Η σωστή περίοδος λίπανσης των δένδρων

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Υπάρχει μεγάλη απόκλιση απόψεων για το πότε είναι η σωστή περίοδος λίπανσης των πολυετών καλλιεργειών. Η απάντηση όμως δεν είναι μία ημερομηνία. Είναι μια σειρά υπολογισμών — και σε αυτούς τους υπολογισμούς γίνονται τα περισσότερα λάθη, όχι στην εποχή.

Στα ετήσια φυτά η λίπανση γίνεται ως βασική πριν τη σπορά ή τη φύτευση, με επιφανειακή συμπλήρωση ανάλογα με τον βιολογικό κύκλο. Στα δενδροκομικά είδη δεν υπάρχει σταθερό χρονικό σημείο που να ισχύει για όλες τις καλλιέργειες. Ο χρονικός συντονισμός εξαρτάται από πολλές μεταβλητές.

Οι τέσσερις ερωτήσεις πριν από κάθε λίπανση

Πότε και ποιες είναι οι απαιτήσεις του φυτού;
Τι επιδιώκουμε — περισσότερη βλάστηση ή περισσότερη καρποφορία;
Ποια στοιχεία ρίχνουμε ανά εποχή;
Πόσες μονάδες δίνει τελικά αυτό που βάζουμε στη χοάνη;

Μονάδα= 1 κιλό θρεπτικού
ανά στρέμμα

3 στόχοιN, P, K — δεν πιάνονται
με ένα σακί

+11,6μονάδες αζώτου μπορεί
να κρύβονται στο ασβέστιο

50%του αζώτου της άνοιξης
έρχεται από αποθέματα

Περιεχόμενα

Τι είναι η μονάδα και πώς γίνεται κιλά
Ροδακινιά και νεκταρινιά
Κερασιά
Ακτινιδιά
Το κρυφό άζωτο — ο πιο συχνός υπολογιστικός κίνδυνος
Ο κανόνας που λύνει το πρόβλημα
Πηγές

1. Τι είναι η μονάδα και πώς γίνεται κιλά

Μία μονάδα σημαίνει ένα κιλό καθαρού θρεπτικού στοιχείου ανά στρέμμα. Δέκα μονάδες αζώτου είναι δέκα κιλά αζώτου στο στρέμμα — όχι δέκα κιλά λιπάσματος.

Η μετατροπή είναι απλή διαίρεση:

Ο τύπος

Κιλά λιπάσματος = Μονάδες που θέλω ÷ (περιεκτικότητα ÷ 100)

Παράδειγμα: θέλω 10 μονάδες αζώτου από λίπασμα 21-0-0. Δηλαδή 10 ÷ 0,21 = 47,6 κιλά ανά στρέμμα. Και αντίστροφα: αν ρίξω 70 κιλά ενός 12-12-18, δίνω 70 × 0,12 = 8,4 μονάδες αζώτου, 8,4 φωσφόρου και 70 × 0,18 = 12,6 καλίου.

Το λάθος που κάνουν σχεδόν όλοι Διαλέγουμε πρώτα το σακί και μετά κοιτάμε τι μονάδες βγήκαν. Η σωστή σειρά είναι η αντίστροφη: ορίζουμε πρώτα τις μονάδες που χρειάζεται το κτήμα, με βάση την ανάλυση, και μετά ψάχνουμε τι θα τις δώσει. Και το κρίσιμο: ένας τύπος λιπάσματος σπάνια πετυχαίνει και τους τρεις στόχους ταυτόχρονα. Θα δούμε παρακάτω ακριβώς γιατί.

2. Ροδακινιά και νεκταρινιά

Η λίπανση γίνεται σε δύο δόσεις. Η πρώτη από το πρώτο δεκαπενθήμερο του Φεβρουαρίου και μετά.

Για ανεπτυγμένα δέντρα, ο στόχος είναι 10 μονάδες αζώτου, 5 μονάδες φωσφόρου και 10 έως 14 μονάδες καλίου — κατά προτίμηση θειικού. Δηλαδή αναλογία περίπου 2-1-2 έως 2-1-3.

Μετά την καρπόδεση και τη σκλήρυνση του πυρήνα γίνεται η επιφανειακή λίπανση, για να συμπληρωθούν οι μονάδες που απαιτούνται.

Ο έλεγχος των τύπων — τι δίνουν πραγματικά

Λίπασμα και δόση	Άζωτο	Φώσφορος	Κάλιο
Στόχος	10	5	10–14
11-15-15 στα 80 κιλά	8,8 ✓	12,0 ✗	12,0 ✓
12-12-18 στα 70 κιλά	8,4 ✓	8,4 ✗	12,6 ✓

(Τι πρέπει να συμπληρωθεί: το άζωτο, που υπολείπεται κατά 1,2 και 1,6 μονάδες αντίστοιχα. Προστίθενται με 3,5 έως 4,7 κιλά νιτρικής αμμωνίας 34-0-0 ή 5,7 έως 7,6 κιλά θειικής αμμωνίας 21-0-0 ανά στρέμμα, μαζί με την επιφανειακή λίπανση μετά τη σκλήρυνση του πυρήνα. Ο φώσφορος δεν συμπληρώνεται — περισσεύει· αν η ανάλυση εδάφους δείχνει επάρκεια, προτιμήστε τύπο με χαμηλότερο φώσφορο και καλύψτε το κάλιο χωριστά με θειικό κάλιο 0-0-50.)

Διόρθωση: ο φώσφορος βγαίνει πολύ πάνω από τον στόχο

Και οι δύο τύποι δίνουν σωστό άζωτο και κάλιο, αλλά ο φώσφορος ξεφεύγει: 12 μονάδες αντί για 5 με το 11-15-15 — 2,4 φορές πάνω — και 8,4 αντί για 5 με το 12-12-18, δηλαδή 68% πάνω.

Ο λόγος είναι η αναλογία. Το 11-15-15 είναι τύπος 1 : 1,4 : 1,4 και το 12-12-18 τύπος 1 : 1 : 1,5. Κανένα από τα δύο δεν είναι 2-1-3, που είναι αυτό που ζητά ο στόχος 10-5-12.

Έχει σημασία; Ο φώσφορος δεν είναι τοξικός, αλλά είναι χαμένα χρήματα σε εδάφη που ήδη τον έχουν — και τα περισσότερα ελληνικά ασβεστούχα εδάφη τον δεσμεύουν αντί να τον αποδίδουν. Επιπλέον, η υπερβολή φωσφόρου παρεμποδίζει την πρόσληψη ψευδαργύρου και σιδήρου [1]. Ρίχνετε φώσφορο και πληρώνετε μετά διαφυλλικό ψευδάργυρο.

Πώς διορθώνεται στην πράξη Διαλέξτε τον τύπο με βάση τον φώσφορο, που είναι το στοιχείο με τη μικρότερη κινητικότητα και συνήθως το πιο επαρκές στα εδάφη μας. Μετά συμπληρώστε χωριστά ό,τι λείπει σε άζωτο και κάλιο, με απλά λιπάσματα. Παράδειγμα: αν η ανάλυση δείχνει επάρκεια φωσφόρου, ένα αζωτοκαλιούχο σχήμα με χωριστή προσθήκη θειικού καλίου δίνει τις μονάδες σας χωρίς να πληρώνετε φώσφορο που δεν χρειάζεστε.

Οι ειδικές περιπτώσεις

Επιτραπέζια ροδάκινα και λαίμαργα δέντρα: αποφεύγουμε την παραπάνω αζωτούχο λίπανση, γιατί τα φρούτα θα μαλακώνουν ευκολότερα.
Μη ασβεστούχα εδάφη: εφαρμογή νιτρικού ασβεστίου 600 γραμμαρίων ανά δέντρο ή νιτρικού καλιοασβεστίου 400 γραμμαρίων ανά δέντρο, με ενθαρρυντικά αποτελέσματα στο μέγεθος του καρπού. Διαβάστε όμως πρώτα την ενότητα 5 — αυτή η δόση κρύβει άζωτο.
Ασβεστούχα εδάφη: νιτροθειική αμμωνία στα συμπύρηνα, νιτρικό κάλιο στα επιτραπέζια.
Προς την ωρίμανση: νέες εφαρμογές νιτρικού καλίου σε όλα.

Πηγές: 1 7

3. Κερασιά

Η λίπανση της κερασιάς μπορεί να γίνει σε μία ή δύο δόσεις. Εδώ όμως η εποχή έχει σημασία μεγαλύτερη από κάθε άλλη καλλιέργεια, και ο λόγος είναι φυσιολογικός.

Γιατί στην κερασιά η ανοιξιάτικη λίπανση δεν προλαβαίνει Το 50% του αζώτου που χρησιμοποιείται την άνοιξη προέρχεται από τα αποθέματα της περασμένης χρονιάς και μόνο το υπόλοιπο από το έδαφος. Επιπλέον, κατά την άνθηση το δέντρο δεν μπορεί να πάρει άζωτο από το έδαφος, γιατί δεν έχει ακόμη φυλλική επιφάνεια να το τραβήξει με τη διαπνοή. Αναλυτικά στο άρθρο για τον κύκλο του αζώτου στην κερασιά [3].

Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι η κερασιά κερδίζει περισσότερο από τη μετασυλλεκτική λίπανση παρά από τη βασική. Το αντικείμενο αναπτύσσεται στο άρθρο για τη μετασυλλεκτική θρέψη στα πυρηνόκαρπα [4].

Το σχήμα που προκύπτει για την κερασιά

Πριν την άνθηση: μέρος του αζώτου, ώστε να είναι διαθέσιμο μόλις αναπτυχθεί φύλλωμα.
Δεκαπέντε ημέρες μετά τη συγκομιδή: επιφανειακή αζωτούχος, εφόσον η εδαφολογική ανάλυση δεν δείχνει πλεόνασμα.
Φθινόπωρο: διαφυλλική ουρία, για να γεμίσουν οι οφθαλμοί πριν τη φυλλόπτωση.

Πηγές: 2 3 4

4. Ακτινιδιά

Η ακτινιδιά λιπαίνεται δύο έως τέσσερις φορές τον χρόνο.

Η πρώτη είναι την άνοιξη, λίγο πριν αρχίσει το «δάκρυσμα» — πριν δηλαδή στάξουν χυμοί από τις τομές — με 10 έως 13 μονάδες αζώτου ανάλογα με τη λαιμαργία του κτήματος, 5 έως 8 μονάδες φωσφόρου και 10 μονάδες καλίου. Δηλαδή τύπος 2-1-2.

Επειδή η ακτινιδιά έχει ανάγκες και σε χλώριο, στη βασική λίπανση προτιμούμε λιπάσματα με βάση το χλωριούχο κάλιο.

Ο έλεγχος των τύπων

Λίπασμα και δόση	Άζωτο	Φώσφορος	Κάλιο
Στόχος	10–13	5–8	10
21-7-17 στα 60 κιλά	12,6 ✓	4,2	10,2 ✓
21-7-17 στα 50 κιλά	10,5 ✓	3,5	8,5 ✗
21-7-14 στα 60 κιλά	12,6 ✓	4,2	8,4 ✗
20-5-10 στα 60 κιλά	12,0 ✓	3,0	6,0 ✗
12-12-17 στα 90 κιλά	10,8 ✓	10,8 ✗	15,3

(Τι πρέπει να συμπληρωθεί σε κάθε περίπτωση: με 21-7-17 στα 50 κιλά λείπουν 1,5 μονάδες καλίου — 3 κιλά θειικού καλίου 0-0-50. Με 21-7-14 στα 60 κιλά λείπουν 1,6 μονάδες — 3,2 κιλά. Με 20-5-10 στα 60 κιλά λείπουν 4 ολόκληρες μονάδες — 8 κιλά θειικού καλίου, ή 6,7 κιλά χλωριούχου καλίου 0-0-60 που ταιριάζει και στις ανάγκες της ακτινιδιάς σε χλώριο. Στο 12-12-17 στα 90 κιλά δεν λείπει τίποτα· περισσεύει φώσφορος, οπότε μειώστε τη δόση ή αλλάξτε τύπο.)

Διόρθωση: το 20-5-10 δεν βγάζει τις μονάδες καλίου

Στα 60 κιλά ανά στρέμμα, το 20-5-10 δίνει μόλις 6 μονάδες καλίου έναντι των 10 που ζητά ο ίδιος ο στόχος — δηλαδή το 60% του απαιτούμενου. Στα 50 κιλά πέφτει στις 5 μονάδες, στο μισό. Το ίδιο πρόβλημα, ηπιότερα, έχει και το 21-7-14.

Για να πάρετε 10 μονάδες καλίου από 20-5-10 θα χρειαζόσασταν 100 κιλά ανά στρέμμα — που θα σας έδιναν όμως 20 μονάδες αζώτου, διπλάσιες από τον στόχο. Σε λαίμαργη ακτινιδιά αυτό είναι συνταγή για βλάστηση χωρίς καρπό.

Τι λειτουργεί: από τους τύπους αυτούς, το 21-7-17 στα 60 κιλά είναι το μόνο που πετυχαίνει ταυτόχρονα άζωτο και κάλιο. Ο φώσφορος μένει στις 4,2 μονάδες· συμπληρώνεται χωριστά μόνο αν το ζητά η ανάλυση εδάφους.

Η συνέχεια της χρονιάς

Μόλις τελειώσει η πτώση των πετάλων: κάλυψη των αναγκών σε ασβέστιο — μόνο σε εδάφη με λιγότερο από 5% ανθρακικό ασβέστιο — με 20 έως 25 κιλά νιτρικού ασβεστίου ανά στρέμμα, χωρίς βόριο.
Τις πρώτες 60 ημέρες από την άνθηση ο καρπός παίρνει το 70 έως 80% του τελικού του μεγέθους. Σε αυτό το διάστημα προστίθενται με υδρολίπανση σύνθετα κρυσταλλικά ή κοκκώδη λιπάσματα με νιτρικό κάλιο, σε δόσεις που κρίνει ο γεωπόνος.
Εδάφη με οργανική ουσία κάτω του 2%: εφαρμογή κοπριάς κάθε δύο χρόνια. Η προσθήκη χουμικών οξέων με την υδρολίπανση βελτιώνει την ποιότητα των καρπών.

Και εδώ ισχύει ο γενικός κανόνας: κάθε διαφυλλικός ψεκασμός σε δέντρα με καρπό μπορεί να προκαλέσει λεκέδες στους καρπούς και εγκαύματα στο φύλλωμα. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δέντρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα. Αν στο ίδιο ψεκαστικό μπαίνει και φυτοπροστατευτικό, ελέγχεται η έγκρισή του για την καλλιέργεια [5].

5. Το κρυφό άζωτο — ο πιο συχνός υπολογιστικός κίνδυνος

Εδώ βρίσκεται το σοβαρότερο σημείο ολόκληρου του άρθρου, και αφορά μια δόση που φαίνεται αθώα.

Το νιτρικό ασβέστιο δεν είναι μόνο ασβέστιο. Περιέχει περίπου 15,5% άζωτο. Όταν η δόση δίνεται ανά δέντρο, το συνολικό άζωτο εξαρτάται από την πυκνότητα φύτευσης — και κανείς δεν το υπολογίζει.

Πυκνότητα φύτευσης	600 γρ./δέντρο σε κιλά/στρέμμα	Επιπλέον μονάδες αζώτου
50 δέντρα ανά στρέμμα	30 κιλά	+4,7
80 δέντρα ανά στρέμμα	48 κιλά	+7,4
125 δέντρα ανά στρέμμα	75 κιλά	+11,6

Η αντίφαση που πρέπει να λυθεί στο χωράφι

Σε πυκνή φύτευση, τα 600 γραμμάρια νιτρικού ασβεστίου ανά δέντρο προσθέτουν έως και 11,6 μονάδες αζώτου — δηλαδή περισσότερο άζωτο από ολόκληρη τη βασική λίπανση.

Και εδώ γεννιέται η αντίφαση: στα επιτραπέζια ροδάκινα συνιστούμε να αποφεύγεται η παραπάνω αζωτούχος λίπανση για να μη μαλακώνουν τα φρούτα — και ταυτόχρονα προτείνουμε ασβέστιο που κουβαλά άζωτο.

Ο κανόνας: μετρήστε τα δέντρα σας, μετατρέψτε κάθε δόση «ανά δέντρο» σε κιλά ανά στρέμμα, και αφαιρέστε το άζωτο που κρύβεται εκεί από τη βασική λίπανση. Το ίδιο ισχύει για το νιτρικό κάλιο, το νιτρικό καλιοασβέστιο και κάθε υδρολίπανση. Το άζωτο του δέντρου είναι ένα άθροισμα, όχι ένα σακί.

Και το νομικό σκέλος Σε ευπρόσβλητες ζώνες από νιτρορύπανση, οι μέγιστες ποσότητες αζώτου ανά καλλιέργεια καθορίζονται από τα Προγράμματα Δράσης που απορρέουν από την ευρωπαϊκή Οδηγία για τα νιτρικά [6]. Το κρυφό άζωτο των νιτρικών λιπασμάτων προσμετράται κανονικά σε αυτά τα όρια.

Πηγές: 1 6

6. Ο κανόνας που λύνει το πρόβλημα

Τι να κρατήσετε

Δεν υπάρχει «η σωστή εποχή». Υπάρχει σωστός στόχος μονάδων και σωστός χρονισμός ανά καλλιέργεια.
Ορίστε πρώτα τις μονάδες, μετά διαλέξτε το σακί — ποτέ το αντίστροφο.
Ένας τύπος δεν πιάνει τρεις στόχους. Θα πετύχετε δύο και θα χάσετε τον τρίτο. Διαλέξτε ποιον θα κυνηγήσετε με το σύνθετο και συμπληρώστε τους άλλους χωριστά.
Ελέγξτε πάντα τον φώσφορο. Στα σύνθετα τύπου 1-1-1 βγαίνει σχεδόν πάντα υπερδιπλάσιος από ό,τι χρειάζεται.
Μετατρέψτε κάθε δόση «ανά δέντρο» σε κιλά ανά στρέμμα και προσθέστε το κρυφό της άζωτο στο σύνολο.
Στην κερασιά, η μετασυλλεκτική και η φθινοπωρινή εφαρμογή αξίζουν περισσότερο από τη βασική.
Στην ακτινιδιά, προσοχή στο κάλιο — οι τύποι με χαμηλό κάλιο δεν το καλύπτουν χωρίς να εκτοξεύσουν το άζωτο.

Η λίπανση κάθε καλλιέργειας και κάθε αγροκτήματος πρέπει να γίνεται μόνο μετά από γνωμάτευση γεωπόνου, ο οποίος με βάση τις εδαφολογικές και φυλλοδιαγνωστικές αναλύσεις θα προτείνει το πρόγραμμα. Οι αριθμοί αυτού του άρθρου είναι σημείο εκκίνησης για τον υπολογισμό, όχι συνταγή.

7. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

[1] Στυλιανίδης, Δ., Σιμώνης, Α. και Συργιαννίδης, Γ. (2002). Θρέψη και Λίπανση Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων. Εκδόσεις Σταμούλης. Πηγή για τις αρχές υπολογισμού των μονάδων λίπανσης, για τη συμπεριφορά του φωσφόρου στα ασβεστούχα εδάφη και για τον ανταγωνισμό του φωσφόρου με τον ψευδάργυρο και τον σίδηρο.
[2] Χατζηχαρίσης, Ι. και Καζαντζής, Κ. (2014). Η κερασιά και η καλλιέργειά της. Εκδόσεις ΑγροΤύπος, 442 σελίδες. Πηγή για τη θρέψη και λίπανση της κερασιάς και για τα συμπτώματα ελλείψεων και περισσειών.
[3] Ο κύκλος του αζώτου στην κερασιά, plantprotect.gr. Πηγή για το ότι το 50% του ανοιξιάτικου αζώτου προέρχεται από τα αποθέματα, για τη μη διαθεσιμότητα του εδαφικού αζώτου κατά την άνθηση, και για τα ποσοστά απορρόφησης ανά εποχή εφαρμογής.
[4] Η μετασυλλεκτική θρέψη στα πυρηνόκαρπα, plantprotect.gr. Πηγή για τον ρόλο της περιόδου μετά τη συγκομιδή στη διαμόρφωση των αποθεμάτων και για τις δόσεις της φθινοπωρινής διαφυλλικής ουρίας.
[5] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων — Βάση δεδομένων εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Για κάθε σκεύασμα που συνδυάζεται με τη λίπανση στο ίδιο ψεκαστικό.
[6] Οδηγία 91/676/ΕΟΚ του Συμβουλίου για την προστασία των υδάτων από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης. Το πλαίσιο από το οποίο απορρέουν τα εθνικά Προγράμματα Δράσης και τα ανώτατα όρια αζώτου ανά καλλιέργεια στις ευπρόσβλητες ζώνες.
[7] Η σωστή περίοδος λίπανσης των δένδρων, plantprotect.gr. Το αρχικό κείμενο, από το οποίο προέρχονται οι συστάσεις ανά καλλιέργεια. Οι δόσεις και οι τύποι λιπασμάτων επανυπολογίστηκαν αριθμητικά για την παρούσα έκδοση.