Ο Δάκος της Ελιάς

Βιολογικός κύκλος του δάκου της ελιάς, Bactrocera oleae, στη Βόρεια Ελλάδα, ανά μήνα

Εικόνα 1. Ο ετήσιος βιολογικός κύκλος του δάκου της ελιάς στη Βόρεια Ελλάδα: ωοτοκία κάτω από την επιδερμίδα του καρπού, ανάπτυξη της προνύμφης μέσα στο μεσοκάρπιο, έξοδος από τον καρπό και νύμφωση στο έδαφος σε βάθος 2 έως 3 εκατοστών, διαχείμαση και έξοδος του ακμαίου όταν οι θερμοκρασίες σταθεροποιηθούν πάνω από τους 14 °C. Καταγράφονται δύο έως τρεις γενεές τον χρόνο, ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Ο δάκος δεν σας παίρνει κιλά. Σας παίρνει κατηγορία. Ένας ελαιώνας με 15% προσβολή δίνει την ίδια περίπου ποσότητα λαδιού με έναν καθαρό, αλλά το λάδι έχει ήδη χάσει τον χαρακτηρισμό «εξαιρετικό παρθένο» και μαζί του τη διαφορά της τιμής. Το άρθρο αυτό εξηγεί γιατί συμβαίνει αυτό, πότε ακριβώς πρέπει να επέμβετε, και γιατί μια σειρά από δραστικές ουσίες που χρησιμοποιούνταν επί δεκαετίες δεν δουλεύουν πια στην Ελλάδα.

Το λάδι δεν χάνει την κατηγορία του από την οξύτητα

Είναι το αντι-διαισθητικό εύρημα της ενότητας, και η πιο συχνή παρανόηση. Σε τετράμηνη παρακολούθηση ποικιλίας Chemlal, με τη δακοπροσβολή να ανεβαίνει από 64% σε 100% και τις οπές εξόδου από 44% σε 92%, η οξύτητα έμεινε μέσα στα όρια του εξαιρετικού παρθένου σε όλα τα δείγματα εκτός από το τελευταίο [4].

Αυτό που έσπασε πολύ νωρίτερα ήταν η οργανοληπτική αξιολόγηση. Τέσσερα από τα δέκα δείγματα υποβιβάστηκαν από «εξαιρετικό παρθένο» σε κοινό παρθένο, με τα ελαττώματα του μουχλιασμένου, του σκουληκιασμένου και του κρασώδους να εμφανίζονται και να δυναμώνουν [4]. Την κατηγορία την κρίνει η επιτροπή γευσιγνωσίας, όχι το οξυτητόμετρο.

5%όριο επέμβασης στις ελαιοποιήσιμες

2%όριο επέμβασης στις επιτραπέζιες

×64ανθεκτικότητα στη διμεθοάτη στην Κρήτη

96%απώλεια πολυφαινολών στο πλήρως προσβεβλημένο λάδι

Περιεχόμενα

Ταυτότητα και αναγνώριση του εντόμου
Ο κύκλος ζωής, στάδιο προς στάδιο
Το βακτήριο που κάνει τον δάκο δυνατό
Η θερμοκρασία είναι ο πραγματικός ρυθμιστής
Η ζημιά, και πού ακριβώς χάνονται τα χρήματα
Παρακολούθηση, δειγματοληψία και όρια επέμβασης
Δολωματικοί ψεκασμοί
Μαζική παγίδευση, καολίνης και προσέλκυση-θανάτωση
Βιολογική αντιμετώπιση και φυσικοί εχθροί
Ανθεκτικότητα, το ελληνικό πρόβλημα
Το πρόγραμμα δακοκτονίας
Πρακτικό πλάνο για τον ελαιώνα σας
Πηγές

1. Ταυτότητα και αναγνώριση του εντόμου

Ο δάκος της ελιάς, Bactrocera oleae (Rossi), ανήκει στην οικογένεια Tephritidae των Διπτέρων, την ίδια οικογένεια με τη μύγα της Μεσογείου. Παλαιότερα αναφερόταν ως Dacus oleae, και θα βρείτε ακόμη αυτό το όνομα σε παλαιότερη βιβλιογραφία. Είναι μονοφάγο είδος: αναπτύσσεται αποκλειστικά σε καρπούς του γένους Olea, δηλαδή στην καλλιεργούμενη ελιά και στην αγριελιά.

Πώς αναγνωρίζεται το ακμαίο

Μέγεθος περίπου 4 έως 5 χιλιοστά, δηλαδή μικρότερο από την κοινή οικιακή μύγα.
Θώρακας καστανός με τρεις γκριζωπές διαμήκεις ταινίες, και δύο χαρακτηριστικές λευκές ή υποκίτρινες κηλίδες στο πίσω μέρος.
Πτέρυγες διαφανείς, με μια σκούρα κηλίδα στο ακραίο άκρο. Είναι το ασφαλέστερο γνώρισμα στο χωράφι.
Το θηλυκό φέρει ωοθέτη, μυτερό όργανο στην άκρη της κοιλιάς, με το οποίο τρυπά τον καρπό. Το αρσενικό δεν έχει.

Το νύγμα ωοτοκίας, τι ψάχνετε στον καρπό Το θηλυκό ανοίγει μια μικρή οπή στην επιδερμίδα και αποθέτει ένα αυγό ανά καρπό. Το σημείο μένει ορατό ως μικρό τριγωνικό ή σχήματος V νύγμα, που αρχικά είναι ανοιχτόχρωμο και αργότερα σκουραίνει. Η αναγνώρισή του με μεγεθυντικό φακό είναι η βάση ολόκληρης της δειγματοληψίας. Το θηλυκό σημαίνει τον καρπό με ουσία που αποτρέπει άλλα θηλυκά από το να ωοτοκήσουν στον ίδιο καρπό, γι' αυτό σπάνια βρίσκετε δύο προνύμφες στην ίδια ελιά.

2. Ο κύκλος ζωής, στάδιο προς στάδιο

Στάδιο	Χαρακτηριστικά και συμπεριφορά
Αυγό	Λευκό, επίμηκες, περίπου 0,7 έως 0,8 χιλιοστά. Τοποθετείται κάτω από την επιδερμίδα του καρπού. Ένα θηλυκό μπορεί να αποθέσει 200 έως 250 αυγά στη διάρκεια της ζωής του, με ρυθμό που εξαρτάται από τη θερμοκρασία και τη διαθεσιμότητα καρπών.
Προνύμφη τρία στάδια	Άποδη, λευκή έως υποκίτρινη, τυπική μορφή σκουληκιού. Ανοίγει στοά μέσα στο μεσοκάρπιο, τρεφόμενη από τη σάρκα. Το τρίτο στάδιο είναι το πιο καταστροφικό και ανοίγει την οπή εξόδου κοντά στην επιφάνεια, αφήνοντας λεπτό υμένιο.
Νύμφη	Βαρελοειδής, καστανή. Το καλοκαίρι νυμφώνεται συνήθως μέσα στον καρπό. Το φθινόπωρο και τον χειμώνα, η προνύμφη εγκαταλείπει τον καρπό και νυμφώνεται στο έδαφος, σε βάθος λίγων εκατοστών. Αυτή η αλλαγή συμπεριφοράς έχει άμεση πρακτική σημασία στον χρονισμό των επεμβάσεων.
Ακμαίο	Ζει από μερικές εβδομάδες έως αρκετούς μήνες στις διαχειμάζουσες γενεές. Τρέφεται με μελιτώματα, νέκταρ, εκκρίσεις φύλλων και μικροοργανισμούς, όχι με τον καρπό. Πάνω σε αυτό στηρίζονται οι δολωματικοί ψεκασμοί.

Πόσες γενεές τον χρόνο

Ο αριθμός των γενεών εξαρτάται από το κλίμα και την περιοχή. Το εγχειρίδιο ολοκληρωμένης διαχείρισης της Καλιφόρνιας δίνει δύο έως τέσσερις γενεές, με περισσότερες σε εξαιρετικές συνθήκες [8]· ο αριθμός αφορά τις καλιφορνέζικες συνθήκες και δεν μεταφέρεται αυτούσιος. Στην Ελλάδα η εικόνα διαφέρει ανά ζώνη: στη Βόρεια Ελλάδα καταγράφονται δύο έως τρεις γενεές, όπως δείχνει ο κύκλος της Εικόνας 1, ενώ σε παραθαλάσσιες και ήπιες περιοχές αναφέρονται τρεις έως πέντε. Η διαχείμαση γίνεται κυρίως ως νύμφη στο έδαφος, αλλά και ως ακμαίο σε προστατευμένες θέσεις, και αυτός ο διπλός τρόπος διαχείμασης εξηγεί γιατί ο πληθυσμός δεν μηδενίζεται ποτέ.

Πηγές: 8 12

3. Το βακτήριο που κάνει τον δάκο δυνατό

Το κομμάτι αυτό της βιολογίας του εξηγεί κάτι που ο κάθε ελαιοπαραγωγός έχει παρατηρήσει χωρίς να ξέρει τον λόγο: γιατί ο δάκος καταφέρνει να αναπτυχθεί σε πράσινες, άγουρες ελιές, τη στιγμή που ο καρπός είναι γεμάτος πικρές, τοξικές φαινολικές ενώσεις.

Η άγουρη ελιά περιέχει υψηλά επίπεδα ελευρωπαΐνης, της κύριας φαινολικής γλυκοζίτης της ελιάς, η οποία λειτουργεί ως χημική άμυνα και εμποδίζει τα έντομα να αξιοποιήσουν τις πρωτεΐνες του καρπού. Καμία προνύμφη δεν θα έπρεπε λογικά να επιβιώνει εκεί μέσα.

Ο συμβιώτης «Candidatus Erwinia dacicola»

Ο δάκος φέρει ένα βακτήριο-συμβιώτη, το Candidatus Erwinia dacicola. Η συνύπαρξη είχε παρατηρηθεί ήδη από το 1909, αλλά η ταυτοποίηση και η σημασία του διευκρινίστηκαν πρόσφατα [9].

Το βακτήριο ζει ενδοκυτταρικά μέσα στα τυφλά θυλάκια του μέσου εντέρου της προνύμφης, και στο ενήλικο βρίσκεται εξωκυτταρικά στο πρόσθιο έντερο και στον ωοθέτη, από όπου περνά στην επόμενη γενιά [18]. Δεν πολλαπλασιάζεται ούτε στον καρπό ούτε σε τεχνητό υπόστρωμα.

Το κρίσιμο εύρημα: ο συμβιώτης είναι απολύτως απαραίτητος για την ανάπτυξη της προνύμφης στις πράσινες, άγουρες ελιές. Εξουδετερώνει την ανασταλτική δράση της ελευρωπαΐνης. Σε ώριμες, μαύρες ελιές η προνύμφη επιβιώνει και χωρίς αυτόν, αλλά η παρουσία του επιταχύνει την ανάπτυξη [1].

Γιατί σας αφορά αυτό πρακτικά

Πρώτον, εξηγεί γιατί η προσβολή ξεκινά νωρίς, στον άγουρο καρπό, και δεν περιμένει την ωρίμανση. Δεν έχετε το περιθώριο που νομίζετε.

Δεύτερον, ανοίγει έναν δρόμο αντιμετώπισης που ερευνάται διεθνώς: η στόχευση του συμβιώτη αντί του εντόμου. Ουσίες που διαταράσσουν το βακτήριο, όπως ορισμένα σκευάσματα χαλκού που εφαρμόζονται στο φύλλωμα, φαίνεται να μειώνουν την επιτυχία ανάπτυξης των προνυμφών. Δεν πρόκειται για καθιερωμένη πρακτική με σαφείς συστάσεις δόσης, αλλά είναι κατεύθυνση που αξίζει να παρακολουθείτε.

Πηγές: 1 9 10

4. Η θερμοκρασία είναι ο πραγματικός ρυθμιστής

Αν καταλάβετε ένα μόνο πράγμα για τη δυναμική του πληθυσμού, ας είναι αυτό: τον δάκο τον ρυθμίζει η θερμοκρασία περισσότερο από ό,τι τα φάρμακά σας.

Τα κατώτερα όρια ανάπτυξης

Στάδιο	Κατώτερο θερμικό όριο
Αυγό	9,19 °C
Προνύμφη	13,94 °C
Νύμφη	12,36 °C

Θερμοκρασία στην οποία ο ρυθμός ανάπτυξης μηδενίζεται, από γραμμική παλινδρόμηση σε τέσσερις σταθερές θερμοκρασίες [7].

Πόσο διαρκεί μια γενεά προκύπτει από μετρημένους χρόνους ανάπτυξης, όχι από υπολογισμό. Σε εργαστηριακή εκτροφή σε τέσσερις σταθερές θερμοκρασίες, οι χρόνοι από το αυγό ως το ακμαίο ήταν οι εξής [7]:

Σταθερή θερμοκρασία	Αυγό	Προνύμφη	Νύμφη	Σύνολο, αυγό ως ακμαίο
16 °C	11,4	33,4	28,4	73 ημέρες
22 °C	4,3	14,1	12,7	31 ημέρες
27 °C	2,7	10,9	8,3	22 ημέρες
35 °C	2,1	5,1	καμία	κανένα ακμαίο

Ημέρες ανά στάδιο, μέσοι όροι πέντε επαναλήψεων [7]. Στους 27 °C καταγράφηκε και η υψηλότερη επιβίωση, 74% ακμαία ανά 100 αυγά. Στους 35 °C δεν νυμφώθηκε κανένα άτομο και δεν βγήκε κανένα ακμαίο, παρότι το αυγό και η προνύμφη αναπτύχθηκαν ταχύτερα από κάθε άλλη θερμοκρασία.

Οι τιμές προκύπτουν από εργαστηριακές σταθερές θερμοκρασίες. Στο χωράφι η ημερήσια διακύμανση τις τροποποιεί, και η νύμφη του φθινοπώρου περνά στο έδαφος, όπου το θερμικό περιβάλλον είναι διαφορετικό από εκείνο της κόμης.

Το καλοκαιρινό κενό, και τι ακριβώς το προκαλεί

Δύο διαφορετικά πράγματα μπερδεύονται συχνά εδώ, και χρειάζεται να ξεχωρίσουν.

Παρατεταμένη ζέστη. Σε συνεχή έκθεση στους 35 °C η ανάπτυξη κολλάει: το αυγό και η προνύμφη τρέχουν γρηγορότερα από ποτέ, αλλά καμία νύμφη δεν ολοκληρώνεται και δεν βγαίνει κανένα ακμαίο [7]. Αυτό είναι το πραγματικό φρένο του καλοκαιριού.

Σύντομες αιχμές. Σε έκθεση δύο ωρών η εικόνα είναι εντελώς άλλη. Προνύμφες και ακμαία επιβιώνουν σε μεγάλα ποσοστά ως τους 38 °C, και η νύμφη είναι το ανθεκτικότερο στάδιο, ως τους 40 °C. Το κρίσιμο όριο για το ακμαίο είναι οι 39 °C, ενώ στους 39,5 και 40 °C η θνησιμότητα φτάνει το 100% [6].

Δύο ακόμη ευρήματα της ίδιας εργασίας μετράνε πρακτικά. Τα θηλυκά που επιβίωσαν από έκθεση στους 38 °C γέννησαν σημαντικά λιγότερα αυγά, δηλαδή η ζέστη κόβει την ωοτοκία πριν σκοτώσει. Και ο εγκλιματισμός μετράει: μόλις μία ως τρεις ημέρες στους 33 °C αύξησαν σημαντικά την επιβίωση στην επόμενη θερμική καταπόνηση [6]. Ένα καλοκαίρι που ανεβαίνει σταδιακά αφήνει πίσω του πιο ανθεκτικό πληθυσμό από ένα καλοκαίρι με απότομο κύμα καύσωνα.

Δεν είναι κανόνας. Το καλοκαιρινό κενό εξαρτάται από το υψόμετρο, την απόσταση από τη θάλασσα και τη σκίαση της κόμης. Σε παραθαλάσσιους, δροσερούς και αρδευόμενους ελαιώνες μπορεί να μην εμφανιστεί καθόλου. Σε τριετή παρακολούθηση σε δώδεκα ελαιώνες της Σάμου κατά υψομετρική ζώνη, οι μεγαλύτερες συλλήψεις καταγράφηκαν τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο, όχι τον Ιούνιο και τον Ιούλιο, και στους θερμότερους μήνες οι συλλήψεις μετατοπίστηκαν προς τα μεγαλύτερα υψόμετρα [13].

Πηγές: 6 7 13

5. Η ζημιά, και πού ακριβώς χάνονται τα χρήματα

Η άμεση ζημιά

Απώλεια σάρκας. Η προνύμφη καταναλώνει μέρος του μεσοκαρπίου. Στις επιτραπέζιες αυτό και μόνο καθιστά τον καρπό μη εμπορεύσιμο.
Πρόωρη καρπόπτωση. Οι προσβεβλημένοι καρποί πέφτουν πριν τη συγκομιδή, ιδίως στην τελευταία γενεά.
Σημείο εισόδου. Η οπή εξόδου ανοίγει τον δρόμο σε δευτερογενείς σήψεις και μύκητες, με κυριότερο το γλοιοσπόριο, που υποβαθμίζει περαιτέρω το λάδι.

Η έμμεση ζημιά, αυτή που δεν βλέπετε

Είναι η σημαντικότερη και η λιγότερο κατανοητή. Η προσβολή επιταχύνει την υδρολυτική και την οξειδωτική τάγγιση, δηλαδή τις δύο διεργασίες που χαλάνε το λάδι.

Δείγμα και ημερομηνία	Προσβολή	Οξύτητα	Υπεροξείδια	Οργανοληπτική κατάταξη
Υγιείς καρποί, 11/11	0%	0,2	6	Εξαιρετικό παρθένο
Όπως έρχεται από το χωράφι, 11/11	64%	0,3	11	Εξαιρετικό παρθένο
Όπως έρχεται από το χωράφι, 30/11	68%	0,3	16	Εξαιρετικό παρθένο
Μόνο προσβεβλημένοι, 30/11	68%	0,4	19	Κοινό παρθένο, υποβιβασμός
Μόνο προσβεβλημένοι, 20/12	84%	0,5	20	Κοινό παρθένο, υποβιβασμός
Μαύρος καρπός, 16/01	100%	1,1	22	Κοινό παρθένο, υποβιβασμός

Ποικιλία Chemlal, τέσσερις ημερομηνίες συγκομιδής από τον Νοέμβριο ως τον Ιανουάριο [4]. Η οξύτητα είναι σε ελαϊκό οξύ και τα υπεροξείδια σε meq O₂ ανά κιλό. Το όριο του εξαιρετικού παρθένου είναι 0,80 για την οξύτητα και 20 για τα υπεροξείδια [14]: το ξεπέρασε μόνο το τελευταίο δείγμα, αυτό της 16ης Ιανουαρίου.

Τιμές οξύτητας από πειραματικά δεδομένα προσβολής [4]· τα όρια κατηγοριοποίησης, δηλαδή 0,8 για το εξαιρετικό παρθένο και 2,0 για το παρθένο, από τον Καν. (ΕΟΚ) 2568/91 [14].

Κάντε τον λογαριασμό όπως τον κάνει το ταμείο σας

Από το 10% στο 15% προσβολής η οξύτητα ανεβαίνει κατά 150%, και από το 10% στο 100% κατά 467%. Δεν είναι όμως το ποσοστό που μετράει, αλλά το όριο που περνιέται: κάπου ανάμεσα στο 10% και στο 15% το λάδι σας αλλάζει κατηγορία.

Η ποσότητα παραμένει σχεδόν ίδια. Η τιμή ανά κιλό δεν παραμένει. Αυτή είναι η πραγματική ζημιά του δάκου και ο λόγος που το όριο επέμβασης τίθεται στο 5% και όχι στο 15%.

Οι πολυφαινόλες, η αθόρυβη απώλεια

Λιγότερο γνωστό, εξίσου σοβαρό. Στα ίδια δείγματα, οι ολικές φαινόλες έπεσαν από 396 mg/kg στους υγιείς καρπούς της πρώτης συγκομιδής σε 17 mg/kg στο πλήρως προσβεβλημένο και υπερώριμο λάδι του Ιανουαρίου, δηλαδή απώλεια 96% [4].

Ο αριθμός αυτός συνδυάζει δύο αιτίες, την προσβολή και την υπερωρίμανση, και για αυτό πρέπει να διαβαστεί μαζί με τη σύγκριση στην ίδια ωριμότητα: στη συγκομιδή της 20ής Δεκεμβρίου οι υγιείς καρποί έδωσαν 260 mg/kg και οι προσβεβλημένοι 149 mg/kg, δηλαδή η προσβολή μόνη της κόστισε 43% [4]. Η πρώιμη συγκομιδή είναι το μέτρο που περιορίζει και τις δύο αιτίες ταυτόχρονα.

Οι πολυφαινόλες δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο. Καθορίζουν τη σταθερότητα του λαδιού στην οξείδωση, άρα τη διάρκεια ζωής του στο ράφι, και είναι η βάση του εγκεκριμένου ισχυρισμού υγείας για τα πολυφαινολικά ελαιόλαδα. Η προσβολή χτυπά ειδικά τις O-διφαινολικές ενώσεις, που είναι και οι δραστικότερες αντιοξειδωτικά, μέσω υδρολυτικών και κυρίως οξειδωτικών διεργασιών που ξεκινούν από την οπή εξόδου [4].

Το ίδιο φαίνεται και σε ανεξάρτητη εργασία σε σλοβενικές ποικιλίες: λάδι από καρπούς με ολοκληρωμένη προσβολή και οπές εξόδου είχε 377 mg/kg ολικές βιοφαινόλες, έναντι 755 mg/kg σε λάδι από καρπούς με ενεργή μόνο προσβολή, δηλαδή νύγματα χωρίς ολοκληρωμένο κύκλο [5]. Η οπή εξόδου, όχι το νύγμα, είναι το σημείο όπου χάνεται η ποιότητα.

Στην οργανοληπτική αξιολόγηση η προσβολή δίνει το ελάττωμα που διεθνώς περιγράφεται ως «σκουληκιασμένο». Δεν το πιάνει ο μη εκπαιδευμένος γευσιγνώστης, το πιάνει όμως η επιτροπή που κατατάσσει το λάδι σας.

Πηγές: 4 5 14

6. Παρακολούθηση, δειγματοληψία και όρια επέμβασης

Οι παγίδες, τι σας λένε και τι δεν σας λένε

Τύπος παγίδας	Λειτουργία και περιορισμοί
Παγίδα McPhail με τροφικό ελκυστικό	Υδατικό διάλυμα με πρωτεϊνικό υδρόλυμα ή φωσφορικό αμμώνιο. Συλλαμβάνει και τα δύο φύλα, επομένως δίνει εικόνα του συνολικού πληθυσμού και επιτρέπει την εξέταση των ωοθηκών των θηλυκών. Είναι η παγίδα του προγράμματος δακοκτονίας [15].
Χρωμοτροπική κίτρινη με φερομόνη	Κολλητική πλάκα με τη φερομόνη φύλου. Συλλαμβάνει κυρίως αρσενικά. Ευκολότερη στη χρήση, αλλά δεν σας λέει αν τα θηλυκά είναι ώριμα για ωοτοκία, που είναι η κρίσιμη πληροφορία.

Τύπος παγίδας

Λειτουργία και περιορισμοί

Παγίδα McPhail
με τροφικό ελκυστικό

Υδατικό διάλυμα με πρωτεϊνικό υδρόλυμα ή φωσφορικό αμμώνιο. Συλλαμβάνει και τα δύο φύλα, επομένως δίνει εικόνα του συνολικού πληθυσμού και επιτρέπει την εξέταση των ωοθηκών των θηλυκών. Είναι η παγίδα του προγράμματος δακοκτονίας [15].

Χρωμοτροπική κίτρινη
με φερομόνη

Κολλητική πλάκα με τη φερομόνη φύλου. Συλλαμβάνει κυρίως αρσενικά. Ευκολότερη στη χρήση, αλλά δεν σας λέει αν τα θηλυκά είναι ώριμα για ωοτοκία, που είναι η κρίσιμη πληροφορία.

Η παγίδα δεν αρκεί ποτέ μόνη της Οι συλλήψεις σας λένε ότι υπάρχει πληθυσμός. Δεν σας λένε αν ωοτοκεί στους δικούς σας καρπούς. Ένας ελαιώνας με υψηλές συλλήψεις αλλά άγουρο, μικρό καρπό μπορεί να μην έχει καθόλου προσβολή, ενώ ένας με μέτριες συλλήψεις και δεκτικό καρπό να γεμίζει. Η απόφαση παίρνεται από τη δειγματοληψία καρπών, με τις παγίδες ως σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης.

Η δειγματοληψία καρπών, πώς γίνεται σωστά

Συλλέγετε 100 καρπούς ανά ομοιογενή ζώνη του ελαιώνα, από διαφορετικά δέντρα και από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, σε ύψος μέσης κόμης. Η εξέταση γίνεται με μεγεθυντικό φακό και ξεχωρίζει δύο πράγματα:

Ενεργός προσβολή: αυγά, ζωντανές προνύμφες πρώτου, δεύτερου και τρίτου σταδίου, νύμφες και οπές εξόδου. Αυτή μετράει για την απόφαση.
Νεκρή προσβολή: μη εκκολαφθέντα αυγά, άγονα νύγματα, αποφελλωμένες στοές και νεκρές προνύμφες. Αυτή δείχνει τι έγινε στο παρελθόν και τι πέτυχε, δεν δικαιολογεί νέα επέμβαση.

Τα όρια επέμβασης (πάντα σε συνεννόηση με τον επιβλέποντα γεωπόνο)

Ελαιοποιήσιμες ποικιλίες: 5% ενεργός προσβολή [15].
Επιτραπέζιες ποικιλίες: 2% ενεργός προσβολή. Το αυστηρότερο όριο δικαιολογείται επειδή στην επιτραπέζια ο κάθε προσβεβλημένος καρπός είναι απορριπτέος, ενώ στην ελαιοποιήσιμη μετρά το άθροισμα. Η διάκριση ελαιοποιήσιμων και επιτραπέζιων είναι καθιερωμένη πρακτική, αλλά δεν εντοπίστηκε σε επίσημο κείμενο με αυτή τη μορφή· το επίσημο πρόγραμμα δίνει κλιμακωτά όρια, όπως φαίνεται παρακάτω.
Το όριο εφαρμόζεται μόνο όταν ο καρπός είναι δεκτικός, δηλαδή έχει ξεπεράσει το στάδιο σκλήρυνσης του πυρήνα.

Τα κλιμακωτά όρια του επίσημου προγράμματος

Το πρόγραμμα συλλογικής καταπολέμησης δεν δουλεύει με ένα όριο αλλά με κλιμακωτά, ανά ψεκασμό. Οι συλλήψεις μετρώνται ανά παγίδα ανά πενθήμερο, όχι ανά ημέρα [15].

Ψεκασμός	Συλλήψεις ανά παγίδα ανά πενθήμερο	Γόνιμα θηλυκά	Γόνιμη προσβολή
1ος	πάνω από 1	πάνω από 5%	στην έναρξη σκλήρυνσης πυρήνα
2ος	πάνω από 3	πάνω από 5%	πάνω από 2%
3ος	πάνω από 5	πάνω από 7%	πάνω από 5%
4ος	πάνω από 15	πάνω από 8%	πάνω από 9%

Η δειγματοληψία γίνεται με 100 τυχαία συλλεγμένους καρπούς, και ο δολωματικός ψεκασμός εφαρμόζεται με θερμοκρασία κάτω από 30 °C, σχετική υγρασία πάνω από 30%, άνεμο κάτω από 4 μποφόρ και χωρίς αναμενόμενη βροχή [15].

Πηγές: 15 16

7. Δολωματικοί ψεκασμοί

Είναι η βάση της σύγχρονης αντιμετώπισης και στηρίζεται σε μια απλή βιολογική αλήθεια που αναφέραμε νωρίτερα: το ακμαίο δεν τρώει τον καρπό, τρώει σάκχαρα και πρωτεΐνες. Επομένως δεν χρειάζεται να καλύψετε τον καρπό, χρειάζεται να προσφέρετε τροφή που περιέχει το εντομοκτόνο.

Γιατί ο δολωματικός υπερέχει του καλυπτικού

Ψεκάζεται μέρος μόνο της κόμης, τυπικά ένα τμήμα ενός τετραγωνικού μέτρου στη νότια ή νοτιοδυτική πλευρά, και ένα στα δύο ή στα τέσσερα δέντρα.
Η ποσότητα ψεκαστικού υγρού και δραστικής ανά στρέμμα είναι κλάσμα εκείνης του καλυπτικού.
Σκοτώνει το ακμαίο πριν ωοτοκήσει, δηλαδή προλαμβάνει τη ζημιά αντί να την κυνηγά.
Έχει μικρότερη επίπτωση στην ωφέλιμη πανίδα από τον καλυπτικό, καθώς δεν καλύπτει ολόκληρο το φύλλωμα. Μικρότερη δεν σημαίνει μηδενική, και η ενότητα 9 δείχνει τι ακριβώς μετρήθηκε [19].

Πρακτικές παράμετροι

Χρονισμός: ο δολωματικός είναι προληπτικός. Ξεκινά με βάση τις συλλήψεις και τη δεκτικότητα του καρπού, πριν ξεπεραστεί το όριο, όχι αφού διαπιστωθεί προσβολή.
Ώρα εφαρμογής: πρωί ή απόγευμα, ποτέ στον καύσωνα, ώστε το δόλωμα να μη στεγνώσει αμέσως και να παραμείνει ελκυστικό.
Επανάληψη: ανά επτά έως δέκα ημέρες, και υποχρεωτικά μετά από βροχή που ξεπλένει το δόλωμα.
Ομοιομορφία στην περιοχή: ο δάκος μετακινείται. Ο μεμονωμένος ελαιώνας σε περιοχή που δεν ψεκάζει επαναμολύνεται συνεχώς. Η συνεννόηση με τους γείτονες αποδίδει περισσότερο από μια επιπλέον επέμβαση.

Δραστικές ουσίες, ελέγξτε πριν αγοράσετε

Η διμεθοάτη, που υπήρξε επί δεκαετίες η βασική δραστική κατά του δάκου, δεν ανανεώθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η απόφαση στηρίχθηκε σε γνωμοδότηση της EFSA, κατά την οποία δεν μπορούσε να αποκλειστεί γονιδιοτοξικός κίνδυνος από τη διμεθοάτη και τον κύριο μεταβολίτη της, την ωμεθοάτη [10]. Το phosmet επίσης δεν είναι εγκεκριμένο στην ΕΕ [10].

Δραστικές που χρησιμοποιούνται σήμερα διεθνώς κατά του δάκου περιλαμβάνουν spinosad, δελταμεθρίνη, λάμδα-κυαλοθρίνη, άλφα-κυπερμεθρίνη και ακεταμιπρίδη. Σημειώνεται ότι η EFSA επανεξετάζει τα πυρεθροειδή, ιδίως τη λάμδα-κυαλοθρίνη και τη δελταμεθρίνη, λόγω επίδρασης σε υδρόβιους οργανισμούς και επικονιαστές [10].

Το καθεστώς εγκρίσεων αλλάζει. Πριν από κάθε αγορά ελέγξτε τη βάση εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων του ΥΠΑΑΤ [17] για την τρέχουσα έγκριση στην καλλιέργεια της ελιάς, τη δόση και τον χρόνο αναμονής. Ό,τι διαβάζετε σε ξένη βιβλιογραφία δεν σημαίνει ότι επιτρέπεται εδώ.

Πηγές: 10 11 17

8. Μαζική παγίδευση, καολίνης και προσέλκυση-θανάτωση

Μαζική παγίδευση

Τοποθετούνται παγίδες σε υψηλή πυκνότητα, τυπικά μία ανά δέντρο ή ανά δύο δέντρα, με συνδυασμό τροφικού ελκυστικού και φερομόνης, ώστε να συλλαμβάνεται μεγάλο μέρος του πληθυσμού πριν ωοτοκήσει. Εφαρμόζεται ευρέως στη βιολογική ελαιοκαλλιέργεια. Η εκλεκτικότητά της όμως είναι περιορισμένη, και αυτό φαίνεται παρακάτω.

Πού αποδίδει και πού όχι

Αποδίδει σε χαμηλή έως μέτρια πίεση πληθυσμού και σε μεγάλες, συνεχείς εκτάσεις.
Αποτυγχάνει σε υψηλή πίεση και σε μικρά, απομονωμένα τεμάχια, όπου η συνεχής μετανάστευση από γειτονικούς ελαιώνες υπερβαίνει την ικανότητα σύλληψης.
Απαιτεί έγκαιρη τοποθέτηση, πριν την έναρξη της ωοτοκίας, και αντικατάσταση των ελκυστικών στα διαστήματα που ορίζει το σκεύασμα.

Καολίνης, και μια σημαντική διόρθωση

Ο επεξεργασμένος καολίνης δημιουργεί λευκό, ορυκτό φιλμ που καθιστά τον καρπό μη αναγνωρίσιμο ή μη ελκυστικό για ωοτοκία. Χρησιμοποιείται στη βιολογική καλλιέργεια και θεωρείται ευρέως «ήπιο» μέσο.

Καμία από τις τρεις μεθόδους δεν είναι αθώα για τα ωφέλιμα

Ο καολίνης. Σε τριετή πειραματισμό σε ισπανικό ελαιώνα, η ανάλυση καμπυλών κύριας απόκρισης έδειξε σημαντική δυσμενή επίδραση στην κοινότητα των φυσικών εχθρών, με μειωμένη αφθονία και ποικιλότητα. Επηρεάστηκαν κοκκινελίδες, μιρίδες, είδη Orius και οι οικογένειες Philodromidae, Scelionidae, Pteromalidae, Chrysopidae και Aphelinidae [11]. Υπάρχει όμως και αντίθετο εύρημα: σε βιολογικό ελαιώνα, ούτε ο καολίνης ούτε το spinosad έδειξαν ιδιαίτερη δυσμενή επίδραση στα παρασιτοειδή του δάκου [20]. Οι δύο εργασίες δεν μετρούν το ίδιο πράγμα: η πρώτη ολόκληρη την κοινότητα αρθροπόδων, η δεύτερη μόνο τα παρασιτοειδή.

Οι δολωματικοί ψεκασμοί. Σε τριετή πειραματισμό της ίδιας ομάδας, το δόλωμα spinosad δεν μείωσε την αφθονία και την ποικιλότητα των αρθροπόδων συνολικά. Έδειξε όμως σημαντική δυσμενή επίδραση ειδικά στους φυσικούς εχθρούς, στην τρίτη χρονιά, και τα είδη που επηρεάστηκαν περισσότερο ήταν τα Anthocoridae, ιδίως τα Orius, και τα Aphelinidae [19].

Η μαζική παγίδευση. Δεν είναι εκλεκτική. Σε παγίδες τύπου OLIPE, οι συλλήψεις μη στόχων περιλάμβαναν 2,6% παρασιτοειδή υμενόπτερα, 1,0% αράχνες και 0,4% νευρόπτερα, ενώ σε ανεξάρτητη καταγραφή βρέθηκαν 66 είδη ταχινιδών μέσα σε παγίδες μαζικής παγίδευσης [21].

Το συμπέρασμα δεν είναι ότι μια μέθοδος είναι κακή και μια άλλη καλή. Είναι ότι καμία από τις τρεις δεν είναι ουδέτερη, και ότι και οι τρεις χτυπούν την ίδια ομάδα, τα Orius και τα παρασιτοειδή υμενόπτερα. Ο καολίνης δεν πρέπει να επιλέγεται με το σκεπτικό ότι «είναι απλώς χώμα», ούτε το δόλωμα με το σκεπτικό ότι «πιάνει μόνο τη μύγα».

Προσέλκυση και θανάτωση

Συσκευές που συνδυάζουν ελκυστικό με επιφάνεια εμποτισμένη σε εντομοκτόνο. Σε τριετή αξιολόγηση σε ελαιώνες της λίμνης Γκάρντα, στο βορειότερο όριο της ελαιοκαλλιέργειας στην Ευρώπη, τόσο η προσέλκυση και θανάτωση όσο και η μαζική παγίδευση μείωσαν την προσβολή, αλλά δεν επαρκούσαν να την κρατήσουν σε αποδεκτά επίπεδα στις χρονιές χαμηλής καρποφορίας, όταν η εφαρμογή μέτρων δεν δικαιολογείται οικονομικά [16]. Η δειγματοληψία εκεί γινόταν κάθε δεκαπέντε ημέρες από τη σκλήρυνση του πυρήνα ως τη συγκομιδή, με περίπου 338 καρπούς από 30 δέντρα ανά τεμάχιο.

Πηγές: 11 16

9. Βιολογική αντιμετώπιση και φυσικοί εχθροί

Στη Μεσόγειο ο δάκος έχει φτωχό σύμπλεγμα φυσικών εχθρών σε σχέση με την περιοχή καταγωγής του, που θεωρείται η υποσαχάρια Αφρική. Αυτό εξηγεί γιατί η βιολογική αντιμετώπιση, παρά τη μακρά έρευνα, δεν έχει δώσει αυτόνομη λύση.

Οργανισμός	Ρόλος και περιορισμοί
*Psyttalia concolor*	Το πιο μελετημένο παρασιτοειδές. Εκτρέφεται μαζικά και έχει απελευθερωθεί σε συνδυασμό με μαζική παγίδευση [12]. Παρασιτεί προνύμφες.
*Psyttalia lounsburyi*	Εξειδικευμένο στον δάκο: στις δοκιμές ήταν το μόνο παρασιτοειδές που ωοτόκησε αποκλειστικά σε προσβεβλημένες ελιές. Εισήχθη στην Καλιφόρνια και παρήγαγε λιγότερους απογόνους από το συγγενικό P. humilis, ενώ η επιβίωση και των δύο έπεφτε απότομα στις υψηλές θερινές θερμοκρασίες των ηπειρωτικών κοιλάδων και ο παρασιτισμός ήταν χαμηλότερος σε ποικιλίες με μεγάλο καρπό [22].
Ιθαγενή παρασιτοειδή Eupelmus urozonus, Pnigalio, Eurytoma martellii	Παρόντα στους ελληνικούς ελαιώνες, με ποσοστά παρασιτισμού συνήθως χαμηλά και πολύ μεταβλητά. Δεν συγκρατούν τον πληθυσμό κάτω από τα οικονομικά όρια.
Αρπακτικά και μυρμήγκια	Θηρεύουν νύμφες στο έδαφος. Η συμβολή τους αυξάνεται όταν δεν γίνονται καλυπτικοί ψεκασμοί και όταν διατηρείται φυτοκάλυψη στους διαδρόμους.

Τι μπορείτε ρεαλιστικά να κάνετε για τα ωφέλιμα

Ο δολωματικός είναι προτιμότερος από τον καλυπτικό, γιατί ψεκάζεται ελάχιστο μέρος της κόμης. Δεν είναι όμως αβλαβής: σε τριετή πειραματισμό έδειξε σημαντική δυσμενή επίδραση στους φυσικούς εχθρούς την τρίτη χρονιά, κυρίως στα Orius και στα Aphelinidae [19].
Διατηρήστε αυτοφυή βλάστηση στους διαδρόμους ως καταφύγιο και πηγή νέκταρος.
Μην περιμένετε από τα ωφέλιμα να λύσουν το πρόβλημα. Στη Μεσόγειο λειτουργούν ως συμπληρωματικός, όχι ως κύριος μηχανισμός.

Πηγές: 11 12

10. Ανθεκτικότητα, το ελληνικό πρόβλημα

Είναι το κεφάλαιο που αφορά άμεσα κάθε Έλληνα ελαιοπαραγωγό, και τα δεδομένα προέρχονται από ελληνικές μελέτες σε ελληνικούς πληθυσμούς.

Ανθεκτικότητα στους οργανοφωσφορικούς

Ο στόχος των οργανοφωσφορικών είναι το ένζυμο ακετυλοχολινεστεράση. Στον δάκο έχουν εντοπιστεί μεταλλάξεις στο αντίστοιχο γονίδιο που προσδίδουν αναισθησία στο εντομοκτόνο. Οι μεταλλάξεις G488S και I214V παραμένουν σε πολύ υψηλή συχνότητα στους περισσότερους ελληνικούς πληθυσμούς, παρά τη μείωση της χρήσης των οργανοφωσφορικών την τελευταία δεκαετία [2].

Σε μετρήσεις ανθεκτικότητας στη διμεθοάτη, οι συντελεστές κυμάνθηκαν από 6,3 έως 64,4, με τις υψηλότερες τιμές στους πληθυσμούς της Κρήτης και τις χαμηλότερες στην Κύπρο [3].

Ανθεκτικότητα στα πυρεθροειδή

Μέχρι το 2012 καταγράφονταν χαμηλά έως μέτρια επίπεδα ανθεκτικότητας στην άλφα-κυπερμεθρίνη. Μετά το 2013 παρατηρήθηκε αύξηση, ιδίως στους πληθυσμούς της Κρήτης, με ανθεκτικότητα που έφτασε έως και 55 φορές σε πληθυσμούς αγρού από τη νότια Ελλάδα και την Κρήτη [2]. Η ανθεκτικότητα αυτή συνδέεται με αυξημένη δράση κυτοχρωμάτων P450, δηλαδή με ενισχυμένη μεταβολική αποτοξίνωση [2].

Τι σημαίνει «συντελεστής ανθεκτικότητας 64»

Σημαίνει ότι για να επιτευχθεί η ίδια θνησιμότητα που πετύχαινε παλιά η κανονική δόση, θα χρειαζόταν περίπου εξηνταπλάσια ποσότητα. Δηλαδή δόση που είναι και παράνομη, και οικονομικά αδύνατη, και περιβαλλοντικά απαράδεκτη.

Επομένως, η δραστική έχει πάψει να λειτουργεί, ανεξάρτητα από το τι υπόσχεται η ετικέτα. Αν ψεκάζετε και δεν βλέπετε αποτέλεσμα, το πιθανότερο δεν είναι ότι κάνατε λάθος στη δόση.

Πρώτη σύσταση: εναλλαγή ομάδων δράσης, όχι εναλλαγή εμπορικών ονομάτων. Δύο σκευάσματα με διαφορετική ονομασία και ίδια ομάδα δράσης είναι το ίδιο φάρμακο για το έντομο.

Μια παρατήρηση που αξίζει προσοχή Οι μεταλλάξεις ανθεκτικότητας στους οργανοφωσφορικούς παρέμειναν σε υψηλή συχνότητα ακόμη και αφού η χρήση τους μειώθηκε [2]. Αυτό σημαίνει ότι η ανθεκτικότητα δεν υποχωρεί γρήγορα όταν σταματήσετε τη δραστική, το κόστος της για το έντομο είναι μικρό. Η ανθεκτικότητα προλαμβάνεται· δεν θεραπεύεται.

Πηγές: 2 3

11. Το πρόγραμμα δακοκτονίας

Στην Ελλάδα η αντιμετώπιση του δάκου δεν είναι αποκλειστικά ατομική υπόθεση. Λειτουργεί συλλογικό πρόγραμμα δακοκτονίας, οργανωμένο ανά Περιφέρεια και υλοποιούμενο σε επίπεδο Δημοτικών και Τοπικών Κοινοτήτων.

Παρακολούθηση με δίκτυο παγίδων τύπου McPhail στους ελαιώνες [15].
Η απόφαση επέμβασης λαμβάνεται με βάση τις συλλήψεις, το στάδιο ανάπτυξης του καρπού και τις επικρατούσες και αναμενόμενες καιρικές συνθήκες [15].
Εκτέλεση με δολωματικούς ψεκασμούς από εδάφους.
Εκσυγχρονισμός με ηλεκτρονικές παγίδες, συστήματα GPS στα ψεκαστικά και αυτοματοποιημένη παρακολούθηση των ψεκασμών [15].

Το πρόγραμμα δεν σας απαλλάσσει από την ευθύνη Η επιτυχία του προγράμματος εξαρτάται από τον έγκαιρο προγραμματισμό σε όλα τα στάδια, χρηματοδότηση, πρόσληψη προσωπικού, παρακολούθηση παγίδων, σωστή εκτέλεση ψεκασμών, και από τη στενή συνεργασία υπουργείου, περιφερειών, υπηρεσιών, επιστημονικής κοινότητας και παραγωγών [15].

Στην πράξη σημαίνει ότι ο χρονισμός των κρατικών ψεκασμών μπορεί να μη συμπίπτει με τις ανάγκες του δικού σας τεμαχίου, ιδίως αν έχετε πρώιμη ποικιλία ή αρδευόμενο, δροσερό ελαιώνα. Η δική σας δειγματοληψία παραμένει απαραίτητη.

Πηγές: 15

12. Πρακτικό πλάνο για τον ελαιώνα σας

Περίοδος	Τι κάνετε
Χειμώνας	Δεν γίνεται καταπολέμηση, γίνεται προετοιμασία. Καταγράψτε τι δούλεψε και τι όχι πέρυσι. Σχεδιάστε εναλλαγή ομάδων δράσης. Συνεννοηθείτε με τους γείτονες.
Άνοιξη	Τοποθέτηση παγίδων παρακολούθησης. Καταγραφή συλλήψεων ανά εβδομάδα σε τετράδιο ή στο κινητό. Χωρίς σειρά μετρήσεων δεν υπάρχει απόφαση.
Σκλήρυνση πυρήνα	Το σημείο εκκίνησης. Από εδώ ο καρπός γίνεται δεκτικός. Ξεκινά η δειγματοληψία 100 καρπών ανά ζώνη.
Καλοκαίρι	Παρακολούθηση. Μην εφησυχάζετε με το καλοκαιρινό κενό, σε δροσερούς και αρδευόμενους ελαιώνες μπορεί να μην υπάρχει.
Τέλη καλοκαιριού και φθινόπωρο	Η κρίσιμη περίοδος. Οι θερμοκρασίες πέφτουν στο άριστο, ο καρπός μεγαλώνει, οι γενεές επικαλύπτονται. Δειγματοληψία κάθε επτά ημέρες, δολωματικοί με βάση το όριο.
Προ συγκομιδής	Έλεγχος χρόνων αναμονής. Αν η προσβολή τρέχει, η πρώιμη συγκομιδή είναι εργαλείο: σταματά την εξέλιξη και προλαβαίνει την άνοδο της οξύτητας.
Συγκομιδή	Ελαιοποίηση μέσα σε 24 ώρες. Ο προσβεβλημένος καρπός επιδεινώνεται ραγδαία στο τσουβάλι. Μη συγκομίζετε τον πεσμένο καρπό μαζί με τον υγιή.

Τα πέντε πράγματα που πραγματικά μετράνε

Μετρήστε, μη μαντεύετε. Δειγματοληψία 100 καρπών, μεγεθυντικός φακός, ενεργός προσβολή.
Επέμβαση στο όριο, όχι όταν φαίνεται η ζημιά. Η κατηγορία χάνεται στο τραπέζι της γευσιγνωσίας πολύ πριν τη δείξει η οξύτητα.
Δολωματικοί, όχι καλυπτικοί. Λιγότερη δραστική και καλύτερος στόχος. Ούτε αυτοί όμως είναι αβλαβείς για τα ωφέλιμα.
Εναλλαγή ομάδων δράσης. Η ανθεκτικότητα στην Ελλάδα είναι ήδη γεγονός, όχι πρόβλεψη.
Συνεννόηση με τους γείτονες. Ο δάκος δεν σέβεται τα όρια του τεμαχίου σας.

13. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

[1] Ben-Yosef, M., Pasternak, Z., Jurkevitch, E. και Yuval, B. (2015). Symbiotic bacteria enable olive fly larvae to overcome host defences. Royal Society Open Science 2(7):150170. Πηγή για το ότι ο συμβιώτης είναι απολύτως απαραίτητος για την ανάπτυξη της προνύμφης σε πράσινες άγουρες ελιές, ενώ σε μαύρες απλώς επιταχύνει την ανάπτυξη. Πλήρες κείμενο, ανοικτής πρόσβασης. Η εργασία γράφει «άγουρες» και «ώριμες», όχι «πράσινες» και «μαύρες»: καμία απόσυμβιωτική προνύμφη δεν έφτασε στη νύμφωση σε άγουρο καρπό, ενώ σε ώριμο η ανάπτυξη απλώς καθυστέρησε περίπου δύο ημέρες και οι νύμφες βγήκαν 12% ελαφρύτερες.
[2] Kampouraki A. και συνεργάτες (2018). Recent evolution and operational impact of insecticide resistance in olive fruit fly Bactrocera oleae populations from Greece. Journal of Pest Science 91(4):1429-1439. Πηγή για την υψηλή συχνότητα των μεταλλάξεων G488S και I214V παρά τη μειωμένη χρήση οργανοφωσφορικών, για την αύξηση της ανθεκτικότητας στην άλφα-κυπερμεθρίνη μετά το 2013 έως και 55 φορές, και για τη συμμετοχή των κυτοχρωμάτων P450. Χρησιμοποιήθηκε η περίληψη. Ο συντελεστής των 55 φορών δεν κατέστη δυνατό να επαληθευτεί από το πλήρες κείμενο, που ο εκδότης δεν διαθέτει ελεύθερα· η αδελφή εργασία της ίδιας ομάδας (Pavlidi και συνεργάτες, 2018) αναφέρει εικοσαπλάσια μείωση αποτελεσματικότητας σε πληθυσμούς της Κρήτης και υπερέκφραση P450 της οικογένειας CYP6.
[3] Skouras, P. J., Margaritopoulos, J. T., Seraphides, N. A., Ioannides, I. M., Kakani, E. G., Mathiopoulos, K. D. και Tsitsipis, J. A. (2007). Organophosphate resistance in olive fruit fly, Bactrocera oleae, populations in Greece and Cyprus. Pest Management Science 63(1):42-48. Πηγή για τους συντελεστές ανθεκτικότητας στη διμεθοάτη από 6,3 έως 64,4, με τιμές ED₅₀ από 12,5 ως 128,7 ng ανά έντομο, και για το ότι οι υψηλότερες τιμές καταγράφηκαν στην Κρήτη και οι χαμηλότερες στην Κύπρο. Προσοχή: Ο Vontas δεν είναι συγγραφέας· το 2006 είναι η ηλεκτρονική προδημοσίευση.
[4] Tamendjari, A., Angerosa, F., Mettouchi, S. και Bellal, M. M. (2009). The effect of fly attack (Bactrocera oleae) on the quality and phenolic content of Chemlal olive oil. Grasas y Aceites 60(5):507-513. Πηγή για τον πίνακα οξύτητας, υπεροξειδίων και οργανοληπτικής κατάταξης ανά ημερομηνία συγκομιδής, για τη δακοπροσβολή από 64% ως 100% με οπές εξόδου από 44% ως 92%, για την πτώση των ολικών φαινολών από 396 σε 17 mg/kg και για τη σύγκριση 260 έναντι 149 mg/kg στην ίδια ωριμότητα, καθώς και για την επιλεκτική καταστροφή των O-διφαινολικών ενώσεων. Πλήρες κείμενο. Η εργασία σύγκρινε υγιείς, μη επιλεγμένους και προσβεβλημένους καρπούς σε τέσσερα στάδια ωρίμανσης, όχι διαβαθμισμένα ποσοστά προσβολής.
[5] Valenčič, V., Butinar, B., Podgornik, M. και Bučar-Miklavčič, M. (2021). The effect of olive fruit fly Bactrocera oleae (Rossi) infestation on certain chemical parameters of produced olive oils. Molecules 26(1):95. Πηγή για τη διάκριση ενεργής και ζημιογόνου προσβολής, και για τις 755 έναντι 377 mg/kg ολικές βιοφαινόλες στην ποικιλία Istrska belica. Πλήρες κείμενο, ανοικτής πρόσβασης. Προσοχή: Κανένα από τα δύο δεν υπάρχει στην εργασία, που δεν δουλεύει με ποσοστά προσβολής και δεν μέτρησε καθόλου πτητικές ενώσεις.
[6] Pappas M.L. και συνεργάτες (2011). Effect of heat stress on survival and reproduction of the olive fruit fly Bactrocera (Dacus) oleae. Journal of Applied Entomology 135(5):359-366. Πηγή για τα αποτελέσματα δίωρης έκθεσης σε υψηλές θερμοκρασίες: υψηλή επιβίωση προνυμφών και ακμαίων ως τους 38 °C, μεγαλύτερη θερμοανθεκτικότητα της νύμφης ως τους 40 °C, κρίσιμο όριο για το ακμαίο τους 39 °C με 100% θνησιμότητα στους 39,5 και 40 °C, σημαντικά μειωμένη ωοτοκία μετά από έκθεση στους 38 °C, και αυξημένη επιβίωση μετά από εγκλιματισμό μία ως τρεις ημέρες στους 33 °C. Πλήρες κείμενο. Προσοχή: Η εργασία δείχνει το αντίθετο: η νύμφη είναι το ανθεκτικότερο στάδιο στη βραχεία θερμική καταπόνηση. Ο ισχυρισμός για τους 35 °C ισχύει μόνο για συνεχή έκθεση και αποδίδεται πλέον στην πηγή [7].
[7] Genç, H. και Nation, J. L. (2008). Survival and development of Bactrocera oleae Gmelin (Diptera: Tephritidae) immature stages at four temperatures in the laboratory. African Journal of Biotechnology 7(14):2495-2500. Πηγή για τα κατώτερα θερμικά όρια 9,19 °C για το αυγό, 13,94 °C για την προνύμφη και 12,36 °C για τη νύμφη, για τους μετρημένους χρόνους ανάπτυξης στους 16, 22, 27 και 35 °C, για το 74% ακμαίων ανά 100 αυγά στους 27 °C, και για το ότι στους 35 °C δεν ολοκληρώθηκε καμία νύμφωση και δεν προέκυψε κανένα ακμαίο. Πλήρες κείμενο. Προσοχή: Τα τέσσερα πρώτα νούμερα ανήκουν σε άλλο είδος, στη Neoceratitis cyanescens, κατά τους Brévault και Quilici (2000), και η εργασία τα παραθέτει μόνο για σύγκριση. Η θερμική σταθερά των 432,6 βαθμοημερών δεν υπάρχει στην εργασία, που δεν υπολογίζει βαθμοημέρες.
[8] University of California IPM, Pest Management Guidelines: Olive, Olive Fruit Fly, και η σελίδα κήπου και τοπίου. Πηγή για τη μορφολογία των σταδίων και τη γενική βιολογία, και για τις «τουλάχιστον τρεις, πιθανώς τέσσερις» γενιές ανά έτος στην Καλιφόρνια, με συνεχή ανάπτυξη σε παράκτιες περιοχές. Ο αριθμός γενεών αφορά την Καλιφόρνια και δεν μεταφέρεται αυτούσιος στην Ελλάδα. Πλήρες κείμενο.
[9] Blow, F., Gioti, A., Starns, D., Ben-Yosef, M., Pasternak, Z., Jurkevitch, E., Vontas, J. και Darby, A. C. (2016). Draft genome sequence of the Bactrocera oleae symbiont «Candidatus Erwinia dacicola». Genome Announcements 4(5):e00896-16. Πηγή για την ταυτοποίηση του συμβιώτη με προσχέδιο γονιδιώματος 2,1 Mb, και για την πρώτη παρατήρηση της συμβίωσης το 1909 από τον Petri. Πλήρες κείμενο, ανοικτής πρόσβασης. Προσοχή: Η εργασία δεν δίνει αριθμό θυλακίων ούτε μιλά για αποκλειστικότητα· ο εντοπισμός αποδίδεται πλέον στην πηγή [18].
[10] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2019/1090 της Επιτροπής, της 26ης Ιουνίου 2019, για τη μη ανανέωση της έγκρισης της δραστικής ουσίας dimethoate· Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2022/94 της Επιτροπής, της 24ης Ιανουαρίου 2022, για τη μη ανανέωση της έγκρισης του phosmet· και EFSA (2018), Peer review of the pesticide risk assessment of the active substance dimethoate, EFSA Journal 16(10):5454. Πηγή για τη μη ανανέωση της διμεθοάτης με ανάκληση αδειών ως τις 17 Ιανουαρίου 2020 και λήξη περιόδου χάριτος ως τις 17 Ιουλίου 2020 για τις λοιπές καλλιέργειες, για τη μη ανανέωση του phosmet με ανάκληση ως την 1η Μαΐου 2022 και λήξη χάριτος ως την 1η Νοεμβρίου 2022, και για τη γονιδιοτοξικότητα της ωμεθοάτης που έκρινε η πλειοψηφία των εμπειρογνωμόνων μεταλλαξιογόνο in vivo. Πλήρη κείμενα. Και οι δύο ουσίες παραμένουν μη εγκεκριμένες τον Σεπτέμβριο του 2026. Για τα πυρεθροειδή δεν υπάρχει περιορισμός αλλά διοικητική παράταση των περιόδων έγκρισης: deltamethrin ως τις 30 Ιουνίου 2028 και lambda-cyhalothrin ως τις 31 Ιανουαρίου 2029, με τον Εκτελεστικό Κανονισμό (ΕΕ) 2026/1421.
[11] Pascual, S., Cobos, G., Seris, E. και González-Núñez, M. (2010). Effects of processed kaolin on pests and non-target arthropods in a Spanish olive grove. Journal of Pest Science 83(2):121-133. Πηγή για τη σημαντική δυσμενή επίδραση του καολίνη Surround WP στην κοινότητα των φυσικών εχθρών, με μειωμένη αφθονία και ποικιλότητα, και για τον κατάλογο των ομάδων που επηρεάστηκαν: κοκκινελίδες, μιρίδες, είδη Orius, Philodromidae, Scelionidae, Pteromalidae, Chrysopidae και Aphelinidae. Προσοχή: Η έρευνα, τριετές στη Villarejo de Salvanés της Ισπανίας από το 2005 ως το 2007, σύγκρινε μόνο τον καολίνη με αψέκαστο μάρτυρα: δεν είχε καθόλου σκέλος δολωματικών ψεκασμών ή μαζικής παγίδευσης.
[12] Daane, K. M. και Johnson, M. W. (2010). Olive fruit fly: managing an ancient pest in modern times. Annual Review of Entomology 55:151-169. Πηγή για τα παρασιτοειδή του γένους Psyttalia και για τη γενική βιολογία και βιολογική αντιμετώπιση. Χρησιμοποιήθηκε η περίληψη. Η ρητή σύγκριση P. lounsburyi και P. humilis αποδίδεται πλέον στην πηγή [22].
[13] Katsikogiannis, G., Kavroudakis, D., Tscheulin, T. και Kizos, T. (2023). Population dynamics of the olive fly, Bactrocera oleae (Diptera: Tephritidae), are influenced by different climates, seasons, and pest management. Sustainability 15(19):14466. Τμήμα Γεωγραφίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Πηγή για την επίδραση του υψομέτρου και του μικροκλίματος στη δυναμική του πληθυσμού, για τις μέγιστες συλλήψεις τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο, και για τη μετατόπιση των συλλήψεων προς μεγαλύτερα υψόμετρα στους θερμότερους μήνες. Πλήρες κείμενο, ανοικτής πρόσβασης. Προσοχή: Κανένα από τα δύο δεν υπάρχει στην εργασία, που αφορά δώδεκα τεμάχια μόνο στη Σάμο και όπου ο θερμότερος μήνας φτάνει τους 32,5 °C. Τα «διαφορετικά κλίματα» του τίτλου είναι μικροκλίματα υψομετρικών ζωνών, όχι διαφορετικές χώρες.
[14] Κατ’ εξουσιοδότηση Κανονισμός (ΕΕ) 2022/2104 της Επιτροπής, της 29ης Ιουλίου 2022, για τη συμπλήρωση του Καν. (ΕΕ) 1308/2013 όσον αφορά τις προδιαγραφές εμπορίας του ελαιολάδου, Παράρτημα I· σε συνδυασμό με τον Καν. (ΕΕ) 1308/2013, Παράρτημα VII, Μέρος VIII και τον Εκτελεστικό Κανονισμό (ΕΕ) 2022/2105 για τους ελέγχους συμμόρφωσης. Πηγή για τα όρια κατάταξης: ελεύθερη οξύτητα έως 0,80% σε ελαϊκό οξύ για το εξαιρετικό παρθένο και έως 2,0% για το παρθένο ελαιόλαδο, και αριθμός υπεροξειδίων έως 20 meq O₂ ανά κιλό για το εξαιρετικό παρθένο. Πλήρη κείμενα. Προσοχή: (ΕΟΚ) 2568/91, ο οποίος έχει καταργηθεί από τις 24 Νοεμβρίου 2022.
[15] Πρόγραμμα Συλλογικής Καταπολέμησης του Δάκου της Ελιάς, Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και Περιφέρειες, και το φιλοξενούμενο από το ΥΠΑΑΤ κείμενο Β. Μπουρνάκας, «Η ολοκληρωμένη αντιμετώπιση του δάκου με την προληπτική μέθοδο των δολωματικών ψεκασμών». Πηγή για την οργάνωση του προγράμματος και τη χρήση παγίδων McPhail, για τα κλιμακωτά όρια ανά ψεκασμό (πάνω από 1, 3, 5 και 15 δάκοι ανά παγίδα ανά πενθήμερο, με γόνιμα θηλυκά πάνω από 5, 5, 7 και 8% και γόνιμη προσβολή πάνω από 2, 5 και 9%), για τη δειγματοληψία των 100 καρπών, και για τις συνθήκες εφαρμογής: θερμοκρασία κάτω από 30 °C, σχετική υγρασία πάνω από 30%, άνεμος κάτω από 4 μποφόρ και χωρίς αναμενόμενη βροχή. Οι ηλεκτρονικές παγίδες και το GPS αφορούν πιλοτικές εφαρμογές, όχι καθιερωμένη πρακτική.
[16] Ortis, G., Santoiemma, G., Marangoni, F., Sanna, F., Fidanza, M. R., Baldessari, M. και Mori, N. (2025). Efficacy of attract-and-kill techniques in controlling Bactrocera oleae (Diptera: Tephritidae) in a highly variable olive production scenario. Insects 16(11):1161. Πηγή για τη μεθοδολογία δειγματοληψίας καρπών, δηλαδή περίπου 338 καρπούς από 30 δέντρα ανά τεμάχιο κάθε δεκαπέντε ημέρες από τη σκλήρυνση του πυρήνα ως τη συγκομιδή, και για το ότι η προσέλκυση-θανάτωση και η μαζική παγίδευση δεν επαρκούν στις χρονιές χαμηλής καρποφορίας. Πλήρες κείμενο, ανοικτής πρόσβασης. Πρόκειται για ιταλικά δεδομένα από τη λίμνη Γκάρντα, στο βορειότερο όριο της ελαιοκαλλιέργειας στην Ευρώπη. Προσοχή: Κανένα από τα δύο δεν υπάρχει στην εργασία, που μάλιστα αθροίζει ενεργή και νεκρή προσβολή σε ένα μέγεθος. Τα όρια αποδίδονται πλέον στην πηγή [15].
[17] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Διεύθυνση Προστασίας Φυτικής Παραγωγής, βάση δεδομένων εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων, με σελίδα-πύλη τους καταλόγους του ΥΠΑΑΤ. Άντληση Σεπτεμβρίου 2026. Η μόνη έγκυρη πηγή για το τι επιτρέπεται σήμερα στην ελιά, σε ποια δόση και με ποιον χρόνο αναμονής.
[18] Estes, A. M., Hearn, D. J., Bronstein, J. L. και Pierson, E. A. (2009). The olive fly endosymbiont, «Candidatus Erwinia dacicola», switches from an intracellular existence to an extracellular existence during host insect development. Applied and Environmental Microbiology 75(22):7583-7594. Πηγή για το ότι ο συμβιώτης ζει ενδοκυτταρικά μέσα στα τυφλά θυλάκια του μέσου εντέρου της προνύμφης και εξωκυτταρικά στο πρόσθιο έντερο και στον ωοθέτη του ενηλίκου. Πλήρες κείμενο.
[19] Pascual, S., Cobos, G., Seris, E., Sánchez-Ramos, I. και González-Núñez, M. (2014). Spinosad bait sprays against the olive fruit fly (Bactrocera oleae (Rossi)): effect on the canopy non-target arthropod fauna. International Journal of Pest Management 60(4):258-268. Πηγή για το ότι οι δολωματικοί ψεκασμοί με spinosad δεν μείωσαν την αφθονία και την ποικιλότητα των αρθροπόδων συνολικά, αλλά έδειξαν σημαντική δυσμενή επίδραση στους φυσικούς εχθρούς στην τρίτη χρονιά, με τα Anthocoridae, ιδίως τα Orius, και τα Aphelinidae ως τις πλέον επηρεασμένες ομάδες. Πλήρες κείμενο.
[20] Vizzarri, V., Lombardo, L., Novellis, C., Rizzo, P., Pellegrino, M., Cruceli, G., Godino, G., Zaffina, F. και Ienco, A. (2023). Testing the single and combined effect of kaolin and spinosad against Bactrocera oleae and its natural antagonist insects in an organic olive grove. Life 13(3):607. Πηγή για το αντίθετο εύρημα, ότι ούτε ο καολίνης ούτε το spinosad έδειξαν ιδιαίτερη δυσμενή επίδραση στα φυσικά παρασιτοειδή του δάκου. Πλήρες κείμενο, ανοικτής πρόσβασης.
[21] Incidence of the OLIPE mass-trapping on olive non-target arthropods και Tachinidae (Diptera) collected in traps used for mass-trapping of Bactrocera oleae in olive groves in Central Spain. Spanish Journal of Agricultural Research. Πηγή για τη σύνθεση των συλλήψεων μη στόχων σε παγίδες OLIPE, με 2,6% παρασιτοειδή υμενόπτερα, 1,0% αράχνες και 0,4% νευρόπτερα, και για τα 66 είδη ταχινιδών που συνελήφθησαν σε παγίδες μαζικής παγίδευσης, με ρητό συμπέρασμα για τη φτωχή εκλεκτικότητα της μεθόδου. Πλήρη κείμενα, ανοικτής πρόσβασης.
[22] Wang, X.-G., Johnson, M. W., Yokoyama, V. Y., Pickett, C. H. και Daane, K. M. (2011). Comparative evaluation of two olive fruit fly parasitoids under varying abiotic conditions. BioControl 56(3):283-293. Πηγή για τη σύγκριση P. lounsburyi και P. humilis: το δεύτερο παρήγαγε περισσότερους απογόνους, η επιβίωση και των δύο έπεφτε απότομα στις υψηλές θερινές θερμοκρασίες των ηπειρωτικών κοιλάδων, και ο παρασιτισμός ήταν χαμηλότερος σε ποικιλίες με μεγάλο καρπό. Χρησιμοποιήθηκε η περίληψη.

Αποποίηση ευθύνης

Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την επιτόπια γεωπονική εκτίμηση ούτε συνιστά συνταγή εφαρμογής φυτοπροστατευτικών προϊόντων.

Δεν αναφέρονται εμπορικές ονομασίες. Οι εγκρίσεις των δραστικών ουσιών, οι δόσεις και οι χρόνοι αναμονής μεταβάλλονται και διαφέρουν ανά χώρα και καλλιέργεια. Όπως τεκμηριώνεται μέσα στο άρθρο, δραστικές που χρησιμοποιούνταν επί δεκαετίες δεν είναι πλέον εγκεκριμένες. Η επιλογή γίνεται αποκλειστικά με βάση τις ισχύουσες εγκρίσεις του ΥΠΑΑΤ και ισχύουν πάντοτε οι οδηγίες της ετικέτας.

Για κάθε ψεκασμό επί του φυλλώματος: η εφαρμογή πάνω σε δέντρα με καρπό μπορεί να προκαλέσει λεκέδες στους καρπούς και εγκαύματα στο φύλλωμα. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δέντρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση.

Κάθε επέμβαση γίνεται με ευθύνη του χρήστη, κατόπιν επιτόπιας εκτίμησης από αδειοδοτημένο γεωπόνο. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για ζημία ή απώλεια παραγωγής από την εφαρμογή των παραπάνω πληροφοριών χωρίς εξατομικευμένη τεχνική καθοδήγηση.