Η βακτηρίωση της Καρυδιάς, Walnut blight

Η βακτηρίωση της καρυδιάς, γνωστή διεθνώς ως walnut blight, είναι μία επιθετική και καταστρεπτική ασθένεια για την καλλιέργεια. Οι απώλειες σε ορισμένες ποικιλίες μπορούν να φτάσουν το 50% [4], ενώ στη βόρεια Καλιφόρνια η ζημιά σε αψέκαστα δένδρα μπορεί να ξεπεράσει το 50% [13]. Στην Ελλάδα το παθογόνο καταγράφεται ως παρόν στη βάση του EPPO [2].

Περιεχόμενα

Το παθογόνο και το σωστό του όνομα
Ο κύκλος της ασθένειας
Τα συμπτώματα
Οι άλλες δύο μορφές: BAN και κάθετο έλκος
Το τρίγωνο της ασθένειας
Πρόβλεψη: πώς μετριέται το φορτίο
Η αντιμετώπιση και τα όριά της
Πρόγραμμα ψεκασμών
Συμπέρασμα
Πηγές

Καρποί καρυδιάς με συμπτώματα βακτηρίωσης — Εικόνα 1. Προσβολή καρπών καρυδιάς από τη βακτηρίωση.

1. Το παθογόνο και το σωστό του όνομα

Η ασθένεια οφείλεται στο αρνητικό κατά Gram βακτήριο Xanthomonas arboricola pv. juglandis. Το βακτήριο μολύνει τα άνθη, τους καρπούς, τα φύλλα και τους βλαστούς [3] [7].

Προσοχή στην ονοματολογία, και στη διεύθυνση αυτής της σελίδας

Στη βάση δεδομένων του EPPO, το αποδεκτό επιστημονικό όνομα είναι Xanthomonas arboricola pv. juglandis, με κωδικό XANTJU και αυθεντία «(Pierce) Vauterin, Hoste, Kersters & Swings». Το Xanthomonas campestris pv. juglandis (Pierce) Dye καταχωρείται εκεί ρητά ως συνώνυμο, μαζί με τα Pseudomonas juglandis και Xanthomonas juglandis [1]. Το παλιό όνομα προέρχεται από τον εγκεκριμένο κατάλογο βακτηρίων του Dye το 1978 [4], και το ίδιο συνώνυμο σημειώνεται και στο εγχειρίδιο φυτοπροστασίας του Ειρηνικού Βορειοδυτικού [18].

Η διεύθυνση του παρόντος άρθρου διατηρεί το παλιό όνομα, επειδή είναι ήδη καταχωρημένη και δεν αλλάζει χωρίς να σπάσουν σύνδεσμοι. Μέσα στο κείμενο χρησιμοποιείται παντού το ισχύον όνομα. Η σύγχρονη βιβλιογραφία καταχωρείται με το ισχύον όνομα.

Τα ελληνικά δελτία γεωργικών προειδοποιήσεων του ΥΠΑΑΤ χρησιμοποιούν επίσης το ισχύον όνομα [7] [8].

Βακτηρίωση και ανθράκωση δεν είναι το ίδιο Στο ίδιο δελτίο του Περιφερειακού Κέντρου Προστασίας Φυτών Βόλου κατονομάζονται χωριστά δύο ασθένειες της καρυδιάς: η βακτηρίωση, που οφείλεται στο Xanthomonas arboricola pv. juglandis, και η ανθράκωση, που οφείλεται στον μύκητα Gnomonia leptostyla [7] [8]. Οι νεκρωτικές κηλίδες στα φύλλα μοιάζουν, τα παθογόνα όμως είναι διαφορετικά και η αντιμετώπιση δεν ταυτίζεται. Η ανθράκωση της καρυδιάς εξετάζεται σε χωριστό άρθρο.

Πηγές: 1 3 4 7 8 18

2. Ο κύκλος της ασθένειας

Το παθογόνο διαχειμάζει κατά κύριο λόγο μέσα στους ληθαργικούς οφθαλμούς [3], καθώς και σε προσβεβλημένους οφθαλμούς και ιούλους [18]. Οι προσβεβλημένοι οφθαλμοί σκουραίνουν, μαυρίζουν και νεκρώνονται, ενώ εκείνοι με τους υψηλότερους βακτηριακούς πληθυσμούς είναι και οι πιθανότεροι να εκδηλώσουν βακτηρίωση μόλις ξεκινήσει η ανοιξιάτικη βλάστηση [18].

Οι μολύνσεις γίνονται κυρίως την άνοιξη. Οι συχνές και παρατεταμένες βροχές λίγο πριν από την άνθηση, κατά τη διάρκειά της και για περίπου δύο εβδομάδες μετά οδηγούν σε σοβαρές εξάρσεις της ασθένειας, και σε αυτό ακριβώς το διάστημα οι καρποί είναι και οι πιο ευαίσθητοι [18].

Πόση θερμοκρασία και πόση διαβροχή χρειάζεται η μόλυνση

Σε ελεγχόμενες συνθήκες στην Ισπανία, το βέλτιστο εύρος θερμοκρασίας για τη μόλυνση της καρυδιάς από το βακτήριο βρέθηκε από 20 έως 30 °C, με πειραματικό μέγιστο στους 25 °C. Στους 10 έως 15 °C αρκούν τρεις ώρες διαβροχής για να γίνει μόλυνση, αν και με χαμηλή ένταση συμπτωμάτων, ενώ στους 25 °C έξι έως εννέα ώρες διαβροχής αρκούν για μέτρια ένταση [14].

Τα νούμερα αυτά προέρχονται από ισπανικές έρευνες σε φυτά καρυδιάς και όχι από ελληνικό αγρό. Δημοσιευμένη ελληνική τιμή ορίου διαβροχής δεν εντοπίστηκε.

Το κλειδί βρίσκεται στους οφθαλμούς, και μετριέται

Η ζημιά στις οψίμως εκπτυσσόμενες ποικιλίες εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο ψηλά ανέβηκε ο διαχειμάζων πληθυσμός του μολύσματος επάνω στα λέπια των οφθαλμών, και το αρχικό μόλυσμα των ληθαργικών οφθαλμών μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την πρόβλεψη της μετέπειτα έντασης της ασθένειας [15].

Η πρακτική εφαρμογή στην Καλιφόρνια: συλλογή 50 έως 100 οφθαλμών ανά τμήμα του αγροκτήματος και αποστολή τους σε μικροβιολογικό εργαστήριο για αξιολόγηση [3]. Η αναλυτική οδηγία προβλέπει 100 ληθαργικούς βραχίονες με παχύ ακραίο οφθαλμό, από τους οποίους το εργαστήριο παίρνει υποδείγμα 30 ακραίων οφθαλμών και τους καλλιεργεί σε θρεπτικό υπόστρωμα· η δειγματοληψία γίνεται από τον Δεκέμβριο έως τις αρχές Απριλίου, και για τις όψιμες ποικιλίες μέχρι τη στιγμή που οι οφθαλμοί αρχίζουν να ανοίγουν [15].

Πηγές: 3 14 15 18

Ο ρόλος των αρσενικών ανθέων

Η γύρη αναγνωρίζεται ως δίοδος μετάδοσης του παθογόνου. Ζωντανά παθογόνα βακτήρια όπως το Xanthomonas arboricola pv. juglandis έχουν απομονωθεί επανειλημμένα από γύρη, και η γύρη που απελευθερώνεται από προσβεβλημένους ίουλους παίζει ρόλο στη διασπορά του· η μολυσμένη γύρη μεταφέρεται με τον αέρα και εναποτίθεται σε οποιοδήποτε νεαρό αναπτυσσόμενο τμήμα του δένδρου [9].

Η ίδια ελληνική ανασκόπηση σημειώνει ότι οι μολύνσεις εξαρτώνται από τη γύρη ιδίως σε καρυδεώνες με ποικιλίες των οποίων οι ίουλοι εκπτύσσονται πριν από τα θηλυκά άνθη, όπως η Chandler, και ότι οι ποικιλίες Chandler και Vina εμφανίζουν σημαντική ευπάθεια στο παθογόνο [9]. Αυτό έχει άμεση πρακτική συνέπεια στον χρονισμό του πρώτου ψεκασμού, όπως αναλύεται παρακάτω [3].

Πηγές: 3 9

3. Τα συμπτώματα

Η ασθένεια προσβάλλει τα άνθη, τους καρπούς, τους βλαστούς και τα φύλλα [7].

Εικόνα 2. Καρπός καρυδιάς έπειτα από προσβολή στο στίγμα του άνθους.

Στους καρπούς

Οι προσβεβλημένοι καρποί αναπτύσσουν, όσο είναι νεαροί, μαύρες, ελαφρώς βυθισμένες κηλίδες στο άκρο του άνθους. Αυτή είναι η μορφή που διεθνώς ονομάζεται end blight, προσβολή της κορυφής [3].
Καθώς ο καρπός ωριμάζει, περισσότερες κηλίδες αναπτύσσονται στα πλάγια τμήματά του: η μορφή side blight [3].
Στους καρπούς οι κηλίδες περιγράφονται και ως μαύρες, βλεννώδεις και ποικίλου μεγέθους, ικανές να διαπεράσουν το πράσινο εξωκάρπιο και το κέλυφος [18]. Στο ελληνικό δελτίο, στους νεαρούς καρπούς περιγράφονται μικρές, υδατώδεις, βυθισμένες κηλίδες που μεγαλώνουν και σκουραίνουν [7].

Στα άνθη, στους βλαστούς και στα φύλλα

Στους ίουλους εμφανίζεται μαύρισμα τμημάτων του άνθους. Τα θηλυκά άνθη είναι το πιο ευαίσθητο όργανο: το καστάνωμα ξεκινά από το στίγμα, εξελίσσεται σε νέκρωση και οδηγεί σε ανθόπτωση [7].
Στους βλαστούς εντοπίζονται μαύρες, ελαφρώς βυθισμένες κηλίδες [18], που στο ελληνικό δελτίο περιγράφονται και ως μαύρες κηλίδες μήκους 2,5 εκατοστών ή μεγαλύτερες [7].
Στα φύλλα εμφανίζονται μικρές καστανές κηλίδες με κιτρινοπράσινη άλω, οι οποίες αργότερα συνενώνονται και παραμορφώνουν το έλασμα [7]. Οι μολύνσεις στο φύλλωμα εμφανίζονται αρχικά ως κηλίδες καστανοκόκκινου χρώματος [18].
Οι προσβεβλημένοι οφθαλμοί σκουραίνουν, γίνονται σκούροι καστανοί ή μαύροι και σύντομα νεκρώνονται [18].

Φύλλα καρυδιάς προσβεβλημένα από το βακτήριο — Εικόνα 3. Φύλλα προσβεβλημένα από το βακτήριο.

Πηγές: 3 7 18

4. Οι άλλες δύο μορφές: BAN και κάθετο έλκος

Το ίδιο βακτήριο εμπλέκεται και σε δύο ακόμη εκδηλώσεις, που στην πράξη μπερδεύονται με τη «σκέτη» βακτηρίωση και οδηγούν σε λανθασμένες αποφάσεις.

Καστανή νέκρωση κορυφής (Brown Apical Necrosis, BAN)

Τα συμπτώματα ξεκινούν ως καστανή κηλίδα στο άκρο του στύλου, δηλαδή στην κορυφή του καρπού όπου βρισκόταν το άνθος, και επεκτείνονται καθώς ο εσωτερικός ιστός σήπεται. Πρόκειται για σύμπλοκο: οι ιστοί με BAN αποτελούνται συχνότερα από ταυτόχρονη μόλυνση από το βακτήριο της βακτηρίωσης, που δεν κατάφερε να περάσει το κέλυφος και να φτάσει στην ψίχα, και από ένα σύμπλοκο μυκήτων που περιλαμβάνει Alternaria spp., Fusarium spp., Aspergillus niger, Colletotrichum sp. και Phomopsis sp. [16].

Η πρακτική συνέπεια: όταν ο καρυδεώνας ρίχνει καρπούς παρά τους σωστούς χαλκοψεκασμούς, το αίτιο δεν είναι αυτονόητα το βακτήριο ούτε η αστοχία του χαλκού. Το μυκητολογικό σκέλος του συμπλόκου απαιτεί διαφορετική αντιμετώπιση [16], οπότε η εργαστηριακή ταυτοποίηση είναι το ασφαλές επόμενο βήμα.

Κάθετο έλκος με εκκρίσεις (Vertical Oozing Canker, VOC) Χαρακτηρίζεται από κάθετα έλκη με εκκρίσεις υγρού στον κορμό και στους βραχίονες. Σε γαλλική έρευνα σε 79 οπωρώνες και φυτώρια, τα στελέχη που ευθύνονταν για τις κύριες εξάρσεις του VOC σχημάτισαν, με μοριακή αποτύπωση, μια ομάδα σαφώς διακριτή από τα στελέχη που απομονώνονται από συμπτώματα βακτηρίωσης στους καρπούς. Πρόκειται δηλαδή για ξεχωριστή γενετική γραμμή μέσα στο ίδιο pathovar [12]. Είναι σοβαρό εύρημα, γιατί εξηγεί γιατί κάποια αγροκτήματα εμφανίζουν προβλήματα κορμού ενώ άλλα, με το ίδιο ιστορικό, όχι.

Πηγές: 12 16

5. Το τρίγωνο της ασθένειας

Τρεις είναι οι απαραίτητες προϋποθέσεις προκειμένου να εκδηλωθεί μία ασθένεια: (1) η παρουσία του παθογόνου, (2) ευαίσθητος ξενιστής και (3) κατάλληλες καιρικές συνθήκες. Το παραπάνω είναι γνωστό στη φυτιατρική ως τρίγωνο της ασθένειας. Η μείωση της επίδρασης του κάθε μέρους του τριγώνου στοχεύει στη διαχείριση της ασθένειας.

Ως προς το παθογόνο, η παρουσία του στην Ελλάδα είναι καταγεγραμμένη στη βάση του EPPO με τον χαρακτηρισμό «παρόν, χωρίς λεπτομέρειες», δίπλα σε είκοσι και πλέον ευρωπαϊκές χώρες· στη Γαλλία, στην Ιταλία και στη Σερβία καταγράφεται ως ευρέως διαδεδομένο [2].

Ως προς τον ξενιστή, οι επιλογές είναι περιορισμένες: η Chandler, που κυριαρχεί στις νέες ελληνικές φυτεύσεις, συγκαταλέγεται στις ποικιλίες με σημαντική ευπάθεια στο παθογόνο, μαζί με τη Vina [9]. Δημοσιευμένο ελληνικό στοιχείο για το ποσοστό των εκτάσεων ανά ποικιλία δεν εντοπίστηκε· η κυριαρχία της Chandler καταγράφεται εδώ ως παρατήρηση της πράξης, χωρίς αριθμό. Οι καιρικές συνθήκες δεν ελέγχονται, μπορούν όμως να προβλεφθούν, και πάνω σε αυτή την πρόβλεψη στήνεται το πρόγραμμα ψεκασμών.

Πόσο διαρκεί η ευπάθεια του καρπού

Η ευπάθεια δεν είναι σταθερή μέσα στη σεζόν. Στις ισπανικές έρευνες, τα νεαρά φύλλα και οι ανώριμοι καρποί ήταν εξαιρετικά ευαίσθητοι: καρποί που συλλέχθηκαν στην καρπόδεση εμφάνισαν τη μέγιστη ένταση συμπτωμάτων, ενώ η ένταση έπεφτε στο μισό όταν η ηλικία του καρπού αύξανε κατά 30 ημέρες μετά την καρπόδεση [14]. Αυτό, μαζί με τη διαπίστωση ότι οι κρίσιμες βροχές είναι εκείνες λίγο πριν, κατά τη διάρκεια και για περίπου δύο εβδομάδες μετά την άνθηση [18], εξηγεί γιατί το βάρος της προστασίας πέφτει στην αρχή της βλαστικής περιόδου και όχι στο καλοκαίρι.

Πηγές: 2 9 14 18

6. Πρόβλεψη: πώς μετριέται το φορτίο

Στο εξωτερικό έχουν δημιουργηθεί μοντέλα πρόβλεψης της έντασης της ασθένειας. Το γνωστότερο είναι το XanthoCast, το οποίο χρησιμοποιεί τρία εύρη θερμοκρασίας και αθροίζει τις περιόδους διαβροχής για καθένα από αυτά ώστε να μοντελοποιήσει τον κίνδυνο· ο δείκτης του είναι επταήμερος αθροιστικός, με βάση τη θερμοκρασία και τη διαβροχή του φυλλώματος, και κυμαίνεται από 0 έως 35 [17].

Στην Ελλάδα, όπου δεν υπάρχει διαθέσιμο αυτό το πρόγραμμα, μπορεί να εκτιμηθεί το επιδημιολογικό φορτίο της επόμενης χρονιάς με την καταμέτρηση των προσβεβλημένων καρπών τον μήνα Ιούνιο [3].

Η κλίμακα κινδύνου, η μέτρηση γίνεται ανά δένδρο

Η κλίμακα του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια αφορά προσβεβλημένους καρπούς ανά δένδρο, και όχι αθροιστικά σε πολλά δένδρα. Δειγματοληψία σε αρκετά δένδρα και υπολογισμός του μέσου όρου ανά δένδρο [3] [17]:

Προσβεβλημένοι καρποί ανά δένδρο	Κίνδυνος για την επόμενη χρονιά
Λιγότεροι από 50	Χαμηλός
50 έως 150	Μέτριος
150 και πάνω	Υψηλός

Πρόκειται για κλίμακα βαθμονομημένη σε καλιφορνέζικους καρυδεώνες. Αντίστοιχη ελληνική βαθμονόμηση δεν εντοπίστηκε δημοσιευμένη, οπότε τα όρια λειτουργούν ως τάξη μεγέθους και όχι ως ελληνικό όριο.

Η δεύτερη μέθοδος, ακριβέστερη αλλά και ακριβότερη, είναι η συλλογή 50 έως 100 οφθαλμών ανά τμήμα του καρυδεώνα τον χειμώνα και η εργαστηριακή μέτρηση του βακτηριακού φορτίου τους [3]. Η δειγματοληψία αυτή χρησιμεύει και ως έλεγχος του ίδιου του προγράμματος: δείχνει αν οι πληθυσμοί του βακτηρίου ανεβαίνουν ή αν καταστέλλονται επαρκώς από τους ψεκασμούς [15]. Σε αγροκτήματα με ιστορικό και με πρόσβαση σε φυτοπαθολογικό εργαστήριο, το κόστος δικαιολογείται.

Πηγές: 3 15 17

7. Η αντιμετώπιση και τα όριά της

Εξ ολοκλήρου θεραπεία της ασθένειας είναι αδύνατη. Η ασθένεια υπάρχει και θα υπάρχει στα αγροκτήματα της χώρας μας. Το μέγεθος της προσβολής διαφέρει από χρονιά σε χρονιά, ανάλογα με τους ψεκασμούς, τους χειρισμούς του παραγωγού και τις καιρικές συνθήκες.

Οι έξι δραστικές ουσίες που αναφέρονται διεθνώς, και τι ισχύει εδώ

Δραστική ουσία	Κατάσταση	Τι τεκμηριώνεται
Υδροξείδιο του χαλκού	Εγκεκριμένη στην Ελλάδα για τη βακτηρίωση της καρυδιάς	Περιλαμβάνεται ονομαστικά στις εγκεκριμένες δραστικές του δελτίου του ΥΠΑΑΤ για την καλλιέργεια [7]. Υπόκειται στο όριο των ενώσεων χαλκού [5].
Οξυχλωριούχος χαλκός	Εγκεκριμένη στην Ελλάδα για τη βακτηρίωση της καρυδιάς	Περιλαμβάνεται ονομαστικά στο ίδιο δελτίο [7]. Υπόκειται στο όριο των ενώσεων χαλκού [5].
Οξείδιο του χαλκού	Ένωση χαλκού· δεν κατονομάζεται στον κατάλογο του δελτίου για τη βακτηρίωση (κατονομάζεται εκεί για την ανθράκωση της καρυδιάς)	Ο κατάλογος του δελτίου για τη βακτηρίωση της καρυδιάς αναφέρει υδροξείδιο και οξυχλωριούχο χαλκό, όχι οξείδιο [7]. Η ισχύουσα έγκριση ανά σκεύασμα ελέγχεται κάθε φορά στη βάση του ΥΠΑΑΤ.
Βορδιγάλειος πολτός	Ένωση χαλκού· δεν κατονομάζεται στον κατάλογο του δελτίου για τη βακτηρίωση (κατονομάζεται εκεί για την ανθράκωση της καρυδιάς)	Όπως παραπάνω [7]· υπόκειται στο ίδιο ευρωπαϊκό όριο χαλκού [5].
Kasugamycin	Αντιβιοτικό εγκεκριμένο στην Καλιφόρνια· δεν κατονομάζεται στα εγκεκριμένα για την καρυδιά στην Ελλάδα	Οι κατευθυντήριες οδηγίες του UC IPM αναφέρουν όριο δύο εφαρμογών ανά έτος, με την ένδειξη ότι εκκρεμούσε έγκριση για τέσσερις, χρόνο αναμονής 100 ημερών και σύσταση για μείγμα με mancozeb ή με σκεύασμα σταθερού χαλκού [3]· έκθεση του California Walnut Board αναφέρει ότι νέα ετικέτα του 2022 επιτρέπει έως τέσσερις εφαρμογές ανά εποχή, με εναλλαγή τρόπου δράσης μετά τις δύο [11]. Απουσιάζει από τον ελληνικό κατάλογο δραστικών για τη βακτηρίωση της καρυδιάς [7].
Mancozeb	Μη ανανέωση έγκρισης στην ΕΕ	Η έγκριση δεν ανανεώθηκε με τον Εκτελεστικό Κανονισμό (ΕΕ) 2020/2087. Τα κράτη μέλη ανακάλεσαν τις άδειες έως τις 4 Ιουλίου 2021 και κάθε περίοδος χάριτος έληξε το αργότερο στις 4 Ιανουαρίου 2022. Αιτία: κατάταξη ως τοξικό για την αναπαραγωγή κατηγορίας 1B και ιδιότητες ενδοκρινικού διαταράκτη [6].

Τι είναι εγκεκριμένο στην Ελλάδα για τη βακτηρίωση της καρυδιάς Το δελτίο γεωργικών προειδοποιήσεων του Περιφερειακού Κέντρου Προστασίας Φυτών Βόλου παραθέτει έξι εγκεκριμένες δραστικές ουσίες για τη βακτηρίωση της καρυδιάς: Bacillus amyloliquefaciens QST 713 (πρώην subtilis), υδροξείδιο του χαλκού, οξυχλωριούχος χαλκός, fosetyl-Al, laminarin και φωσφονικά άλατα καλίου [7]. Ο κατάλογος αυτός αποτυπώνει την κατάσταση της ημερομηνίας έκδοσης του δελτίου· η ισχύουσα έγκριση, η δόση και ο χρόνος αναμονής κάθε σκευάσματος ελέγχονται κάθε φορά στη βάση εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ, σύμφωνα και με τη ρητή σύσταση του δελτίου του 2025 να χρησιμοποιούνται μόνο εγκεκριμένα για την καλλιέργεια φυτοπροστατευτικά προϊόντα [8]. Δόσεις δεν παρατίθενται εδώ, γιατί το δελτίο δεν δίνει αριθμούς.

Τα όρια του χαλκού στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Οι αριθμοί του Κανονισμού 2018/1981

Με τον Εκτελεστικό Κανονισμό (ΕΕ) 2018/1981 η έγκριση των ενώσεων χαλκού ανανεώθηκε ως υποψήφιων προς υποκατάσταση, με ημερομηνία έγκρισης την 1η Ιανουαρίου 2019. Η ειδική πρόβλεψη ορίζει κατ' ανώτατο όριο 28 κιλά χαλκού ανά εκτάριο σε διάστημα 7 ετών. Τα κράτη μέλη μπορούν ειδικότερα να αποφασίσουν να θέσουν μέγιστη ετήσια δόση εφαρμογής που δεν υπερβαίνει τα 4 κιλά χαλκού ανά εκτάριο. Ο ίδιος κανονισμός απαιτεί οι εγκεκριμένες ποσότητες, σε δόσεις και σε αριθμό εφαρμογών, να μην υπερβαίνουν το ελάχιστο αναγκαίο για το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα [5].

Σε στρέμματα: τα 28 κιλά ανά εκτάριο αντιστοιχούν σε 2,8 κιλά χαλκού ανά στρέμμα για όλη την επταετία, και τα 4 κιλά ανά εκτάριο ετησίως σε 400 γραμμάρια χαλκού ανά στρέμμα τον χρόνο (1 εκτάριο = 10 στρέμματα).

Η διάρκεια της έγκρισης: ο Κανονισμός του 2018 όριζε ως ημερομηνία λήξης την 31η Δεκεμβρίου 2025 [5]. Η έγκριση παρατάθηκε: ο Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2025/1489 της 24ης Ιουλίου 2025 αντικαθιστά, στο Μέρος Ε του Παραρτήματος του Κανονισμού 540/2011 και στη γραμμή 10 «Copper compounds», την ημερομηνία λήξης με την 30ή Ιουνίου 2029 [19]. Το όριο των 28 κιλών ανά επταετία δεν άλλαξε. Οι εγκρίσεις όμως μεταβάλλονται και η ισχύουσα εικόνα ελέγχεται στη βάση δραστικών ουσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και στη βάση εγκρίσεων του ΥΠΑΑΤ πριν από κάθε πρόγραμμα.

Η ανθεκτικότητα στον χαλκό είναι τεκμηριωμένη

Τι δείχνουν τα δεδομένα της Καλιφόρνιας

Η ανθεκτικότητα στον χαλκό είναι συνηθισμένη στους καρυδεώνες της κοιλάδας του Sacramento και έχει βρεθεί σε λίγους καρυδεώνες της κοιλάδας του San Joaquin [3]. Σε ετήσια έκθεση του California Walnut Board αναφέρεται ότι στελέχη με υψηλή ανθεκτικότητα στον χαλκό, της τάξης των 100 ppm ισοδύναμου μεταλλικού χαλκού και άνω, εξακολουθούν να ανιχνεύονται σε αρκετές τοποθεσίες, ενώ δεν ανιχνεύθηκε ανθεκτικότητα στο mancozeb ούτε στα μείγματα χαλκού με mancozeb [11], μείγματα που, όπως προαναφέρθηκε, δεν είναι πλέον διαθέσιμα στην Ευρωπαϊκή Ένωση [6].

Η ανθεκτικότητα έχει και γονιδιωματική τεκμηρίωση: έχει δημοσιευθεί το πλήρες γονιδίωμα του ανθεκτικού στον χαλκό στελέχους 417, που απομονώθηκε από προσβεβλημένο καρπό καρυδιάς ποικιλίας Chandler στο Chico της Καλιφόρνιας και αποτελείται από ένα μοναδικό χρωμόσωμα μεγέθους 5,2 εκατομμυρίων ζευγών βάσεων· οι συγγραφείς αποδίδουν την επιλογή ανθεκτικών στελεχών στην εκτεταμένη χρήση χαλκού των τελευταίων δεκαετιών [10].

Ελληνικό δεδομένο δεν υπάρχει. Δεν εντοπίστηκε δημοσιευμένη ελληνική εργασία που να ελέγχει την ευαισθησία ελληνικών στελεχών του παθογόνου στον χαλκό. Τα παραπάνω είναι καλιφορνέζικα δεδομένα και δεν μεταφέρονται σιωπηλά στον ελληνικό καρυδεώνα· λειτουργούν όμως ως προειδοποίηση για μια καλλιέργεια που στην Ελλάδα στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στον χαλκό [7].

Επιφανειοδραστικά και προσκολλητικά

Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, η χρήση επιφανειοδραστικών δεν αυξάνει την αποτελεσματικότητα των χαλκούχων σκευασμάτων [3]. Παλαιότερες δοκιμές στη βόρεια Καλιφόρνια ανέφεραν όφελος από την προσθήκη διεισδυτικού προσκολλητικού, αλλά μέσα σε μείγμα χαλκού με σκεύασμα mancozeb και με σκοπό τη βαθύτερη διείσδυση ανάμεσα στα λέπια του οφθαλμού [13], συνδυασμός που δεν είναι διαθέσιμος στην Ευρωπαϊκή Ένωση μετά τη μη ανανέωση του mancozeb [6]. Η διαφορά των δύο διατυπώσεων είναι ακριβώς αυτή, και δεν πρέπει να διαβαστεί ως γενική σύσταση για προσθήκη βοηθητικών στα χαλκούχα.

Πηγές: 3 5 6 7 8 10 11 13

8. Πρόγραμμα ψεκασμών

Οι εφαρμογές πρέπει να βασίζονται σε ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα ανάσχεσης της ασθένειας, με βάση τον ισχύοντα κατάλογο εγκρίσεων και τη φαινολογία της κάθε χρονιάς.

Χειμώνας, μείωση του μολύσματος

Αφαίρεση των προσβεβλημένων κλαδίσκων και βραχιόνων στο κλάδεμα, όπου αυτό είναι πρακτικά εφικτό [18]. Δεδομένου ότι το βακτήριο διαχειμάζει σε οφθαλμούς και ιούλους [18], τα τμήματα αυτά απομακρύνονται από τον καρυδεώνα.
Δειγματοληψία οφθαλμών από τον Δεκέμβριο έως τις αρχές Απριλίου, όπου υπάρχει πρόσβαση σε εργαστήριο, ώστε να είναι γνωστό αν οι πληθυσμοί ανεβαίνουν ή καταστέλλονται [15].
Αποφυγή άρδευσης που βρέχει το φύλλωμα: χαμηλοί εκτοξευτήρες ή μικροεκτοξευτήρες που δεν διαβρέχουν τα δένδρα, ή στάγδην άρδευση [18].

Έκπτυξη, η κρισιμότερη περίοδος

Στην Ελλάδα, το δελτίο του ΥΠΑΑΤ ορίζει ότι οι ψεκασμοί ξεκινούν με την έναρξη της βλάστησης, στο στάδιο Β, και συνεχίζονται έως το πέρας της καρπόδεσης ανά 7 έως 15 ημέρες [7] [8].
Στην Καλιφόρνια, ο πρώτος ψεκασμός τοποθετείται όταν 30 έως 40% των οφθαλμών φτάσουν στο «στάδιο της προσευχής» [3], η στιγμή που τα ακραία φυλλάρια μόλις ξεδιπλώνονται και στέκονται όρθια και ενωμένα. Δοκιμές της βόρειας Καλιφόρνιας έδειξαν ότι οι πρώτοι ψεκασμοί μετά την έκπτυξη, όταν τα νέα φύλλα μόλις αρχίζουν να ξεδιπλώνονται, δίνουν τη μεγαλύτερη μείωση των πληθυσμών του παθογόνου [13].
Το πιο ευαίσθητο βλαστικό στάδιο είναι η άνθιση των θηλυκών ανθέων, στάδιο Ε, κατά το οποίο το ελληνικό δελτίο συνιστά μικρότερη από τη συνιστώμενη δόση, για αποφυγή μείωσης της βλαστικότητας των γυρεόκοκκων [7] [8].

Σχήμα 1. Το «στάδιο της προσευχής» βρίσκεται ανάμεσα στον κλειστό οφθαλμό και στην πλήρη έκπτυξη. Τα δύο πρώτα φυλλάρια έχουν βγει αλλά στέκονται όρθια και κολλητά, ενώ το θηλυκό άνθος (με κόκκινο) είναι ακόμη προστατευμένο από κάτω. Στην Καλιφόρνια ο πρώτος ψεκασμός τοποθετείται όταν το 30 έως 40% των οφθαλμών φτάσει σε αυτό το στάδιο [3].

Ειδικά για τη Chandler Σε ποικιλίες όπου οι ίουλοι εκπτύσσονται πριν από τα θηλυκά άνθη, όπως η Chandler, οι κατευθυντήριες οδηγίες του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια προτείνουν να εξετάζεται εφαρμογή βακτηριοκτόνου όταν εκπτυχθεί το 30 έως 40% των ιούλων, σημειώνοντας ότι αυτό είναι συνήθως 7 έως 10 ημέρες πριν από την έκπτυξη των θηλυκών ανθέων [3]. Η λογική του χρονισμού συνδέεται με τον τεκμηριωμένο ρόλο της γύρης από προσβεβλημένους ίουλους στη διασπορά του παθογόνου, ιδίως σε καρυδεώνες με ποικιλίες αυτού του τύπου [9]. Είναι ίσως η πιο υποτιμημένη λεπτομέρεια του προγράμματος: όποιος ξεκινά βλέποντας τα θηλυκά άνθη έχει ήδη χάσει περίπου δέκα μέρες.

Άνοιξη και καλοκαίρι

Σε παρατεταμένες βροχερές ανοίξεις είναι απαραίτητες προστατευτικές εφαρμογές σε μεσοδιαστήματα 7 έως 10 ημερών [3]· το ελληνικό δελτίο δίνει εύρος 7 έως 15 ημερών έως το πέρας της καρπόδεσης [7]. Σε χρονιές ή περιοχές με λιγότερες βροχές τα μεσοδιαστήματα ανοίγουν, με βάση την πρόγνωση του καιρού.
Η επιλογή της δόσης γίνεται με το ευρωπαϊκό όριο του χαλκού συνεχώς στο τραπέζι: ο κανονισμός απαιτεί ρητά οι εγκεκριμένες ποσότητες, σε δόσεις και σε αριθμό εφαρμογών, να μην ξεπερνούν το ελάχιστο αναγκαίο [5].
Κάθε χρόνο τον Ιούνιο γίνεται καταμέτρηση των προσβεβλημένων καρπών ανά δένδρο, ώστε να είναι γνωστό το φορτίο που θα περάσει στον επόμενο χειμώνα [3].

Πηγές: 3 5 7 8 9 13 15 18

9. Συμπέρασμα

Η γνώση του κύκλου της ασθένειας και ο σωστός υπολογισμός του φορτίου του παθογόνου αυξάνουν την πιθανότητα επιτυχίας των ψεκασμών, επειδή επιτρέπουν τη σύνδεσή τους με τη φαινολογία και με την πρόγνωση του καιρού. Η μείωση του πληθυσμού του βακτηρίου επάνω στους οφθαλμούς τον χειμώνα είναι απαραίτητη, ακριβώς επειδή το αρχικό μόλυσμα των ληθαργικών οφθαλμών προβλέπει τη μετέπειτα ένταση της ασθένειας [15].

Παρά ταύτα, όταν οι βροχές είναι συχνές και παρατεταμένες λίγο πριν, κατά τη διάρκεια και για περίπου δύο εβδομάδες μετά την άνθηση, οι εξάρσεις είναι σοβαρές [18] και ο νεαρός καρπός βρίσκεται στη μέγιστη ευπάθειά του [14]. Οι καιρικές συνθήκες της άνοιξης παραμένουν ο καθοριστικός παράγοντας του βαθμού έκφρασης των συμπτωμάτων στον αγρό.

Η στρατηγική που στηρίζεται αποκλειστικά στον χαλκό έχει δύο ορατά όρια: το ευρωπαϊκό όριο των 28 κιλών ανά εκτάριο στην επταετία και ο χαρακτηρισμός των ενώσεων χαλκού ως υποψήφιων προς υποκατάσταση [5], και η τεκμηριωμένη ανθεκτικότητα του παθογόνου στον χαλκό εκεί όπου η πίεση επιλογής κράτησε δεκαετίες [3] [10]. Και τα δύο συνηγορούν υπέρ του να ξεκινά η νέα βλάστηση με το λιγότερο δυνατό βακτηριακό φορτίο, γιατί μετά την ανθοφορία τα περιθώρια είναι ελάχιστα.

Πηγές: 3 5 10 14 15 18

10. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο. Όπου χρησιμοποιήθηκε μόνο η περίληψη και όχι το πλήρες κείμενο, αναφέρεται ρητά.

[1] EPPO Global Database. Xanthomonas arboricola pv. juglandis (XANTJU). European and Mediterranean Plant Protection Organization. Πηγή για το ισχύον επιστημονικό όνομα, την αυθεντία «(Pierce) Vauterin, Hoste, Kersters & Swings», τον κωδικό XANTJU και την καταχώριση του Xanthomonas campestris pv. juglandis (Pierce) Dye ως συνωνύμου. Πλήρες κείμενο.
[2] EPPO Global Database. Xanthomonas arboricola pv. juglandis, World distribution. Πηγή για την καταγραφή του παθογόνου στην Ελλάδα ως «παρόν, χωρίς λεπτομέρειες» και για τον χαρακτηρισμό του ως ευρέως διαδεδομένου σε Γαλλία, Ιταλία και Σερβία. Πλήρες κείμενο.
[3] Walnut Blight, UC IPM Pest Management Guidelines: Walnut, UC ANR Publication 3471, Statewide Integrated Pest Management Program, University of California. Η κύρια πηγή για τη διαχείριση στην Καλιφόρνια: διαχείμαση στους ληθαργικούς οφθαλμούς, end blight και side blight, δειγματοληψία 50 έως 100 οφθαλμών ανά τμήμα, η κλίμακα κινδύνου του Ιουνίου (κάτω από 50, 50 έως 150, 150 και άνω προσβεβλημένοι καρποί ανά δένδρο), το «στάδιο της προσευχής» στο 30 έως 40% των οφθαλμών, ο χρονισμός στο 30 έως 40% των ιούλων για ποικιλίες τύπου Chandler με τη σημείωση των 7 έως 10 ημερών, τα μεσοδιαστήματα 7 έως 10 ημερών, η ανθεκτικότητα στον χαλκό σε Sacramento και San Joaquin, η μη αύξηση της αποτελεσματικότητας από επιφανειοδραστικά, και οι περιορισμοί του kasugamycin (δύο εφαρμογές ανά έτος, 100 ημέρες αναμονής, μείγμα με mancozeb ή σταθερό χαλκό). Πλήρες κείμενο.
[4] California Department of Food and Agriculture. Pest Rating Proposal: Xanthomonas arboricola pv. juglandis. Πηγή για τη διατύπωση ότι οι απώλειες σε ορισμένες ποικιλίες μπορούν να φτάσουν το 50%, για την προέλευση του ονόματος X. campestris pv. juglandis από τον εγκεκριμένο κατάλογο του Dye (1978) και για τη συμπερίληψη της Ελλάδας στην παγκόσμια κατανομή. Πλήρες κείμενο.
[5] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2018/1981 της Επιτροπής, της 13ης Δεκεμβρίου 2018, για την ανανέωση της έγκρισης των δραστικών ουσιών «ενώσεις χαλκού» ως υποψήφιων προς υποκατάσταση. EUR-Lex. Πηγή για το ανώτατο όριο των 28 κιλών χαλκού ανά εκτάριο σε διάστημα 7 ετών, για τη δυνατότητα των κρατών μελών να ορίσουν μέγιστη ετήσια δόση που δεν υπερβαίνει τα 4 κιλά ανά εκτάριο, για την απαίτηση να μην υπερβαίνονται οι ελάχιστες αναγκαίες ποσότητες, για τον χαρακτηρισμό ως υποψήφιων προς υποκατάσταση και για τις ημερομηνίες έγκρισης (1η Ιανουαρίου 2019) και λήξης (31η Δεκεμβρίου 2025). Πλήρες κείμενο.
[6] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2020/2087 της Επιτροπής, της 14ης Δεκεμβρίου 2020, σχετικά με τη μη ανανέωση της έγκρισης της δραστικής ουσίας mancozeb. EUR-Lex. Πηγή για τη μη ανανέωση του mancozeb στην ΕΕ, για την ανάκληση των αδειών έως τις 4 Ιουλίου 2021, για τη λήξη κάθε περιόδου χάριτος το αργότερο στις 4 Ιανουαρίου 2022 και για τους λόγους (τοξικό για την αναπαραγωγή κατηγορίας 1B, ιδιότητες ενδοκρινικού διαταράκτη). Πλήρες κείμενο.
[7] ΥΠΑΑΤ, Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού & Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Βόλου. Γεωργικές Προειδοποιήσεις, Καρυδιά, 19 Μαρτίου 2024. Η ελληνική επίσημη πηγή: κατάλογος των έξι εγκεκριμένων δραστικών ουσιών για τη βακτηρίωση της καρυδιάς (Bacillus amyloliquefaciens QST 713, υδροξείδιο του χαλκού, οξυχλωριούχος χαλκός, fosetyl-Al, laminarin, φωσφονικά άλατα καλίου), έναρξη ψεκασμών στο στάδιο Β και συνέχιση έως το πέρας της καρπόδεσης ανά 7 έως 15 ημέρες, μειωμένη δόση στο στάδιο Ε για την προστασία της βλαστικότητας των γυρεόκοκκων, περιγραφή συμπτωμάτων σε ίουλους, θηλυκά άνθη, καρπούς, βλαστούς και φύλλα, και διάκριση της βακτηρίωσης από την ανθράκωση (Gnomonia leptostyla). Πλήρες κείμενο.
[8] ΥΠΑΑΤ, Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού & Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Βόλου. Γεωργικές Προειδοποιήσεις, Ακρόδρυα Νο 6, 18 Μαρτίου 2025 (καρυδιά). Πηγή για την επιβεβαίωση, σε πιο πρόσφατο δελτίο, του ίδιου χρονισμού ψεκασμών και της μειωμένης δόσης στο στάδιο Ε, για τη χρήση του ισχύοντος ονόματος του παθογόνου από την ελληνική υπηρεσία και για τη σύσταση να χρησιμοποιούνται μόνο εγκεκριμένα για την καλλιέργεια φυτοπροστατευτικά προϊόντα. Πλήρες κείμενο.
[9] Manthos, I., Sotiropoulos, T. and Vagelas, I. (2024). Is the Artificial Pollination of Walnut Trees with Drones Able to Minimize the Presence of Xanthomonas arboricola pv. juglandis? A Review. Applied Sciences 14(7):2732. ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ και Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Ελληνική εργασία· πηγή για την αναγνώριση της γύρης ως διόδου μετάδοσης του παθογόνου, για την απομόνωση ζωντανών βακτηρίων από γύρη, για τον ρόλο της γύρης από προσβεβλημένους ίουλους στη διασπορά με τον αέρα, και για τη σημαντική ευπάθεια των ποικιλιών Chandler και Vina. Πλήρες κείμενο.
[10] Pereira, U.P., Gouran, H., Nascimento, R., Adaskaveg, J.E., Goulart, L.R. and Dandekar, A.M. (2015). Complete Genome Sequence of Xanthomonas arboricola pv. juglandis 417, a Copper-Resistant Strain Isolated from Juglans regia L. Genome Announcements 3(5):e01126-15. Πηγή για τη γονιδιωματική τεκμηρίωση της ανθεκτικότητας στον χαλκό: πλήρης αλληλούχιση του στελέχους 417 από προσβεβλημένο καρπό ποικιλίας Chandler στο Chico της Καλιφόρνιας, ένα μοναδικό χρωμόσωμα μεγέθους 5,2 εκατομμυρίων ζευγών βάσεων, και απόδοση της επιλογής ανθεκτικών στελεχών στην εκτεταμένη χρήση χαλκού. Πλήρες κείμενο.
[11] Adaskaveg, J.E., Förster, H., Thompson, D., Cary, D., Dandekar, A., Brown, P. and Leslie, C. (2021). Epidemiology and Management of Walnut Blight. California Walnut Board. Πηγή για την ανίχνευση στελεχών με υψηλή ανθεκτικότητα στον χαλκό, της τάξης των 100 ppm ισοδύναμου μεταλλικού χαλκού και άνω, σε αρκετές τοποθεσίες, και για την απουσία ανθεκτικότητας στο mancozeb και στα μείγματα χαλκού με mancozeb. Πλήρες κείμενο.
[12] Hajri, A., Meyer, D., Delort, F., Guillaumès, J., Brin, C. and Manceau, C. (2010). Identification of a genetic lineage within Xanthomonas arboricola pv. juglandis as the causal agent of vertical oozing canker of Persian (English) walnut in France. Plant Pathology 59(6):1014-1022. Πηγή για το κάθετο έλκος με εκκρίσεις: δειγματοληψία σε 79 οπωρώνες και φυτώρια στη Γαλλία και ομαδοποίηση των στελεχών του VOC σε σύνολο σαφώς διακριτό από τα στελέχη που απομονώνονται από συμπτώματα βακτηρίωσης, δηλαδή ξεχωριστή γενετική γραμμή μέσα στο ίδιο pathovar. Περίληψη (καταχώριση CIRAD Agritrop).
[13] Buchner, R.P., Gilles, C., Olson, W.H., Adaskaveg, J.E., Lindow, S.E. and Koutsoukis, R. (2010). Spray timing and materials for walnut blight control in northern California, USA. Acta Horticulturae 861:457-464. Πηγή για τη διαπίστωση ότι στη βόρεια Καλιφόρνια η ζημιά σε αψέκαστα δένδρα μπορεί να ξεπεράσει το 50%, ότι οι πρώτοι ψεκασμοί μετά την έκπτυξη, στο «στάδιο της προσευχής», δίνουν τη μεγαλύτερη μείωση των πληθυσμών του παθογόνου, και ότι το όφελος από διεισδυτικό προσκολλητικό αναφέρθηκε μέσα σε μείγμα χαλκού με σκεύασμα mancozeb. Περίληψη (καταχώριση ISHS).
[14] Moragrega, C. and Llorente, I. (2023). Effects of Leaf Wetness Duration, Temperature, and Host Phenological Stage on Infection of Walnut by Xanthomonas arboricola pv. juglandis. Plants 12:2800. Πηγή για τα όρια μόλυνσης, από έρευνες στην Ισπανία: βέλτιστο εύρος 20 έως 30 °C με πειραματικό μέγιστο στους 25 °C, τρεις ώρες διαβροχής αρκετές στους 10 έως 15 °C με χαμηλή ένταση, έξι έως εννέα ώρες στους 25 °C για μέτρια ένταση, και μείωση της έντασης στο μισό όταν ο καρπός γεράσει κατά 30 ημέρες από την καρπόδεση. Πλήρες κείμενο.
[15] Milliron, L., Buchner, R.P. and Lindow, S.E. Walnut Blight Bud Sampling. Sacramento Valley Orchards, University of California Cooperative Extension. Πηγή για το πρωτόκολλο δειγματοληψίας οφθαλμών: 100 ληθαργικοί βραχίονες με παχύ ακραίο οφθαλμό, υποδείγμα 30 ακραίων οφθαλμών σε θρεπτικό υπόστρωμα, περίοδος από Δεκέμβριο έως αρχές Απριλίου, και για τη διατύπωση ότι το αρχικό μόλυσμα των ληθαργικών οφθαλμών μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την πρόβλεψη της μετέπειτα έντασης της ασθένειας και ως έλεγχος της επάρκειας των ψεκασμών. Πλήρες κείμενο.
[16] Reyes, C. and Michailides, T. (2023). 2023 brown apical necrosis (BAN) and late-season walnut blight. Sacramento Valley Orchards, University of California Cooperative Extension. Πηγή για τη σύνθεση του συμπλόκου της καστανής νέκρωσης κορυφής: ταυτόχρονη μόλυνση από το βακτήριο της βακτηρίωσης που δεν έφτασε στην ψίχα και από σύμπλοκο μυκήτων με Alternaria spp., Fusarium spp., Aspergillus niger, Colletotrichum sp. και Phomopsis sp., καθώς και για την έναρξη των συμπτωμάτων στο άκρο του στύλου. Πλήρες κείμενο.
[17] Predicting and Managing Walnut Blight. West Coast Nut, 24 Ιουνίου 2020. Πηγή για τον τρόπο λειτουργίας του XanthoCast: τρία εύρη θερμοκρασίας με άθροιση των περιόδων διαβροχής για καθένα, και επταήμερος αθροιστικός δείκτης θερμοκρασίας και διαβροχής φυλλώματος με κλίμακα από 0 έως 35· επίσης δεύτερη ανεξάρτητη διατύπωση των τριών κατηγοριών κινδύνου του Ιουνίου. Πλήρες κείμενο.
[18] Walnut (Juglans spp.), Blight. Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook. Πηγή για τη ρητή αναφορά του παλιού ονόματος ως συνωνύμου, για τη διαχείμαση σε προσβεβλημένους οφθαλμούς και ιούλους, για τη διαπίστωση ότι συχνές και παρατεταμένες βροχές λίγο πριν, κατά τη διάρκεια και για περίπου δύο εβδομάδες μετά την άνθηση προκαλούν σοβαρές εξάρσεις, για την περιγραφή των συμπτωμάτων σε φύλλωμα, βλαστούς, οφθαλμούς και καρπούς, και για τα καλλιεργητικά μέτρα (αφαίρεση προσβεβλημένων κλαδίσκων, άρδευση που δεν διαβρέχει το φύλλωμα). Πλήρες κείμενο.
[19] Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2025/1489 της Επιτροπής, της 24ης Ιουλίου 2025, για την τροποποίηση του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 540/2011 όσον αφορά την παράταση των περιόδων έγκρισης ορισμένων δραστικών ουσιών. EUR-Lex. Πηγή αποκλειστικά για την παράταση της έγκρισης των ενώσεων χαλκού: στο Μέρος Ε του Παραρτήματος του Κανονισμού 540/2011, γραμμή 10, «Copper compounds», η ημερομηνία λήξης της έγκρισης αντικαθίσταται με την 30ή Ιουνίου 2029. Πλήρες κείμενο.

Αποποίηση ευθύνης Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δεν υποκαθιστά την επιτόπια γεωπονική εκτίμηση ούτε συνιστά συνταγή εφαρμογής φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Οι εγκρίσεις των δραστικών ουσιών, οι δόσεις και οι χρόνοι αναμονής μεταβάλλονται και διαφέρουν ανά χώρα και καλλιέργεια· ισχύουν πάντοτε οι οδηγίες της ετικέτας και οι εθνικές εγκρίσεις. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για τη χρήση των παραπάνω πληροφοριών.