Ο κύκλος του αζώτου στην κερασιά

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Το άζωτο είναι το στοιχείο που οι περισσότεροι νομίζουν ότι το ξέρουν. Στην κερασιά όμως συμπεριφέρεται με έναν τρόπο που ανατρέπει τη λογική της «βασικής λίπανσης»: το μισό άζωτο της άνοιξης δεν έρχεται από το έδαφος αλλά από τα αποθέματα της περασμένης χρονιάς. Αν δεν το καταλάβετε αυτό, θα λιπαίνετε πάντα τη λάθος στιγμή.

50%του ανοιξιάτικου αζώτου
έρχεται από αποθέματα

65,6%απορρόφηση της
ανοιξιάτικης εφαρμογής

52,5%της χειμερινής λίπανσης
χάνεται

2,2–3,4%επάρκεια αζώτου
στο φύλλο

Περιεχόμενα

Τι κάνει το άζωτο μέσα στο δέντρο
Η άνοιξη: από πού έρχεται πραγματικά το άζωτο
Πόσο αξιοποιείται η λίπανση ανά εποχή
Η αποθήκευση — πού πάει και με ποια μορφή
Το φθινόπωρο: η μεταφορά από τα φύλλα στους οφθαλμούς
Ο πλήρης κύκλος, εποχή προς εποχή
Τι σημαίνει στην πράξη για τη λίπανση
Άζωτο και ποιότητα καρπού
Ελλείψεις, περίσσιες και τοξικότητα
Το περιβαλλοντικό σκέλος
Πηγές

1. Τι κάνει το άζωτο μέσα στο δέντρο

Το άρθρο αυτό αποτελεί επικαιροποιημένη και εκτενέστερη απόδοση εργασίας που είχαμε δημοσιεύσει με τον Κωνσταντίνο Καζαντζή, του Τμήματος Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων Νάουσας, στην πλατφόρμα Farmacon [12]. Οι αριθμοί επανελέγχθηκαν στις πρωτότυπες πηγές, και μία δόση διορθώνεται.

Το άζωτο είναι από τα σημαντικότερα στοιχεία για τα φυτά. Τα μόνα στοιχεία που απαντώνται σε μεγαλύτερη αφθονία είναι το οξυγόνο, ο άνθρακας και το υδρογόνο — δηλαδή τα στοιχεία του νερού και του αέρα.

Οι ενώσεις του αζώτου αποτελούν το 50% της ξηρής ουσίας του πρωτοπλάσματος. Είναι απαραίτητο για τη δημιουργία των αμινοξέων, των πρωτεϊνών, των νουκλεϊκών οξέων και της χλωροφύλλης.

Προσλαμβάνεται σε νιτρική ή αμμωνιακή μορφή. Η αμμωνιακή όμως μετατρέπεται άμεσα σε νιτρική μέσα στο φυτό, γιατί είναι τοξική.

Νιτρικό ή αμμωνιακό — υπάρχει διαφορά Έρευνες σε μηλιές έδειξαν ότι η λίπανση με νιτρικό άζωτο δίνει πιο έντονη βλάστηση και ανάπτυξη, αλλά καθυστερεί την είσοδο στην καρποφορία. Με αμμωνιακό άζωτο η βλάστηση είναι μικρότερη και η είσοδος στην καρποφορία φυσιολογική [11]. Σε νεαρές φυτείες που αργούν να μπουν σε παραγωγή, αυτό δεν είναι λεπτομέρεια.

Στην κερασιά, οι φυσιολογικές τιμές επάρκειας αζώτου στο φύλλο κυμαίνονται από 2,2 έως 3,4%, ανάλογα με την ποικιλία και το υποκείμενο [10].

2. Η άνοιξη: από πού έρχεται πραγματικά το άζωτο

Εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο, και είναι το πιο παρεξηγημένο της λίπανσης των πυρηνοκάρπων.

Στη βερικοκιά, την κερασιά, τη ροδακινιά και τη δαμασκηνιά, το άζωτο και τα υπόλοιπα στοιχεία του εδάφους δεν είναι αφομοιώσιμα κατά την άνθηση. Γίνονται αφομοιώσιμα μόνο όταν έχει δημιουργηθεί ικανή φυλλική επιφάνεια, ώστε μέσω της διαπνοής να υπάρξει η ενέργεια που τραβά τα θρεπτικά από το εδαφικό διάλυμα.

Μάλιστα, τρεις εβδομάδες μετά την άνθηση η απορρόφηση αζώτου από το έδαφος είναι ήδη μειωμένη [4].

Το νούμερο που αλλάζει τον σχεδιασμό Το 50% του αζώτου που χρησιμοποιείται την άνοιξη προέρχεται από το αποθηκευμένο άζωτο και μόνο το υπόλοιπο 50% από το έδαφος [2]. Δηλαδή η μισή ανθοφορία και η μισή πρώτη βλάστηση είχαν ήδη κριθεί τον προηγούμενο Σεπτέμβριο. Ό,τι και να ρίξετε τον Μάρτιο, δεν προλαβαίνει να διορθώσει άδεια αποθέματα.

Πηγές: 2 4

3. Πόσο αξιοποιείται η λίπανση ανά εποχή

Με ισοτοπικά σημασμένο άζωτο μπορεί να μετρηθεί πόσο από το λίπασμα κατέληξε πραγματικά στο δέντρο. Τα αποτελέσματα στην κερασιά είναι διαφωτιστικά.

Εποχή εφαρμογής	Τι δείχνουν οι μετρήσεις
Άνοιξη	Η υψηλότερη απορρόφηση: 65,6%
Καλοκαίρι	Απορρόφηση μόλις 37,44% — αλλά προσοχή, δείτε το πλαίσιο παρακάτω
Χειμώνας	Το 52,5% χάνεται με τη συγκομιδή και το θερινό κλάδεμα [3]

Γιατί το «χαμηλότερο ποσοστό» δεν σημαίνει «χαμηλότερη αξία» Η καλοκαιρινή εφαρμογή απορροφάται λιγότερο, αλλά το άζωτο που απορροφάται κατευθύνεται εκεί που μετράει: στους οφθαλμούς και στο παλαιότερο ξύλο, ως απόθεμα για την επόμενη χρονιά. Αντίθετα, μεγάλο μέρος του ανοιξιάτικου αζώτου φεύγει με τους καρπούς. Γι' αυτό ακριβώς η βιβλιογραφία αναδεικνύει τη σημασία της μετασυλλεκτικής εφαρμογής [3]. Το θέμα το αναπτύσσουμε αναλυτικά στο άρθρο για τη μετασυλλεκτική θρέψη στα πυρηνόκαρπα.

Πηγές: 3

4. Η αποθήκευση — πού πάει και με ποια μορφή

Τα δέντρα, φροντίζοντας για την επόμενη χρονιά, αποθηκεύουν άζωτο στους ανθοφόρους και φυλλοφόρους οφθαλμούς, στο παλαιότερο ξύλο και στις ρίζες. Η αποθήκευση γίνεται με τη μορφή πρωτεϊνών ή αμινοξέων.

Δύο διαφορετικές αποθήκες, μην τις μπερδεύετε Άλλο πράγμα η αποθήκευση αζώτου και άλλο η αποθήκευση μη δομικών υδατανθράκων. Η δεύτερη γίνεται κυρίως στο παλαιότερο ξύλο του κορμού και στις ρίζες. Και οι δύο είναι εξίσου απαραίτητες για τη σωστή εκκίνηση την επόμενη χρονιά [8]. Ένα δέντρο μπορεί να έχει άζωτο και να του λείπουν υδατάνθρακες, ή το αντίστροφο — και στις δύο περιπτώσεις η άνοιξη θα είναι κακή.

5. Το φθινόπωρο: η μεταφορά από τα φύλλα στους οφθαλμούς

Αυτό που συμβαίνει το φθινόπωρο είναι μια μετακίνηση, όχι μια πρόσληψη. Το δέντρο αδειάζει τα φύλλα του και γεμίζει τους οφθαλμούς.

Οι μετρήσεις δείχνουν αύξηση κατά 27% της συγκέντρωσης αζώτου στους ανθοφόρους οφθαλμούς — στις ροζέτες — και στους βλαστοφόρους οφθαλμούς, ενώ ταυτόχρονα καταγράφεται μείωση από 39% έως 49% στα φύλλα [1].

Η πρακτική συνέπεια, σε μία πρόταση Κρατήστε το φύλλωμα ζωντανό όσο πιο αργά γίνεται το φθινόπωρο. Κάθε φύλλο που πέφτει πρόωρα — από κυλινδροσπόριο, από τετράνυχο, από ξηρασία ή από πρόωρη διακοπή της άρδευσης — φεύγει μαζί με το άζωτό του. Δεν προλαβαίνει να το επιστρέψει στους οφθαλμούς.

Πηγές: 1

6. Ο πλήρης κύκλος, εποχή προς εποχή

Περίοδος	Πού κινείται το άζωτο	Τι σημαίνει για εσάς
Άνθηση	Αποκλειστικά από τα αποθέματα. Το έδαφος δεν συνεισφέρει ακόμη, γιατί λείπει η φυλλική επιφάνεια	Η λίπανση αυτή τη στιγμή δεν προλαβαίνει. Κρίθηκε πέρσι
Άνοιξη	Από το έδαφος προς τα φύλλα, για αμινοξέα, πρωτεΐνες και νουκλεϊκά οξέα. Ταυτόχρονα προς τους οφθαλμούς και τη νεαρή βλάστηση	Η εφαρμογή αξιοποιείται καλύτερα (65,6%), αλλά μεγάλο μέρος φεύγει με τους καρπούς
Καλοκαίρι, μετά τη συγκομιδή	Αρχίζει σταδιακά η αποθήκευση προς τους νέους κοιμώμενους οφθαλμούς και το παλαιότερο ξύλο	Το πιο υποτιμημένο παράθυρο. Εδώ χτίζεται η επόμενη χρονιά
Σεπτέμβριος	Η διαδικασία κορυφώνεται. Τα φύλλα σχεδόν απομυζούνται από το εναπομείναν άζωτο	Το φύλλωμα πρέπει να είναι υγιές. Πρόωρη φυλλόπτωση σημαίνει χαμένο άζωτο
Άνοιξη επόμενης σεζόν	Το αποθηκευμένο άζωτο επανακινητοποιείται για την άνθηση και τη νέα βλάστηση	Ο κύκλος κλείνει. Ό,τι αποθηκεύτηκε, τώρα ξοδεύεται

7. Τι σημαίνει στην πράξη για τη λίπανση

Η εφάπαξ εφαρμογή αζώτου με τη βασική λίπανση δεν μπορεί να καλύψει την ανάγκη αποθήκευσης, για δύο λόγους:

Μεγάλο μέρος του αζώτου θα αφαιρεθεί με την παραγωγή και ένα άλλο μέρος θα εκπλυθεί.
Το πλεονάζον άζωτο θα μειώσει τη σκληρότητα της σάρκας του καρπού.

Γι' αυτό προτείνεται κατανομή σε δύο σκέλη:

Επιφανειακή λίπανση μετά τη συγκομιδή

3 μονάδες αζώτου ανά στρέμμα, 15 ημέρες μετά τη συγκομιδή — και μόνο εφόσον η εδαφολογική ανάλυση δεν δείχνει πλεονάζον άζωτο στο έδαφος.

Σε πρακτικούς όρους, 3 μονάδες σημαίνουν 3 κιλά καθαρού αζώτου ανά στρέμμα. Με νιτρική αμμωνία 34-0-0 αντιστοιχούν σε περίπου 8,8 κιλά σκευάσματος ανά στρέμμα· με θειική αμμωνία 21-0-0 σε περίπου 14,3 κιλά. Οι τιμές είναι ενδεικτικές· η τελική δόση καθορίζεται μετά από εδαφολογική ανάλυση και επιτόπια εκτίμηση από γεωπόνο.

Φθινοπωρινοί διαφυλλικοί ψεκασμοί με ουρία

Δύο εφαρμογές, μία τον Σεπτέμβριο και μία τον Οκτώβριο.

Διόρθωση δόσης — προσοχή σε παλαιότερη διατύπωση

Σε παλαιότερο κείμενό μας η δόση της φθινοπωρινής ουρίας είχε δοθεί ως 10 κιλά ανά τόνο ψεκαστικού υγρού. Ας κάνουμε την αριθμητική: 10 κιλά σε 1.000 λίτρα είναι διάλυμα 1%.

Η μελέτη όμως στην οποία στηρίζονται τα αποτελέσματα που αναφέρουμε — αύξηση αποθεμάτων και βελτίωση αντοχής στο ψύχος — χρησιμοποίησε ουρία 3,5% [1], δηλαδή 35 κιλά ανά τόνο ή 3,5 κιλά ανά 100 λίτρα. Η απόκλιση είναι 3,5 φορές.

Με 1% δεν πρέπει να περιμένετε τα αποτελέσματα που περιγράφει η μελέτη. Η σωστή αναφορά είναι ουρία 3,5%, ή 2% όπου έχει μετρηθεί απορρόφηση της τάξης του 48%. Η δόση οριστικοποιείται πάντα μετά από δοκιμή σε λίγα δέντρα, γιατί η ανοχή διαφέρει ανά ποικιλία και ανά κατάσταση φυλλώματος.

Τι κερδίζετε από τη φθινοπωρινή ουρία

Αύξηση της συγκέντρωσης του αποθηκευμένου αζώτου για την επόμενη χρονιά.
Αύξηση της αντοχής των οφθαλμών στον παγετό κατά 4,25 °C [1] [5]. Σε μια όψιμη ανοιξιάτικη παγωνιά, αυτό είναι η διαφορά ανάμεσα στο να έχετε παραγωγή και στο να μην έχετε.
Έρευνες στη Ρουμανία έδειξαν αύξηση κατά 24% της περιεκτικότητας των οφθαλμών σε άζωτο, με συνέπεια μεγαλύτερη παραγωγική φυλλική επιφάνεια ανά οφθαλμό, καλύτερη παραγωγή υδατανθράκων και μεγαλύτερο μέγεθος καρπού.
Στην ίδια εργασία, με δύο εφαρμογές ουρίας η παραγωγή ανέβηκε από 744 σε 1.078 κιλά ανά στρέμμα [6] — αύξηση περίπου 45%.

Προσοχή στον διαφυλλικό ψεκασμό Ο διαφυλλικός ψεκασμός με ουρία, όπως και κάθε διαφυλλική εφαρμογή, μπορεί να προκαλέσει εγκαύματα στο φύλλωμα και λεκέδες στους καρπούς αν υπάρχουν ακόμη καρποί στο δέντρο. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δέντρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση. Τα φυτοπροστατευτικά και τα λιπάσματα χρησιμοποιούνται σύμφωνα με την ετικέτα και τις εγκρίσεις του Υ.Π.Α.Α.Τ. [13].

Πηγές: 1 5 6 13

8. Άζωτο και ποιότητα καρπού

Εδώ το άζωτο γυρίζει εναντίον σας, αν το παρακάνετε.

Οι εφαρμογές με μεγάλες ποσότητες αζώτου προσυλλεκτικά αυξάνουν σημαντικά τη συγκέντρωση αζώτου στους καρπούς. Οι καρποί αυτοί όμως είχαν:

μικρότερη διάρκεια ζωής στο ψυγείο, και
μικρότερη σκληρότητα σάρκας [7].

Η χρήση αζώτου την άνοιξη θέλει μεγάλη προσοχή, για να μην προκληθούν προβλήματα ποιότητας στον καρπό.

Το δίλημμα, καθαρά Το ίδιο κιλό αζώτου, ριγμένο την άνοιξη, σας δίνει μεγαλύτερη βλάστηση αλλά μαλακότερο κεράσι που δεν αντέχει στο ψυγείο. Ριγμένο μετά τη συγκομιδή, δεν πειράζει καθόλου τη φετινή ποιότητα και χτίζει την περσινή του χρόνου. Η ερώτηση δεν είναι «πόσο άζωτο» αλλά «πότε».

9. Ελλείψεις, περίσσιες και τοξικότητα

Τα καλλιεργούμενα εδάφη στην Ελλάδα είναι συνήθως φτωχά σε άζωτο. Στα δέντρα όμως παρατηρούνται συχνά αυξημένες ποσότητες, λόγω της αλόγιστης χρήσης αζωτούχων λιπασμάτων — γι' αυτό και οι ελλείψεις σπάνια εμφανίζονται.

Κατάσταση	Πώς εκδηλώνεται
Έλλειψη	Καχεκτική βλάστηση. Ετήσιοι βλαστοί μικρού μήκους και πάχους. Μειωμένη παραγωγή. Καρποί μικροί, έντονου κόκκινου χρώματος. Φύλλα μικρά, ωχροπράσινα, που στο τέλος της βλαστικής περιόδου χρωματίζονται κοκκινωπά [9]
Μικρή έλλειψη	Παραδόξως ωθεί τα δέντρα σε σχηματισμό μεγάλου αριθμού καρποφόρων οργάνων και πλούσια ανθοφορία και καρποφορία [9]
Περίσσια	Πλούσια βλάστηση που παραμένει τρυφερή. Φύλλα βαθυπράσινα. Καρποί υδαρείς, με φτωχά οργανοληπτικά χαρακτηριστικά. Μείωση της άμυνας των δέντρων και ευνοϊκές συνθήκες για εχθρούς και ασθένειες. Καρποί με μειωμένη αντοχή στις μεταφορές και τη συντήρηση [9]
Τοξικότητα	Δεν προκαλείται από την περίσσια αζώτου. Αν και η αμμωνιακή μορφή είναι τοξική, τα δέντρα τη μετατρέπουν αμέσως μετά την πρόσληψη σε νιτρική, και την ανασχηματίζουν σε αμμωνιακή όταν τη χρειαστούν [9]

Η μικρή έλλειψη που δίνει περισσότερα άνθη Είναι από τα πιο αντι-διαισθητικά σημεία της δενδροκομίας. Ένα δέντρο σε ελαφρά υποσιτισμό αζώτου σταματά να χτίζει βλάστηση και στρέφεται στην αναπαραγωγή. Ένα υπερλιπασμένο δέντρο κάνει ξύλο. Αυτό δεν είναι σύσταση να πεινάσετε τα δέντρα σας — είναι εξήγηση γιατί ο γείτονας που δεν λίπανε φέτος έχει περισσότερα άνθη από εσάς.

Πηγές: 9

10. Το περιβαλλοντικό σκέλος

Το άζωτο είναι πολύ κινητικό στοιχείο στο έδαφος. Εκπλένεται εύκολα, ειδικά σε αμμώδη εδάφη, ενώ υπόκειται και σε απονιτροποίηση και εξαέρωση.

Το νούμερο που πρέπει να σας ενοχλεί Μόνο το 40 με 50% του εφαρμοζόμενου αζώτου χρησιμοποιείται από τις καλλιέργειες. Το υπόλοιπο χάνεται. Δηλαδή πάνω από το μισό λίπασμα που πληρώνετε δεν φτάνει ποτέ στο δέντρο. Αυτό είναι ταυτόχρονα οικονομικό και περιβαλλοντικό πρόβλημα.

Τα αζωτούχα λιπάσματα, και ιδίως τα νιτρικά που είναι ευδιάλυτα στο νερό, ευθύνονται για τις περισσότερες μολύνσεις των υδάτων και κυρίως των υπόγειων. Γι' αυτό απαιτείται λελογισμένη χρήση [9].

Τι να κρατήσετε

Το μισό άζωτο της άνοιξης έρχεται από τα αποθέματα. Η άνθηση τρέφεται από την περσινή χρονιά, όχι από τη φετινή λίπανση.
Στην άνθηση το δέντρο δεν μπορεί να πάρει άζωτο από το έδαφος, γιατί δεν έχει ακόμη φύλλωμα να το τραβήξει.
Η εφάπαξ βασική λίπανση δεν αρκεί — το άζωτο φεύγει με την παραγωγή και με την έκπλυση.
3 μονάδες αζώτου 15 ημέρες μετά τη συγκομιδή, εφόσον το επιτρέπει η ανάλυση εδάφους.
Φθινοπωρινή διαφυλλική ουρία 3,5%, δύο εφαρμογές, Σεπτέμβριο και Οκτώβριο, με προηγούμενη δοκιμή.
Κρατήστε το φύλλωμα ζωντανό μέχρι αργά. Κάθε πρόωρα πεσμένο φύλλο παίρνει το άζωτό του μαζί του.
Πολύ άζωτο την άνοιξη σημαίνει μαλακό κεράσι που δεν αντέχει στο ψυγείο.

11. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

[1] Ouzounis, T. και Lang, G.A. (2011). Foliar applications of urea affect nitrogen reserves and cold acclimation of sweet cherries (Prunus avium L.) on dwarfing rootstocks. HortScience 46(7): 1015–1021. Πηγή για τη δόση της φθινοπωρινής διαφυλλικής ουρίας στο 3,5%, για την αύξηση 27% της συγκέντρωσης αζώτου στους ανθοφόρους και βλαστοφόρους οφθαλμούς, για τη μείωση 39 έως 49% στα φύλλα, και για τη βελτίωση της αντοχής των οφθαλμών στο ψύχος κατά 4,25 °C.
[2] Grassi, G., Millard, P., Wendler, R., Minotta, G. και Tagliavini, M. (2002). Measurement of xylem sap amino acid concentrations in conjunction with whole tree transpiration estimates spring N remobilization by cherry (Prunus avium L.) trees. Plant, Cell and Environment 25: 1689–1699. Η θεμελιώδης πηγή του άρθρου: το 50% του αζώτου που χρησιμοποιείται την άνοιξη προέρχεται από τα αποθέματα και το υπόλοιπο 50% από το έδαφος.
[3] San-Martino, L., Sozzi, G.O., San-Martino, S. και Lavado, R.S. (2010). Isotopically-labelled nitrogen uptake and partitioning in sweet cherry as influenced by timing of fertilizer application. Scientia Horticulturae 126(1): 42–49. Πηγή για τα ποσοστά απορρόφησης ανά εποχή: 65,6% για την ανοιξιάτικη εφαρμογή, 37,44% για τη θερινή, και απώλεια 52,5% της χειμερινής λίπανσης με τη συγκομιδή και το θερινό κλάδεμα. Τεκμηριώνει τη σημασία της μετασυλλεκτικής εφαρμογής.
[4] Zavaloni, C. (2004). Evaluation of nitrogen-fertilizer uptake, nitrogen-use and water-use efficiency in sweet cherry (Prunus avium L.) on dwarfing and standard rootstocks. Διδακτορική διατριβή, Michigan State University. Πηγή για το ότι τρεις εβδομάδες μετά την άνθηση η απορρόφηση αζώτου από το έδαφος είναι ήδη μειωμένη.
[5] Ayala, M., Bañados, P., Thielemann, M. και Toro, R. (2014). Distribution and recycling of canopy nitrogen storage reserves in sweet cherry (Prunus avium) fruiting branches following 15N-urea foliar applications after harvest. Ciencia e Investigación Agraria 41(1): 71–80. Πηγή για την κατανομή και ανακύκλωση των αποθεμάτων αζώτου στους καρποφόρους βραχίονες μετά από μετασυλλεκτικές διαφυλλικές εφαρμογές ουρίας.
[6] Mitre, I., Mitre, V., Setras, A. και Setras, R. (2012). Effects of fall applications of urea in order to improve fruit sizes, weight and buds cold hardiness in sweet cherry. Bulletin UASVM Horticulture 69. Πηγή για την αύξηση 24% της περιεκτικότητας των οφθαλμών σε άζωτο και για την άνοδο της παραγωγής από 744 σε 1.078 κιλά ανά στρέμμα με δύο εφαρμογές ουρίας.
[7] Swarts, N.D., Mertes, E. και Close, D.C. (2017). Role of nitrogen fertigation in sweet cherry fruit quality and consumer perception of quality: at- and postharvest. Acta Horticulturae 1161. Πηγή για το ότι οι μεγάλες προσυλλεκτικές ποσότητες αζώτου δίνουν καρπούς με μικρότερη διάρκεια ζωής στο ψυγείο και μικρότερη σκληρότητα σάρκας.
[8] Cheng, L., Ma, F. και Ranwala, D. (2004). Nitrogen storage and its interaction with carbohydrates of young apple trees in response to nitrogen supply. Tree Physiology 24: 91–98. Πηγή για τη διάκριση ανάμεσα στην αποθήκευση αζώτου και στην αποθήκευση μη δομικών υδατανθράκων, και για τον ρόλο και των δύο στη σωστή εκκίνηση της επόμενης χρονιάς.
[9] Χατζηχαρίσης, Ι. και Καζαντζής, Κ. (2014). Η κερασιά και η καλλιέργειά της. Εκδόσεις ΑγροΤύπος, 442 σελίδες. Πηγή για τη συμπτωματολογία των ελλείψεων και των περισσειών αζώτου, για το ότι δεν προκαλείται τοξικότητα, και για την επισήμανση σχετικά με τη νιτρορύπανση των υπόγειων υδάτων.
[10] Στυλιανίδης, Δ., Σιμώνης, Α. και Συργιαννίδης, Γ. (2002). Θρέψη και Λίπανση Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων, σελ. 110–115. Εκδόσεις Σταμούλης. Πηγή για τις φυσιολογικές τιμές επάρκειας αζώτου στο φύλλο της κερασιάς, από 2,2 έως 3,4% ανάλογα με την ποικιλία και το υποκείμενο.
[11] Manolakis, E. (1976). Die Wirkung gleichmässiger und jahreszeitlich abwechselnder Ammonium- und Nitraternährung auf Apfelbäume. Διδακτορική διατριβή, TU Berlin, FB15. Πηγή για τη διαφορετική επίδραση νιτρικής και αμμωνιακής μορφής αζώτου στη βλάστηση και στον χρόνο εισόδου στην καρποφορία.
[12] Παστόπουλος, Σ. και Καζαντζής, Κ. (2018). Ο κύκλος του αζώτου στην κερασιά (Prunus avium L.). Farmacon, Τεχνική Αρθρογραφία — Θρέψη και Λίπανση. Το αρχικό κείμενο πάνω στο οποίο στηρίζεται το παρόν άρθρο, με τη συνολική βιβλιογραφία και τα διαγράμματα του κύκλου του αζώτου. Δείτε επίσης το βιβλίο Taiz, L., Zeiger, E., Møller, I.M. και Murphy, A. — Φυσιολογία και ανάπτυξη φυτών, 6η έκδοση, σελ. 385–411, ελληνική απόδοση Κ. Θάνος, Εκδόσεις Utopia, 2017.
[13] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων — Βάση δεδομένων εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Η μόνη έγκυρη πηγή για το τι επιτρέπεται σε κάθε καλλιέργεια.