Ο Δάκος της Ελιάς

Βιολογικός κύκλος του δάκου της ελιάς, Bactrocera oleae, στη Βόρεια Ελλάδα, ανά μήνα

Εικόνα 1. Ο ετήσιος βιολογικός κύκλος του δάκου της ελιάς στη Βόρεια Ελλάδα: ωοτοκία κάτω από την επιδερμίδα του καρπού, ανάπτυξη της προνύμφης μέσα στο μεσοκάρπιο, έξοδος από τον καρπό και νύμφωση στο έδαφος σε βάθος 2 έως 3 εκατοστών, διαχείμαση και έξοδος του ακμαίου όταν οι θερμοκρασίες σταθεροποιηθούν πάνω από τους 14 °C. Καταγράφονται δύο έως τρεις γενεές τον χρόνο, ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Ο δάκος δεν σας παίρνει κιλά. Σας παίρνει κατηγορία. Ένας ελαιώνας με 15% προσβολή δίνει την ίδια περίπου ποσότητα λαδιού με έναν καθαρό — αλλά το λάδι έχει ήδη χάσει τον χαρακτηρισμό «εξαιρετικό παρθένο» και μαζί του τη διαφορά της τιμής. Το άρθρο αυτό εξηγεί γιατί συμβαίνει αυτό, πότε ακριβώς πρέπει να επέμβετε, και γιατί μια σειρά από δραστικές ουσίες που χρησιμοποιούνταν επί δεκαετίες δεν δουλεύουν πια στην Ελλάδα.

Το εύρημα που αλλάζει τον τρόπο που βλέπετε το κατώφλι Στη ζώνη ανάμεσα στο 10% και το 15% ενεργού προσβολής η οξύτητα του λαδιού περνά το όριο του 0,8 και το προϊόν υποβιβάζεται από «εξαιρετικό παρθένο» σε «παρθένο» [4] [14]. Γι' αυτό το όριο επέμβασης είναι στο 5%: όχι επειδή στο 5% υπάρχει ζημιά, αλλά επειδή όταν φτάσετε να τη βλέπετε, την έχετε ήδη πληρώσει.

5%όριο επέμβασης στις ελαιοποιήσιμες

2%όριο επέμβασης στις επιτραπέζιες

×64ανθεκτικότητα στη διμεθοάτη στην Κρήτη

92%απώλεια πολυφαινολών σε βαριά προσβολή

Περιεχόμενα

Ταυτότητα και αναγνώριση του εντόμου
Ο κύκλος ζωής, στάδιο προς στάδιο
Το βακτήριο που κάνει τον δάκο δυνατό
Η θερμοκρασία είναι ο πραγματικός ρυθμιστής
Η ζημιά — και πού ακριβώς χάνονται τα χρήματα
Παρακολούθηση, δειγματοληψία και όρια επέμβασης
Δολωματικοί ψεκασμοί
Μαζική παγίδευση, καολίνης και προσέλκυση-θανάτωση
Βιολογική αντιμετώπιση και φυσικοί εχθροί
Ανθεκτικότητα — το ελληνικό πρόβλημα
Το πρόγραμμα δακοκτονίας
Πρακτικό πλάνο για τον ελαιώνα σας
Πηγές

1. Ταυτότητα και αναγνώριση του εντόμου

Ο δάκος της ελιάς, Bactrocera oleae (Rossi), ανήκει στην οικογένεια Tephritidae των Διπτέρων — την ίδια οικογένεια με τη μύγα της Μεσογείου. Παλαιότερα αναφερόταν ως Dacus oleae, και θα βρείτε ακόμη αυτό το όνομα σε παλαιότερη βιβλιογραφία. Είναι μονοφάγο είδος: αναπτύσσεται αποκλειστικά σε καρπούς του γένους Olea, δηλαδή στην καλλιεργούμενη ελιά και στην αγριελιά.

Πώς αναγνωρίζεται το ακμαίο

Μέγεθος περίπου 4 έως 5 χιλιοστά, δηλαδή μικρότερο από την κοινή οικιακή μύγα.
Θώρακας καστανός με τρεις γκριζωπές διαμήκεις ταινίες, και δύο χαρακτηριστικές λευκές ή υποκίτρινες κηλίδες στο πίσω μέρος.
Πτέρυγες διαφανείς, με μια σκούρα κηλίδα στο ακραίο άκρο. Είναι το ασφαλέστερο γνώρισμα στο χωράφι.
Το θηλυκό φέρει ωοθέτη, μυτερό όργανο στην άκρη της κοιλιάς, με το οποίο τρυπά τον καρπό. Το αρσενικό δεν έχει.

Το νύγμα ωοτοκίας — τι ψάχνετε στον καρπό Το θηλυκό ανοίγει μια μικρή οπή στην επιδερμίδα και αποθέτει ένα αυγό ανά καρπό. Το σημείο μένει ορατό ως μικρό τριγωνικό ή σχήματος V νύγμα, που αρχικά είναι ανοιχτόχρωμο και αργότερα σκουραίνει. Η αναγνώρισή του με μεγεθυντικό φακό είναι η βάση ολόκληρης της δειγματοληψίας. Το θηλυκό σημαίνει τον καρπό με ουσία που αποτρέπει άλλα θηλυκά από το να ωοτοκήσουν στον ίδιο καρπό — γι' αυτό σπάνια βρίσκετε δύο προνύμφες στην ίδια ελιά.

2. Ο κύκλος ζωής, στάδιο προς στάδιο

Στάδιο	Χαρακτηριστικά και συμπεριφορά
Αυγό	Λευκό, επίμηκες, περίπου 0,7 έως 0,8 χιλιοστά. Τοποθετείται κάτω από την επιδερμίδα του καρπού. Ένα θηλυκό μπορεί να αποθέσει 200 έως 250 αυγά στη διάρκεια της ζωής του, με ρυθμό που εξαρτάται από τη θερμοκρασία και τη διαθεσιμότητα καρπών.
Προνύμφη τρία στάδια	Άποδη, λευκή έως υποκίτρινη, τυπική μορφή σκουληκιού. Ανοίγει στοά μέσα στο μεσοκάρπιο, τρεφόμενη από τη σάρκα. Το τρίτο στάδιο είναι το πιο καταστροφικό και ανοίγει την οπή εξόδου κοντά στην επιφάνεια, αφήνοντας λεπτό υμένιο.
Νύμφη	Βαρελοειδής, καστανή. Το καλοκαίρι νυμφώνεται συνήθως μέσα στον καρπό. Το φθινόπωρο και τον χειμώνα, η προνύμφη εγκαταλείπει τον καρπό και νυμφώνεται στο έδαφος, σε βάθος λίγων εκατοστών. Αυτή η αλλαγή συμπεριφοράς έχει άμεση πρακτική σημασία, όπως θα δούμε.
Ακμαίο	Ζει από μερικές εβδομάδες έως αρκετούς μήνες στις διαχειμάζουσες γενεές. Τρέφεται με μελιτώματα, νέκταρ, εκκρίσεις φύλλων και μικροοργανισμούς — όχι με τον καρπό. Αυτή η λεπτομέρεια είναι το κλειδί των δολωματικών ψεκασμών.

Πόσες γενεές τον χρόνο

Ο αριθμός των γενεών εξαρτάται από το κλίμα και την περιοχή και κυμαίνεται συνήθως από δύο έως τέσσερις, με περισσότερες σε εξαιρετικές συνθήκες [8]. Στην Ελλάδα, σε παραθαλάσσιες και ήπιες περιοχές, τρεις έως πέντε γενεές είναι ο κανόνας. Η διαχείμαση γίνεται κυρίως ως νύμφη στο έδαφος, αλλά και ως ακμαίο σε προστατευμένες θέσεις — και αυτός ο διπλός τρόπος διαχείμασης εξηγεί γιατί ο πληθυσμός δεν μηδενίζεται ποτέ.

Πηγές: 8 12

3. Το βακτήριο που κάνει τον δάκο δυνατό

Εδώ βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της βιολογίας του, και εξηγεί κάτι που ο κάθε ελαιοπαραγωγός έχει παρατηρήσει χωρίς να ξέρει τον λόγο: γιατί ο δάκος καταφέρνει να αναπτυχθεί σε πράσινες, άγουρες ελιές, τη στιγμή που ο καρπός είναι γεμάτος πικρές, τοξικές φαινολικές ενώσεις.

Η άγουρη ελιά περιέχει υψηλά επίπεδα ελευρωπαΐνης, της κύριας φαινολικής γλυκοζίτης της ελιάς, η οποία λειτουργεί ως χημική άμυνα και εμποδίζει τα έντομα να αξιοποιήσουν τις πρωτεΐνες του καρπού. Καμία προνύμφη δεν θα έπρεπε λογικά να επιβιώνει εκεί μέσα.

Ο συμβιώτης «Candidatus Erwinia dacicola»

Ο δάκος φέρει ένα βακτήριο-συμβιώτη, το Candidatus Erwinia dacicola. Η συνύπαρξη είχε παρατηρηθεί ήδη από το 1909, αλλά η ταυτοποίηση και η σημασία του διευκρινίστηκαν πρόσφατα [9].

Το βακτήριο διατηρείται αποκλειστικά μέσα σε τέσσερα τυφλά θυλάκια του μέσου εντέρου της προνύμφης και δεν πολλαπλασιάζεται ούτε στον καρπό ούτε σε τεχνητό υπόστρωμα [9].

Το κρίσιμο εύρημα: ο συμβιώτης είναι απολύτως απαραίτητος για την ανάπτυξη της προνύμφης στις πράσινες, άγουρες ελιές. Εξουδετερώνει την ανασταλτική δράση της ελευρωπαΐνης. Σε ώριμες, μαύρες ελιές η προνύμφη επιβιώνει και χωρίς αυτόν, αλλά η παρουσία του επιταχύνει την ανάπτυξη [1].

Γιατί σας αφορά αυτό πρακτικά

Πρώτον, εξηγεί γιατί η προσβολή ξεκινά νωρίς, στον άγουρο καρπό, και δεν περιμένει την ωρίμανση. Δεν έχετε το περιθώριο που νομίζετε.

Δεύτερον, ανοίγει έναν δρόμο αντιμετώπισης που ερευνάται διεθνώς: η στόχευση του συμβιώτη αντί του εντόμου. Ουσίες που διαταράσσουν το βακτήριο —όπως ορισμένα σκευάσματα χαλκού που εφαρμόζονται στο φύλλωμα— φαίνεται να μειώνουν την επιτυχία ανάπτυξης των προνυμφών. Δεν πρόκειται για καθιερωμένη πρακτική με σαφείς συστάσεις δόσης, αλλά είναι κατεύθυνση που αξίζει να παρακολουθείτε.

Πηγές: 1 9 10

4. Η θερμοκρασία είναι ο πραγματικός ρυθμιστής

Αν καταλάβετε ένα μόνο πράγμα για τη δυναμική του πληθυσμού, ας είναι αυτό: τον δάκο τον ρυθμίζει η θερμοκρασία περισσότερο από ό,τι τα φάρμακά σας.

Τα κατώτερα όρια ανάπτυξης

Στάδιο	Κατώτερο θερμικό όριο
Αυγό	11,4 °C
Προνύμφη	11,9 °C
Νύμφη	10,0 °C
Ωρίμανση ωοθηκών	11,1 °C

Η θερμική σταθερά για την ολοκλήρωση της ανάπτυξης υπολογίζεται σε περίπου 432,6 βαθμοημέρες [7]. Από αυτό προκύπτει άμεσα πόσο διαρκεί μια γενεά στο δικό σας χωράφι:

Μέση θερμοκρασία	Βαθμοημέρες ανά ημέρα	Ημέρες ανά γενεά
15 °C	3,6	120
18 °C	6,6	66
20 °C	8,6	50
22 °C	10,6	41
25 °C	13,6	32
28 °C	16,6	26

Υπολογισμός με βάση τη θερμική σταθερά των 432,6 βαθμοημερών και κατώφλι 11,4 °C [7]. Οι τιμές είναι ενδεικτικές και προκύπτουν από εργαστηριακές σταθερές θερμοκρασίες· στο χωράφι οι διακυμάνσεις τις τροποποιούν.

Το καλοκαιρινό κενό — και γιατί εξαφανίζεται

Το άριστο εύρος για αναπαραγωγή, πτήση και ανάπτυξη είναι 25 έως 29 °C, με ανώτερο όριο ανάπτυξης γύρω στους 30 έως 32 °C. Πάνω από τους 35 °C η θνησιμότητα γίνεται καθοριστική, και θερμοκρασίες αυτής της τάξης είναι θανατηφόρες για τις νύμφες [6].

Γι' αυτό στην Ελλάδα βλέπετε κορύφωση τον Ιούνιο και τον Ιούλιο και μετά σχεδόν μηδενική δραστηριότητα μέχρι το φθινόπωρο, όταν οι μέσες μέγιστες κρατιούνται στους 34 έως 35 °C από τον Ιούλιο ως τον Σεπτέμβριο [13].

Μην το εμπιστεύεστε όμως ως κανόνα. Το καλοκαιρινό κενό εξαρτάται από το υψόμετρο, την απόσταση από τη θάλασσα και τη σκίαση της κόμης. Σε παραθαλάσσιους, δροσερούς και αρδευόμενους ελαιώνες το κενό μπορεί να μην εμφανιστεί καθόλου, και η προσβολή να τρέχει αδιάκοπα από τον Ιούνιο.

Πηγές: 6 7 13

5. Η ζημιά — και πού ακριβώς χάνονται τα χρήματα

Η άμεση ζημιά

Απώλεια σάρκας. Η προνύμφη καταναλώνει μέρος του μεσοκαρπίου. Στις επιτραπέζιες αυτό και μόνο καθιστά τον καρπό μη εμπορεύσιμο.
Πρόωρη καρπόπτωση. Οι προσβεβλημένοι καρποί πέφτουν πριν τη συγκομιδή, ιδίως στην τελευταία γενεά.
Πύλη εισόδου. Η οπή εξόδου ανοίγει τον δρόμο σε δευτερογενείς σήψεις και μύκητες, με κυριότερο το γλοιοσπόριο, που υποβαθμίζει περαιτέρω το λάδι.

Η έμμεση ζημιά — αυτή που δεν βλέπετε

Είναι η σημαντικότερη και η λιγότερο κατανοητή. Η προσβολή επιταχύνει την υδρολυτική και την οξειδωτική τάγγιση, δηλαδή τις δύο διεργασίες που χαλάνε το λάδι.

Ποσοστό προσβολής	Οξύτητα	Κατηγορία κατά την ΕΕ
10%	0,6	Εξαιρετικό παρθένο
15%	1,5	Παρθένο — υποβιβασμός
100%	3,4	Λαμπάντε — μη βρώσιμο χωρίς εξευγενισμό

Τιμές οξύτητας από πειραματικά δεδομένα προσβολής [4]· τα όρια κατηγοριοποίησης, δηλαδή 0,8 για το εξαιρετικό παρθένο και 2,0 για το παρθένο, από τον Καν. (ΕΟΚ) 2568/91 [14].

Κάντε τον λογαριασμό όπως τον κάνει το ταμείο σας

Από το 10% στο 15% προσβολής η οξύτητα ανεβαίνει κατά 150%, και από το 10% στο 100% κατά 467%. Δεν είναι όμως το ποσοστό που μετράει, αλλά το κατώφλι που περνιέται: κάπου ανάμεσα στο 10% και στο 15% το λάδι σας αλλάζει κατηγορία.

Η ποσότητα παραμένει σχεδόν ίδια. Η τιμή ανά κιλό δεν παραμένει. Αυτή είναι η πραγματική ζημιά του δάκου και ο λόγος που το όριο επέμβασης τίθεται στο 5% και όχι στο 15%.

Οι πολυφαινόλες — η αθόρυβη απώλεια

Λιγότερο γνωστό, εξίσου σοβαρό. Οι ολικές φαινόλες του λαδιού μειώνονται από 242,7 mg/kg σε προσβολή 2,5% σε μόλις 20 mg/kg σε προσβολή 60% [5]. Πρόκειται για απώλεια 91,8%, δηλαδή μείωση κατά δώδεκα φορές.

Οι πολυφαινόλες δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο. Καθορίζουν τη σταθερότητα του λαδιού στην οξείδωση, άρα τη διάρκεια ζωής του στο ράφι, και είναι η βάση του εγκεκριμένου ισχυρισμού υγείας για τα πολυφαινολικά ελαιόλαδα. Επιπλέον μειώνεται και το σύνολο των πτητικών ενώσεων, δηλαδή το άρωμα [5].

Στην οργανοληπτική αξιολόγηση η προσβολή δίνει το ελάττωμα που διεθνώς περιγράφεται ως «σκουληκιασμένο». Δεν το πιάνει ο μη εκπαιδευμένος γευσιγνώστης, το πιάνει όμως η επιτροπή που κατατάσσει το λάδι σας.

Πηγές: 4 5 14

6. Παρακολούθηση, δειγματοληψία και όρια επέμβασης

Οι παγίδες — τι σας λένε και τι δεν σας λένε

Τύπος παγίδας	Λειτουργία και περιορισμοί
Παγίδα McPhail με τροφικό ελκυστικό	Υδατικό διάλυμα με πρωτεϊνικό υδρόλυμα ή φωσφορικό αμμώνιο. Συλλαμβάνει και τα δύο φύλα, επομένως δίνει εικόνα του συνολικού πληθυσμού και επιτρέπει την εξέταση των ωοθηκών των θηλυκών. Είναι η παγίδα του προγράμματος δακοκτονίας [15].
Χρωμοτροπική κίτρινη με φερομόνη	Κολλητική πλάκα με τη φερομόνη φύλου. Συλλαμβάνει κυρίως αρσενικά. Ευκολότερη στη χρήση, αλλά δεν σας λέει αν τα θηλυκά είναι ώριμα για ωοτοκία, που είναι η κρίσιμη πληροφορία.

Τύπος παγίδας

Λειτουργία και περιορισμοί

Παγίδα McPhail
με τροφικό ελκυστικό

Υδατικό διάλυμα με πρωτεϊνικό υδρόλυμα ή φωσφορικό αμμώνιο. Συλλαμβάνει και τα δύο φύλα, επομένως δίνει εικόνα του συνολικού πληθυσμού και επιτρέπει την εξέταση των ωοθηκών των θηλυκών. Είναι η παγίδα του προγράμματος δακοκτονίας [15].

Χρωμοτροπική κίτρινη
με φερομόνη

Κολλητική πλάκα με τη φερομόνη φύλου. Συλλαμβάνει κυρίως αρσενικά. Ευκολότερη στη χρήση, αλλά δεν σας λέει αν τα θηλυκά είναι ώριμα για ωοτοκία, που είναι η κρίσιμη πληροφορία.

Η παγίδα δεν αρκεί ποτέ μόνη της Οι συλλήψεις σας λένε ότι υπάρχει πληθυσμός. Δεν σας λένε αν ωοτοκεί στους δικούς σας καρπούς. Ένας ελαιώνας με υψηλές συλλήψεις αλλά άγουρο, μικρό καρπό μπορεί να μην έχει καθόλου προσβολή, ενώ ένας με μέτριες συλλήψεις και δεκτικό καρπό να γεμίζει. Η απόφαση παίρνεται από τη δειγματοληψία καρπών, με τις παγίδες ως σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης.

Η δειγματοληψία καρπών — πώς γίνεται σωστά

Συλλέγετε 100 καρπούς ανά ομοιογενή ζώνη του ελαιώνα, από διαφορετικά δέντρα και από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, σε ύψος μέσης κόμης. Η εξέταση γίνεται με μεγεθυντικό φακό και διακρίνετε δύο πράγματα [16]:

Ενεργός προσβολή: αυγά, ζωντανές προνύμφες πρώτου, δεύτερου και τρίτου σταδίου, νύμφες και οπές εξόδου. Αυτή μετράει για την απόφαση.
Νεκρή προσβολή: μη εκκολαφθέντα αυγά, άγονα νύγματα, αποφελλωμένες στοές και νεκρές προνύμφες. Αυτή δείχνει τι έγινε στο παρελθόν και τι πέτυχε — δεν δικαιολογεί νέα επέμβαση.

Τα όρια επέμβασης

Ελαιοποιήσιμες ποικιλίες: 5% ενεργός προσβολή [16].
Επιτραπέζιες ποικιλίες: 2% ενεργός προσβολή [16]. Το αυστηρότερο όριο δικαιολογείται επειδή στην επιτραπέζια ο κάθε προσβεβλημένος καρπός είναι απορριπτέος, ενώ στην ελαιοποιήσιμη μετρά το άθροισμα.
Το κατώφλι εφαρμόζεται μόνο όταν ο καρπός είναι δεκτικός, δηλαδή έχει ξεπεράσει το στάδιο σκλήρυνσης του πυρήνα.

Πηγές: 15 16

7. Δολωματικοί ψεκασμοί

Είναι η βάση της σύγχρονης αντιμετώπισης και στηρίζεται σε μια απλή βιολογική αλήθεια που αναφέραμε νωρίτερα: το ακμαίο δεν τρώει τον καρπό, τρώει σάκχαρα και πρωτεΐνες. Επομένως δεν χρειάζεται να καλύψετε τον καρπό — χρειάζεται να προσφέρετε τροφή που περιέχει το εντομοκτόνο.

Γιατί ο δολωματικός υπερέχει του καλυπτικού

Ψεκάζεται μέρος μόνο της κόμης, τυπικά ένα τμήμα ενός τετραγωνικού μέτρου στη νότια ή νοτιοδυτική πλευρά, και ένα στα δύο ή στα τέσσερα δέντρα.
Η ποσότητα ψεκαστικού υγρού και δραστικής ανά στρέμμα είναι κλάσμα εκείνης του καλυπτικού.
Σκοτώνει το ακμαίο πριν ωοτοκήσει, δηλαδή προλαμβάνει τη ζημιά αντί να την κυνηγά.
Έχει σαφώς μικρότερη επίπτωση στην ωφέλιμη πανίδα, καθώς δεν καλύπτει ολόκληρο το φύλλωμα [11].

Πρακτικές παράμετροι

Χρονισμός: ο δολωματικός είναι προληπτικός. Ξεκινά με βάση τις συλλήψεις και τη δεκτικότητα του καρπού, πριν ξεπεραστεί το κατώφλι — όχι αφού διαπιστωθεί προσβολή.
Ώρα εφαρμογής: πρωί ή απόγευμα, ποτέ στον καύσωνα, ώστε το δόλωμα να μη στεγνώσει αμέσως και να παραμείνει ελκυστικό.
Επανάληψη: ανά επτά έως δέκα ημέρες, και υποχρεωτικά μετά από βροχή που ξεπλένει το δόλωμα.
Ομοιομορφία στην περιοχή: ο δάκος μετακινείται. Ο μεμονωμένος ελαιώνας σε περιοχή που δεν ψεκάζει επαναμολύνεται συνεχώς. Η συνεννόηση με τους γείτονες αποδίδει περισσότερο από μια επιπλέον επέμβαση.

Δραστικές ουσίες — ελέγξτε πριν αγοράσετε

Η διμεθοάτη, που υπήρξε επί δεκαετίες η βασική δραστική κατά του δάκου, δεν ανανεώθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η απόφαση στηρίχθηκε σε γνωμοδότηση της EFSA, κατά την οποία δεν μπορούσε να αποκλειστεί γονιδιοτοξικός κίνδυνος από τη διμεθοάτη και τον κύριο μεταβολίτη της, την ωμεθοάτη [10]. Το phosmet επίσης δεν είναι εγκεκριμένο στην ΕΕ [10].

Δραστικές που χρησιμοποιούνται σήμερα διεθνώς κατά του δάκου περιλαμβάνουν spinosad, δελταμεθρίνη, λάμδα-κυαλοθρίνη, άλφα-κυπερμεθρίνη και ακεταμιπρίδη. Σημειώνεται ότι η EFSA επανεξετάζει τα πυρεθροειδή, ιδίως τη λάμδα-κυαλοθρίνη και τη δελταμεθρίνη, λόγω επίδρασης σε υδρόβιους οργανισμούς και επικονιαστές [10].

Το καθεστώς εγκρίσεων αλλάζει. Πριν από κάθε αγορά ελέγξτε τη βάση εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων του ΥΠΑΑΤ [17] για την τρέχουσα έγκριση στην καλλιέργεια της ελιάς, τη δόση και τον χρόνο αναμονής. Ό,τι διαβάζετε σε ξένη βιβλιογραφία δεν σημαίνει ότι επιτρέπεται εδώ.

Πηγές: 10 11 17

8. Μαζική παγίδευση, καολίνης και προσέλκυση-θανάτωση

Μαζική παγίδευση

Τοποθετούνται παγίδες σε υψηλή πυκνότητα, τυπικά μία ανά δέντρο ή ανά δύο δέντρα, με συνδυασμό τροφικού ελκυστικού και φερομόνης, ώστε να συλλαμβάνεται μεγάλο μέρος του πληθυσμού πριν ωοτοκήσει. Εφαρμόζεται ευρέως στη βιολογική ελαιοκαλλιέργεια, με δοκιμές σε Ιταλία και Αλβανία να τεκμηριώνουν τη μέθοδο [11].

Πού αποδίδει και πού όχι

Αποδίδει σε χαμηλή έως μέτρια πίεση πληθυσμού και σε μεγάλες, συνεχείς εκτάσεις.
Αποτυγχάνει σε υψηλή πίεση και σε μικρά, απομονωμένα τεμάχια, όπου η συνεχής μετανάστευση από γειτονικούς ελαιώνες υπερβαίνει την ικανότητα σύλληψης.
Απαιτεί έγκαιρη τοποθέτηση, πριν την έναρξη της ωοτοκίας, και αντικατάσταση των ελκυστικών στα διαστήματα που ορίζει το σκεύασμα.

Καολίνης — και μια σημαντική διόρθωση

Ο επεξεργασμένος καολίνης δημιουργεί λευκό, ορυκτό φιλμ που καθιστά τον καρπό μη αναγνωρίσιμο ή μη ελκυστικό για ωοτοκία. Χρησιμοποιείται στη βιολογική καλλιέργεια και θεωρείται ευρέως «ήπιο» μέσο.

Ο καολίνης δεν είναι αθώος για τα ωφέλιμα Είναι το αντι-διαισθητικό εύρημα αυτής της ενότητας. Σε πειραματισμό σε ισπανικό ελαιώνα, οι ψεκασμοί καολίνη μείωσαν τους πληθυσμούς παρασιτοειδών και αρπακτικών. Αντίθετα, οι δολωματικοί ψεκασμοί με spinosad ή trichlorfon και η μαζική παγίδευση δεν προκάλεσαν σημαντική επίδραση στην ωφέλιμη αρθροποδοπανίδα [11].

Με άλλα λόγια, το μέσο που θεωρείται το πιο «φυσικό» ήταν εκείνο που έβλαψε περισσότερο τους φυσικούς εχθρούς. Ο καολίνης έχει τη θέση του, αλλά δεν είναι ουδέτερος και δεν πρέπει να επιλέγεται με το σκεπτικό ότι «είναι απλώς χώμα».

Προσέλκυση και θανάτωση

Συσκευές που συνδυάζουν ελκυστικό με επιφάνεια εμποτισμένη σε εντομοκτόνο. Η αποτελεσματικότητά τους αξιολογείται σε συνθήκες υψηλής μεταβλητότητας παραγωγής και εξαρτάται έντονα από την πίεση του πληθυσμού και την ομοιομορφία εφαρμογής [16].

Πηγές: 11 16

9. Βιολογική αντιμετώπιση και φυσικοί εχθροί

Στη Μεσόγειο ο δάκος έχει φτωχό σύμπλεγμα φυσικών εχθρών σε σχέση με την περιοχή καταγωγής του, που θεωρείται η υποσαχάρια Αφρική. Αυτό εξηγεί γιατί η βιολογική αντιμετώπιση, παρά τη μακρά έρευνα, δεν έχει δώσει αυτόνομη λύση.

Οργανισμός	Ρόλος και περιορισμοί
*Psyttalia concolor*	Το πιο μελετημένο παρασιτοειδές. Εκτρέφεται μαζικά και έχει απελευθερωθεί σε συνδυασμό με μαζική παγίδευση [11]. Παρασιτεί προνύμφες.
*Psyttalia lounsburyi*	Εξειδικευμένο στον δάκο, εισήχθη στην Καλιφόρνια. Σε δοκιμές κλωβού παρήγαγε λιγότερους απογόνους ανά θηλυκό από το συγγενικό P. humilis [12].
Ιθαγενή παρασιτοειδή Eupelmus urozonus, Pnigalio, Eurytoma martellii	Παρόντα στους ελληνικούς ελαιώνες, με ποσοστά παρασιτισμού συνήθως χαμηλά και πολύ μεταβλητά. Δεν συγκρατούν τον πληθυσμό κάτω από τα οικονομικά όρια.
Αρπακτικά και μυρμήγκια	Θηρεύουν νύμφες στο έδαφος. Η συμβολή τους αυξάνεται όταν δεν γίνονται καλυπτικοί ψεκασμοί και όταν διατηρείται φυτοκάλυψη στους διαδρόμους.

Τι μπορείτε ρεαλιστικά να κάνετε για τα ωφέλιμα

Προτιμήστε δολωματικούς αντί καλυπτικών. Είναι η μοναδική επιλογή που τεκμηριωμένα δεν πλήττει τα ωφέλιμα [11].
Διατηρήστε αυτοφυή βλάστηση στους διαδρόμους ως καταφύγιο και πηγή νέκταρος.
Μην περιμένετε από τα ωφέλιμα να λύσουν το πρόβλημα. Στη Μεσόγειο λειτουργούν ως συμπληρωματικός, όχι ως κύριος μηχανισμός.

Πηγές: 11 12

10. Ανθεκτικότητα — το ελληνικό πρόβλημα

Είναι το κεφάλαιο που αφορά άμεσα κάθε Έλληνα ελαιοπαραγωγό, και τα δεδομένα προέρχονται από ελληνικές μελέτες σε ελληνικούς πληθυσμούς.

Ανθεκτικότητα στους οργανοφωσφορικούς

Ο στόχος των οργανοφωσφορικών είναι το ένζυμο ακετυλοχολινεστεράση. Στον δάκο έχουν εντοπιστεί μεταλλάξεις στο αντίστοιχο γονίδιο που προσδίδουν αναισθησία στο εντομοκτόνο. Οι μεταλλάξεις G488S και I214V παραμένουν σε πολύ υψηλή συχνότητα στους περισσότερους ελληνικούς πληθυσμούς, παρά τη μείωση της χρήσης των οργανοφωσφορικών την τελευταία δεκαετία [2].

Σε μετρήσεις ανθεκτικότητας στη διμεθοάτη, οι συντελεστές κυμάνθηκαν από 6,3 έως 64,4, με τις υψηλότερες τιμές στους πληθυσμούς της Κρήτης και τις χαμηλότερες στην Κύπρο [3].

Ανθεκτικότητα στα πυρεθροειδή

Μέχρι το 2012 καταγράφονταν χαμηλά έως μέτρια επίπεδα ανθεκτικότητας στην άλφα-κυπερμεθρίνη. Μετά το 2013 παρατηρήθηκε δραματική αύξηση, ιδίως στους πληθυσμούς της Κρήτης, με ανθεκτικότητα που έφτασε έως και 55 φορές σε πληθυσμούς αγρού από τη νότια Ελλάδα και την Κρήτη [2]. Η ανθεκτικότητα αυτή συνδέεται με αυξημένη δράση κυτοχρωμάτων P450, δηλαδή με ενισχυμένη μεταβολική αποτοξίνωση [2].

Τι σημαίνει «συντελεστής ανθεκτικότητας 64»

Σημαίνει ότι για να επιτευχθεί η ίδια θνησιμότητα που πετύχαινε παλιά η κανονική δόση, θα χρειαζόταν εξήντα τετραπλάσια ποσότητα. Δηλαδή δόση που είναι και παράνομη, και οικονομικά αδύνατη, και περιβαλλοντικά απαράδεκτη.

Πρακτικά: η δραστική έχει πάψει να λειτουργεί, ανεξάρτητα από το τι υπόσχεται η ετικέτα. Αν ψεκάζετε και δεν βλέπετε αποτέλεσμα, το πιθανότερο δεν είναι ότι κάνατε λάθος στη δόση.

Πρώτη σύσταση: εναλλαγή ομάδων δράσης, όχι εναλλαγή εμπορικών ονομάτων. Δύο σκευάσματα με διαφορετική ονομασία και ίδια ομάδα δράσης είναι το ίδιο φάρμακο για το έντομο.

Μια παρατήρηση που αξίζει προσοχή Οι μεταλλάξεις ανθεκτικότητας στους οργανοφωσφορικούς παρέμειναν σε υψηλή συχνότητα ακόμη και αφού η χρήση τους μειώθηκε [2]. Αυτό σημαίνει ότι η ανθεκτικότητα δεν υποχωρεί γρήγορα όταν σταματήσετε τη δραστική — το κόστος της για το έντομο είναι μικρό. Η ανθεκτικότητα προλαμβάνεται· δεν θεραπεύεται.

Πηγές: 2 3

11. Το πρόγραμμα δακοκτονίας

Στην Ελλάδα η αντιμετώπιση του δάκου δεν είναι αποκλειστικά ατομική υπόθεση. Λειτουργεί συλλογικό πρόγραμμα δακοκτονίας, οργανωμένο ανά Περιφέρεια και υλοποιούμενο σε επίπεδο Δημοτικών και Τοπικών Κοινοτήτων.

Παρακολούθηση με δίκτυο παγίδων τύπου McPhail στους ελαιώνες [15].
Η απόφαση επέμβασης λαμβάνεται με βάση τις συλλήψεις, το στάδιο ανάπτυξης του καρπού και τις επικρατούσες και αναμενόμενες καιρικές συνθήκες [15].
Εκτέλεση με δολωματικούς ψεκασμούς από εδάφους.
Εκσυγχρονισμός με ηλεκτρονικές παγίδες, συστήματα GPS στα ψεκαστικά και αυτοματοποιημένη παρακολούθηση των ψεκασμών [15].

Το πρόγραμμα δεν σας απαλλάσσει από την ευθύνη Η επιτυχία του προγράμματος εξαρτάται από τον έγκαιρο προγραμματισμό σε όλα τα στάδια — χρηματοδότηση, πρόσληψη προσωπικού, παρακολούθηση παγίδων, σωστή εκτέλεση ψεκασμών — και από τη στενή συνεργασία υπουργείου, περιφερειών, υπηρεσιών, επιστημονικής κοινότητας και παραγωγών [15].

Στην πράξη σημαίνει ότι ο χρονισμός των κρατικών ψεκασμών μπορεί να μη συμπίπτει με τις ανάγκες του δικού σας τεμαχίου, ιδίως αν έχετε πρώιμη ποικιλία ή αρδευόμενο, δροσερό ελαιώνα. Η δική σας δειγματοληψία παραμένει απαραίτητη.

Πηγές: 15

12. Πρακτικό πλάνο για τον ελαιώνα σας

Περίοδος	Τι κάνετε
Χειμώνας	Δεν γίνεται καταπολέμηση, γίνεται προετοιμασία. Καταγράψτε τι δούλεψε και τι όχι πέρυσι. Σχεδιάστε εναλλαγή ομάδων δράσης. Συνεννοηθείτε με τους γείτονες.
Άνοιξη	Τοποθέτηση παγίδων παρακολούθησης. Καταγραφή συλλήψεων ανά εβδομάδα σε τετράδιο ή στο κινητό. Χωρίς σειρά μετρήσεων δεν υπάρχει απόφαση.
Σκλήρυνση πυρήνα	Το σημείο εκκίνησης. Από εδώ ο καρπός γίνεται δεκτικός. Ξεκινά η δειγματοληψία 100 καρπών ανά ζώνη.
Καλοκαίρι	Παρακολούθηση. Μην εφησυχάζετε με το καλοκαιρινό κενό — σε δροσερούς και αρδευόμενους ελαιώνες μπορεί να μην υπάρχει.
Τέλη καλοκαιριού και φθινόπωρο	Η κρίσιμη περίοδος. Οι θερμοκρασίες πέφτουν στο άριστο, ο καρπός μεγαλώνει, οι γενεές επικαλύπτονται. Δειγματοληψία κάθε επτά ημέρες, δολωματικοί με βάση το κατώφλι.
Προ συγκομιδής	Έλεγχος χρόνων αναμονής. Αν η προσβολή τρέχει, η πρώιμη συγκομιδή είναι εργαλείο: σταματά την εξέλιξη και προλαβαίνει την άνοδο της οξύτητας.
Συγκομιδή	Ελαιοποίηση μέσα σε 24 ώρες. Ο προσβεβλημένος καρπός επιδεινώνεται ραγδαία στο τσουβάλι. Μη συγκομίζετε τον πεσμένο καρπό μαζί με τον υγιή.

Τα πέντε πράγματα που πραγματικά μετράνε

Μετρήστε, μη μαντεύετε. Δειγματοληψία 100 καρπών, μεγεθυντικός φακός, ενεργός προσβολή.
Επεμβαίνετε στο 5%, όχι στο 15%. Στο 15% έχετε ήδη χάσει την κατηγορία του λαδιού.
Δολωματικοί, όχι καλυπτικοί. Λιγότερη δραστική, καλύτερος στόχος, τα ωφέλιμα ζωντανά.
Εναλλαγή ομάδων δράσης. Η ανθεκτικότητα στην Ελλάδα είναι ήδη γεγονός, όχι πρόβλεψη.
Συνεννόηση με τους γείτονες. Ο δάκος δεν σέβεται τα όρια του τεμαχίου σας.

13. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

[1] Ben-Yosef M. και συνεργάτες (2015). Symbiotic bacteria enable olive fly larvae to overcome host defences. Royal Society Open Science 2:150170. Πηγή για το ότι ο συμβιώτης είναι απολύτως απαραίτητος για την ανάπτυξη της προνύμφης σε πράσινες άγουρες ελιές, ενώ σε μαύρες απλώς επιταχύνει την ανάπτυξη.
[2] Kampouraki A. και συνεργάτες (2018). Recent evolution and operational impact of insecticide resistance in olive fruit fly Bactrocera oleae populations from Greece. Journal of Pest Science 91:1429–1439. Πηγή για την υψηλή συχνότητα των μεταλλάξεων G488S και I214V παρά τη μειωμένη χρήση οργανοφωσφορικών, για τη δραματική αύξηση της ανθεκτικότητας στην άλφα-κυπερμεθρίνη μετά το 2013 έως και 55 φορές, και για τη συμμετοχή των κυτοχρωμάτων P450.
[3] Vontas J. και συνεργάτες (2006). Organophosphate resistance in olive fruit fly, Bactrocera oleae, populations in Greece and Cyprus. Pest Management Science. Πηγή για τους συντελεστές ανθεκτικότητας στη διμεθοάτη από 6,3 έως 64,4 και για το ότι οι υψηλότερες τιμές καταγράφηκαν στην Κρήτη.
[4] The effect of fly attack (Bactrocera oleae) on the quality and phenolic content of Chemlal olive oil. Grasas y Aceites. Πηγή για τις τιμές οξύτητας 0,6 — 1,5 — 3,4 σε επίπεδα προσβολής 10%, 15% και 100% αντίστοιχα.
[5] The Effect of Olive Fruit Fly Bactrocera oleae (Rossi) Infestation on Certain Chemical Parameters of Produced Olive Oils. Molecules 26(1):95. Πηγή για την πτώση των ολικών φαινολών από 242,7 mg/kg σε προσβολή 2,5% σε 20 mg/kg σε προσβολή 60%, και για τη μείωση των πτητικών ενώσεων.
[6] Pappas M.L. και συνεργάτες (2011). Effect of heat stress on survival and reproduction of the olive fruit fly Bactrocera (Dacus) oleae. Journal of Applied Entomology. Πηγή για τη θνησιμότητα σε υψηλές θερμοκρασίες και για το ότι οι θερμοκρασίες από 35 °C και άνω είναι θανατηφόρες για τις νύμφες.
[7] Genç H. και Nation J.L. Survival and development of Bactrocera oleae Gmelin (Diptera: Tephritidae) immature stages at four temperatures in the laboratory. African Journal of Biotechnology. Πηγή για τα κατώτερα θερμικά όρια 11,4 — 11,9 — 10,0 — 11,1 °C για αυγό, προνύμφη, νύμφη και ωρίμανση ωοθηκών, και για τη θερμική σταθερά των 432,6 βαθμοημερών.
[8] University of California IPM — Olive Fruit Fly. Πηγή για τον αριθμό των γενεών ανά έτος, τη μορφολογία των σταδίων και τη γενική βιολογία του εντόμου.
[9] Estes A.M. και συνεργάτες. Draft Genome Sequence of the Bactrocera oleae Symbiont «Candidatus Erwinia dacicola». Genome Announcements. Πηγή για την ταυτοποίηση του συμβιώτη, τον εντοπισμό του αποκλειστικά στα τέσσερα τυφλά θυλάκια του μέσου εντέρου, και για την πρώτη παρατήρηση της συμβίωσης το 1909.
[10] Ευρωπαϊκή Επιτροπή — μη ανανέωση έγκρισης της δραστικής ουσίας dimethoate, βάσει γνωμοδότησης της EFSA για τον γονιδιοτοξικό κίνδυνο της διμεθοάτης και της ωμεθοάτης· καθεστώς μη έγκρισης του phosmet στην ΕΕ· επανεξέταση των πυρεθροειδών. Πηγή για το τρέχον καθεστώς έγκρισης των δραστικών ουσιών που χρησιμοποιούνταν κατά του δάκου.
[11] Porcel M. και συνεργάτες. Effects of processed kaolin on pests and non-target arthropods in a Spanish olive grove. Journal of Pest Science. Πηγή για το εύρημα ότι ο καολίνης μείωσε τους πληθυσμούς παρασιτοειδών και αρπακτικών, ενώ οι δολωματικοί ψεκασμοί και η μαζική παγίδευση δεν είχαν σημαντική επίδραση στην ωφέλιμη πανίδα.
[12] Daane K.M. και Johnson M.W. (2010). Olive fruit fly: managing an ancient pest in modern times. Annual Review of Entomology 55:151–169. Πηγή για τα παρασιτοειδή του γένους Psyttalia, τη σύγκριση P. lounsburyi και P. humilis, και για τη γενική βιολογία και τη βιολογική αντιμετώπιση.
[13] Population Dynamics of the Olive Fly, Bactrocera oleae (Diptera: Tephritidae), Are Influenced by Different Climates, Seasons, and Pest Management. Sustainability 15:14466. Πηγή για την κορύφωση Ιουνίου-Ιουλίου και την πτώση δραστηριότητας όταν οι μέσες μέγιστες κρατιούνται στους 34 έως 35 °C από τον Ιούλιο ως τον Σεπτέμβριο.
[14] Καν. (ΕΟΚ) αριθ. 2568/91 της Επιτροπής, σχετικά με τον προσδιορισμό των χαρακτηριστικών των ελαιολάδων, όπως ισχύει. Πηγή για τα όρια κατάταξης: ελεύθερη οξύτητα έως 0,8 για το εξαιρετικό παρθένο και έως 2,0 για το παρθένο ελαιόλαδο.
[15] Πρόγραμμα δακοκτονίας — Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και Περιφέρειες. Πηγή για την οργάνωση του προγράμματος, τη χρήση παγίδων McPhail, τα κριτήρια απόφασης επέμβασης βάσει συλλήψεων, σταδίου καρπού και καιρικών συνθηκών, και για τον εκσυγχρονισμό με ηλεκτρονικές παγίδες και GPS.
[16] Efficacy of Attract-and-Kill Techniques in Controlling Bactrocera oleae (Diptera: Tephritidae) in a Highly Variable Olive Production Scenario. Insects 16:1161. Σε συνδυασμό με την ελληνική τεχνική αρθρογραφία για τη μεθοδολογία δειγματοληψίας. Πηγή για τη διάκριση ενεργού και νεκρής προσβολής, τη μεθοδολογία δειγματοληψίας καρπών και τα όρια επέμβασης 5% για τις ελαιοποιήσιμες και 2% για τις επιτραπέζιες.
[17] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων — Βάση δεδομένων εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Η μόνη έγκυρη πηγή για το τι επιτρέπεται σήμερα στην ελιά, σε ποια δόση και με ποιον χρόνο αναμονής.

Αποποίηση ευθύνης

Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την επιτόπια γεωπονική εκτίμηση ούτε συνιστά συνταγή εφαρμογής φυτοπροστατευτικών προϊόντων.

Δεν αναφέρονται εμπορικές ονομασίες. Οι εγκρίσεις των δραστικών ουσιών, οι δόσεις και οι χρόνοι αναμονής μεταβάλλονται και διαφέρουν ανά χώρα και καλλιέργεια. Όπως τεκμηριώνεται μέσα στο άρθρο, δραστικές που χρησιμοποιούνταν επί δεκαετίες δεν είναι πλέον εγκεκριμένες. Η επιλογή γίνεται αποκλειστικά με βάση τις ισχύουσες εγκρίσεις του ΥΠΑΑΤ και ισχύουν πάντοτε οι οδηγίες της ετικέτας.

Για κάθε ψεκασμό επί του φυλλώματος: η εφαρμογή πάνω σε δέντρα με καρπό μπορεί να προκαλέσει λεκέδες στους καρπούς και εγκαύματα στο φύλλωμα. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δέντρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Ο ψεκασμός γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση.

Κάθε επέμβαση γίνεται με ευθύνη του χρήστη, κατόπιν επιτόπιας εκτίμησης από αδειοδοτημένο γεωπόνο. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για ζημία ή απώλεια παραγωγής από την εφαρμογή των παραπάνω πληροφοριών χωρίς εξατομικευμένη τεχνική καθοδήγηση.