [1]. Στην Ταϊβάν καταγράφεται και η Spodoptera litura ως σημαντικός εχθρός [14].

Οι ψαλίδες, με τη Forficula auricularia, είναι η πιο παρεξηγημένη ομάδα. Τρώνε το έλασμα από τις άκρες και εξαφανίζονται την ημέρα, οπότε η ζημιά αποδίδεται σε άλλα αίτια. Είναι ταυτόχρονα και αρπακτικά.

Τα σαλιγκάρια είναι ελληνικό πρόβλημα των δενδρωδών, και το λευκό σαλιγκάρι της Μεσογείου αναλύεται σε χωριστό άρθρο.

Πηγές: 1 14

15. Αβιοτικές ζημιές που περνούν για ασθένειες: τοξικότητα ζιζανιοκτόνου, ηλιόκαυμα, ρωγμές και φυσιολογική καρπόπτωση

Σε μια νέα καλλιέργεια, όπου η εμπειρία λείπει, το μεγαλύτερο μέρος των ερωτημάτων που φτάνουν στον γεωπόνο δεν αφορά παθογόνα.

15.1 Τοξικότητα ζιζανιοκτόνου επαφής, pyraflufen-ethyl

Τα ζιζανιοκτόνα επαφής που δρουν με οξειδωτική καταστροφή της κυτταρικής μεμβράνης, όπως το pyraflufen-ethyl, δίνουν σε περίπτωση διασποράς σταγονιδίων διακριτές νεκρωτικές κηλίδες στο σημείο όπου έπεσε η κάθε σταγόνα. Σε λωτιά η εικόνα είναι εντυπωσιακά παραπλανητική, επειδή οι κηλίδες είναι στρογγυλές και σκούρες και μοιάζουν με ανθράκνωση ή με μαύρη κηλίδωση.

Τέσσερα γνωρίσματα ξεχωρίζουν την τοξικότητα από το παθογόνο, και δεν χρειάζεται εργαστήριο για κανένα:

• Η κατανομή στο δέντρο. Η ζημιά είναι πυκνότερη χαμηλά, κοντά στο ύψος της μπάρας ψεκασμού, και αραιώνει προς τα πάνω. Καμία μυκητολογική κηλίδωση δεν συμπεριφέρεται έτσι.
• Η κατανομή στο κτήμα. Ακολουθεί τη γραμμή που ψεκάστηκε και την κατεύθυνση του ανέμου εκείνης της ημέρας, όχι τα σημεία με υγρασία.
• Ο χρόνος. Οι κηλίδες εμφανίζονται μέσα σε λίγες ημέρες από τον ψεκασμό και δεν μεγαλώνουν στη συνέχεια. Οι μυκητολογικές κηλίδες μεγαλώνουν και ενώνονται.
• Η απουσία προόδου. Δεν εμφανίζονται νέες κηλίδες σε φύλλα που εκπτύχθηκαν μετά.

15.2 Ηλιόκαυμα, ρωγμές, επιφανειακές ουλές και φυσιολογική καρπόπτωση

Το ηλιόκαυμα του καρπού. Ο λωτός κρατάει τον καρπό πάνω στο δέντρο ως αργά, συχνά αφού έχει αρχίσει η φυλλόπτωση, οπότε ο καρπός μένει εκτεθειμένος. Η κηλίδα είναι στην πλευρά που βλέπει τον ήλιο, αρχικά ανοιχτόχρωμη και μετά καστανή, και δεν έχει κανένα από τα όρια που έχουν οι μυκητολογικές κηλίδες.

Οι ρωγμές. Απότομη αλλαγή στη διαθεσιμότητα νερού, είτε από βροχή μετά από ξηρασία είτε από ανώμαλο πότισμα, σκίζει την επιδερμίδα. Η ρωγμή γίνεται μετά πύλη για Alternaria, Penicillium και Rhizopus, οπότε η τελική εικόνα είναι σήψη και το αίτιο είναι η άρδευση [10].

Οι επιφανειακές ουλές. Φελλώδεις γραμμές από τριβή σε κλαδί ή σε δίχτυ, από ζημιά ανέμου στον νεαρό καρπό, ή από επιφανειακή τροφή εντόμων. Είναι εμπορικό πρόβλημα, όχι φυτοπαθολογικό.

Η καρπόπτωση μετά το δέσιμο. Στον λωτό η φυσιολογική πτώση είναι έντονη και συνδέεται με τη σχέση φορτίου και βλάστησης, με την ποικιλία και με το καθεστώς επικονίασης. Πριν αναζητηθεί παθογόνο, αποκλείεται το φυσιολογικό αίτιο. Τα ποικιλιακά ζητήματα καλύπτονται σε χωριστό άρθρο για τη Maxim και σε άρθρο για τη Rojo brilliante, και το κλάδεμα, που καθορίζει και τον αερισμό της κόμης, χωριστά.

Πηγές: 10

16. Διαφορική διάγνωση: αίτια που δίνουν σχεδόν την ίδια εικόνα και το γνώρισμα που τα ξεχωρίζει

17. Όρια επέμβασης, μονάδες δειγματοληψίας και ετήσιο χρονοδιάγραμμα παρακολούθησης

Ο πίνακας που ακολουθεί δίνει μαζί μονάδα δείγματος, συχνότητα και όριο, δηλαδή ολόκληρη τη μέθοδο και όχι μόνο έναν αριθμό [1].

Πηγή για ολόκληρο τον πίνακα [1]. Οι μήνες του πρωτοτύπου είναι νοτίου ημισφαιρίου και έχουν αποδοθεί ως φάσεις της καλλιέργειας.

Πηγές: 1 2 3 4 9 10

18. Εξωτικά παθογόνα του λωτού με κίνδυνο εισαγωγής στη Μεσόγειο, και η κοινή πύλη εισόδου τους

Η ενότητα αυτή δεν είναι καταστροφολογία. Είναι ο κατάλογος που συνέταξαν οι Ισπανοί μετά την εμπειρία της κυκλικής κηλίδωσης, δηλαδή από ανθρώπους που έχουν ήδη εκπλαγεί μία φορά [2].

Πηγές: 2 14

19. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

• [1] State of Queensland, Department of Agriculture and Fisheries (2017). Integrated Pest and Disease Management Manual for Persimmon, 2nd Edition, November 2017. Άδεια Creative Commons Attribution 4.0 International. Πηγή για τη βιολογία και τα συμπτώματα των ασθενειών και των εχθρών, για τα όρια επέμβασης του Πίνακα 2, για τα μεγέθη και τους κύκλους των κοκκοειδών, για τα στοιχεία των φυσικών εχθρών, και για οκτώ από τις δεκατρείς φωτογραφίες. Διαβάστηκε το πλήρες κείμενο. Οι εικόνες της που φέρουν ξένη πιστοποίηση φωτογράφου δεν χρησιμοποιήθηκαν.
• [2] Vicent, A., Mira, J.L. και Bassimba, D.D.M. (2018). Fungal diseases of persimmon in semi-arid areas: adaptive strategies and future risks. Acta Horticulturae 1195:127-132. Πηγή για τον μηχανισμό προσαρμογής του παθογόνου στις ημιξηρικές συνθήκες, για την αναποτελεσματικότητα των μεταμολυσματικών επεμβάσεων, για τη διαχείριση του φυλλοστρώματος και το σύστημα πρόβλεψης, για τη διάρκεια του μολύσματος Alternaria και την τρίμηνη περίοδο λανθανουσών μολύνσεων, για τις σηψηριζίες και τις Botryosphaeriaceae στην Ισπανία, και για ολόκληρη την ενότητα των μελλοντικών κινδύνων. Διαβάστηκε το πλήρες κείμενο.
• [3] Vicent, A., Bassimba, D.D.M. και Intrigliolo, D. (2011). Effects of temperature, water regime and irrigation system on the release of ascospores of Mycosphaerella nawae. Plant Pathology 60(5):890-908. Πηγή για την έναρξη απελευθέρωσης στους 10 °C και την εκθετική αύξηση ως τους 16 °C, για το όριο του 1 χιλιοστού νερού, και για τη δραματική μείωση των ασκοσπορίων με στάγδην άρδευση έναντι κατάκλυσης. Τα αποτελέσματα διαβάστηκαν μέσα από την ανασκόπηση [2], όχι από το πρωτότυπο.
• [4] Vicent, A., Bassimba, D.D.M., Hinarejos, C. και Mira, J.L. (2012). Inoculum and disease dynamics of circular leaf spot of persimmon caused by Mycosphaerella nawae under semi-arid conditions. European Journal of Plant Pathology 134(2):289-299. Πηγή για την περίοδο απελευθέρωσης ασκοσπορίων τέλη Μαρτίου ως μέσα Ιουλίου με αιχμή Απρίλιο και Μάιο, για την περίοδο μολύνσεων Απρίλιο ως Ιούνιο στους 12 ως 24 °C, και για τα συμπτώματα 120 ως 127 ημέρες μετά την πλήρη άνθηση. Τα αποτελέσματα διαβάστηκαν μέσα από την ανασκόπηση [2], όχι από το πρωτότυπο.
• [5] Berbegal, M., Pérez-Sierra, A., Armengol, J., Park, C.S. και García-Jiménez, J. (2010). First report of circular leaf spot of persimmon caused by Mycosphaerella nawae in Spain. Plant Disease 94(3):374. Πηγή για την πρώτη αναφορά της κυκλικής κηλίδωσης στην Ισπανία και για τον εντοπισμό της στη Βαλένθια το 2008.
• [6] Hassan, O. και Chang, T. (2025). Phylogeny, morphology, epidemiology, and control strategies for Plurivorosphaerella nawae, the causal agent of circular leaf spot in persimmon. Research in Plant Disease 31(1):1-16. Πηγή για όλη την κορεατική στήλη του πίνακα σύγκρισης: περίοδος απελευθέρωσης με το 96,5% από μέσα Ιουνίου ως μέσα Ιουλίου, εύρος μόλυνσης 17 ως 24 °C, λανθάνων χρόνος 33 ως 34 ημερών τον Μάιο και 11 ημερών τον Αύγουστο, 90% των σπορίων μέσα σε δύο ώρες διαβροχής, και απουσία ανθεκτικής ποικιλίας. Διαβάστηκε το πλήρες κείμενο.
• [7] EPPO Global Database. Plurivorosphaerella nawae (MYCONA). Πηγή για το έγκυρο όνομα και το συνώνυμο, και για το ότι ο οργανισμός δεν βρίσκεται στους καταλόγους A1 και A2 του EPPO και δεν τηρείται γι' αυτόν καταγραφή εξάπλωσης.
• [8] Palou, L., Montesinos-Herrero, C., Tarazona, I., Besada, C. και Taberner, V. (2015). Incidence and etiology of postharvest fungal diseases of persimmon (Diospyros kaki Thunb. cv. Rojo Brillante) in Spain. Plant Disease 99(10):1416-1425. Πηγή για τον διαχωρισμό λανθανόντων παθογόνων και παθογόνων πληγών με τα είδη καθενός, για τις απώλειες ως 30% των καρπών σε ισπανικά συσκευαστήρια, για το ότι η μαύρη κηλίδωση έγινε ο κύριος περιοριστικός παράγοντας μετά την καθιέρωση του 1-MCP, και για την απουσία εγκεκριμένων μετασυλλεκτικών μυκητοκτόνων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Διαβάστηκε το πλήρες κείμενο.
• [9] Kobiler, I., Akerman, M., Huberman, L. και Prusky, D. (2011). Integration of pre- and postharvest treatments for the control of black spot caused by Alternaria alternata in stored persimmon fruit. Postharvest Biology and Technology 59(2):166-171. Πηγή για τη λανθάνουσα μόλυνση στο χωράφι και την εκδήλωση συμπτωμάτων δύο ως τρεις μήνες μετά την είσοδο στον θάλαμο στον 0 °C, και για τη διαφορά 60% έναντι 3% ανάμεσα στην προσυλλεκτική επέμβαση δεκατέσσερις ημέρες πριν τη συγκομιδή και σε εκείνη τριάντα ημέρες μετά την καρπόδεση. Διαβάστηκε το πλήρες κείμενο.
• [10] Biton, E., Kobiler, I., Feygenberg, O., Yaari, M., Kaplunov, T., Ackerman, M., Friedman, H. και Prusky, D. (2014). The mechanism of differential susceptibility to alternaria black spot, caused by Alternaria alternata, of stem- and bottom-end tissues of persimmon fruit. Postharvest Biology and Technology 94:74-81. Πηγή για τον αποικισμό στην πλευρά του ποδίσκου και όχι στη βάση του καρπού, για τη μεγαλύτερη επιφάνεια ρωγμών και τη μειωμένη χλωροφύλλη εκεί πριν τη συγκομιδή, και για το ότι η αυξημένη άρδευση που μεγαλώνει τον καρπό αυξάνει τις ρωγμές και την ευαισθησία στη μαύρη κηλίδωση. Διαβάστηκε το πλήρες κείμενο.
• [11] International Society for Horticultural Science (2018). Evaluation of short postharvest gaseous treatments for inhibition of Alternaria black spot of persimmon 'Rojo Brillante'. Acta Horticulturae 1195. Πηγή για τη μείωση 30 ως 40% στις 40 ημέρες στον 1 °C με 95 kPa διοξειδίου του άνθρακα, για την απώλεια της μείωσης στις 82 ημέρες, και για τη μεγαλύτερη ένταση σήψης στους μεταχειρισμένους καρπούς. Διαβάστηκε η περίληψη του εκδότη.
• [12] Moyo, P., Mostert, L., Bester, M. και Halleen, F. (2016). Trunk disease fungi associated with Diospyros kaki in South Africa. Plant Disease 100(12):2383-2393. Πηγή για τον κατάλογο των ειδών που απομονώθηκαν από έλκη, τομές κλαδέματος και ξηράνσεις, για την επιβεβαίωση της παθογένειάς τους, για την εμφάνιση των συμπτωμάτων σε οπωρώνες δεκαπέντε ετών σε μεσογειακό κλίμα, για τις τομές κλαδέματος ως κύρια πύλη εισόδου, και για τα μήκη μεταχρωματισμού 30,7 ως 65,2 χιλιοστών με διαφορά υπέρ του υποκειμένου Diospyros kaki. Διαβάστηκε το πλήρες κείμενο.
• [13] Zhang, J.-Z. (2008). Anthracnose of persimmon caused by Colletotrichum gloeosporioides in China. The Asian and Australasian Journal of Plant Science and Biotechnology 2(2):50-54. Πηγή για το ότι το C. gloeosporioides είναι το κύριο παθογόνο του λωτού σχεδόν σε όλες τις περιοχές εκτεταμένης καλλιέργειας στην Κίνα, για τη διαχείμαση ως μυκήλιο σε προσβεβλημένους ιστούς, και για τη διασπορά των κονιδίων με την εκτίναξη της βροχής. Διαβάστηκε το πλήρες κείμενο.
• [14] Duan, C.-H., Chang, C.-M., Su, C.-C., Pan, H.-R. και Wang, C.-C. (2017). Phyllosticta capitalensis causes black spot on persimmon (Diospyros kaki) fruit in Taiwan. Australasian Plant Disease Notes 12:36. Πηγή για την περιγραφή των κυκλικών βυθισμένων μαύρων κηλίδων 1 ως 2 χιλιοστών σε ώριμο καρπό και για τον κατάλογο των κοινών παθογόνων και εχθρών του λωτού στην Ταϊβάν. Διαβάστηκε το πλήρες κείμενο.
• [15] Esmaeilzadeh-Hosseini, S.A., Babaei, G., Mateeti, S.T., Pacini, F. και Bertaccini, A. (2025). Detection and identification of diverse phytoplasmas in declining persimmon plants. Microorganisms 13:645. Πηγή για τα συμπτώματα κιτρινίσματος, κοκκινίσματος, ξήρανσης κλάδων και παρακμής σε λωτιές στο Ιράν, και για την ταυτοποίηση των φυτοπλασμάτων «Ca. Phytoplasma omanense» και «Ca. P. australasiae» μόνο σε συμπτωματικά δέντρα. Διαβάστηκε το πλήρες κείμενο.
• [16] EPPO Global Database. Aleurocanthus spiniferus (ALECSN), κατάταξη και παγκόσμια εξάπλωση. Πηγή για την ένταξη στον κατάλογο A2 του EPPO το 1994 με μεταφορά το 2009, για την καταχώριση στο Παράρτημα II B του Κανονισμού (ΕΕ) 2019/2072 από το 2019, για την ευρωπαϊκή εξάπλωση, και για την επισήμανση ότι καταγραφές πριν από το 2011 μπορεί να αφορούν το Aleurocanthus camelliae.
• [17] Kapantaidaki, D.E. και συνεργάτες (2019). Presence of the invasive whitefly Aleurocanthus spiniferus (Hemiptera: Aleyrodidae) in Greece. EPPO Bulletin 49(2). Πηγή για την πρώτη καταγραφή του είδους στην Ελλάδα, στην Κέρκυρα. Διαβάστηκε η καταχώριση του εκδότη.
• [18] EPPO Reporting Service. Update on the situation of Bactrocera dorsalis in Italy. Πηγή για τις πέντε ιταλικές περιφέρειες, για τα 114 άτομα στην Καμπανία ως τα τέλη Σεπτεμβρίου 2023, για τις παγίδες του εθνικού σχεδίου, για το καθεστώς «παροδικός, υπό εξάλειψη», και για τα τρία αρσενικά σε οπωρώνα λωτού στην Εμίλια Ρομάνια χωρίς προσβολή καρπού.
• [19] EPPO Global Database. Ralstonia solanacearum (RALSSL), δελτίο. Πηγή για το ότι το παλαιό όνομα Pseudomonas solanacearum αντιστοιχεί στο σημερινό Ralstonia solanacearum, για την ένταξη στον κατάλογο A2 και στο Παράρτημα II B, και για το ότι ο λωτός δεν αναφέρεται στον κατάλογο ξενιστών.
• [20] Παϊσιάδης, Σ. (2023). Λωτός: πώς γίνονται οι νέες φυτεύσεις, πρώτη Ομάδα Παραγωγών ιδρύεται στην Πέλλα. Agrotypos, 28 Νοεμβρίου 2023. Πηγή για τη συνεχιζόμενη επέκταση των εκτάσεων στην Πέλλα, για την ίδρυση της πρώτης Ομάδας Παραγωγών, για τις ποικιλίες και για τις αποστάσεις φύτευσης. Δημοσιογραφική καταγραφή, όχι επιστημονική δημοσίευση.
• [21] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2019/2072 της Επιτροπής. Πηγή για το καθεστώς των ενωσιακών επιβλαβών οργανισμών καραντίνας και για το ότι ο κατάλογος A1 και A2 του EPPO δεν ταυτίζεται με την ενωσιακή καραντίνα.
• [22] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Βάση εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Πηγή για το τι επιτρέπεται στην καλλιέργεια του λωτού στην Ελλάδα. Οι εγκρίσεις είναι εθνικές και αλλάζουν, και ο έλεγχος γίνεται πριν από κάθε επέμβαση.