Drosophilla suzukii (matsumura) , Κηλιδόπτερη Δροσόφιλα

Ενήλικα άτομα, προνύμφες και νύμφη της Drosophila suzukii — Εικόνα 1. Επάνω το θηλυκό (αριστερά) και το αρσενικό (δεξιά). Κάτω οι προνύμφες και η νύμφη του εντόμου.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Δεν υπάρχουν πολλές λέξεις για να περιγράψουμε ένα από τα πιο καταστροφικά έντομα των φρούτων στον κόσμο. Αυτή η μύγα των φρούτων είναι ένα δίπτερο με εξαιρετικές ικανότητες εγκλιματισμού στις περιοχές όπου πρωτοεμφανίζεται. Τα τελευταία χρόνια εντοπίστηκε στην Ελλάδα και έχει εξαπλωθεί αρκετά, σχεδόν σε όλες τις κερασοπαραγωγικές περιοχές.

Περιεχόμενα

Αναγνώριση του εντόμου
Γιατί είναι διαφορετική από όλες τις άλλες δροσόφιλες
Το αναπαραγωγικό δυναμικό
Το θερμοκρασιακό όριο του εντόμου
Η ζημιά και οι ξενιστές
Παρακολούθηση με παγίδες
Αντιμετώπιση
Πηγές

1. Αναγνώριση του εντόμου

Το είδος είναι η Drosophila suzukii (Matsumura), γνωστή διεθνώς ως spotted wing drosophila ή SWD, και στα ελληνικά ως κηλιδόπτερη δροσόφιλα. Η αναγνώριση πρέπει να γίνεται προσεκτικά, ώστε να μη συγχέεται με τα άλλα, ακίνδυνα είδη του ίδιου γένους που κυκλοφορούν σε κάθε οπωρώνα.

Τα διακριτικά γνωρίσματα

Χρώμα: ανοιχτό καφέ, με σκούρες εγκάρσιες ζώνες στην κοιλιά.
Οφθαλμοί: έντονα κόκκινοι.
Το αρσενικό: μέσο μήκος 2,5 χιλιοστά, με μία σκούρα κηλίδα κοντά στο άκρο κάθε πτέρυγας, στο εμπρόσθιο χείλος. Είναι το γνώρισμα που έδωσε και το όνομα στο είδος και το πιο εύκολο να δει κανείς με φακό στο χωράφι. Το αρσενικό φέρει επίσης δύο σειρές μαύρων τριχών, τα λεγόμενα «χτενάκια», στα πρώτα ζεύγη ποδιών.
Το θηλυκό: μέσο μήκος 3,1 χιλιοστά, χωρίς κηλίδες στις πτέρυγες, αλλά με έναν μεγάλο πριονωτό ωοθέτη.

Προσοχή στη διάγνωση Επειδή μόνο τα αρσενικά έχουν τις κηλίδες, η αναγνώριση με γυμνό μάτι είναι εύκολη μόνο για το μισό του πληθυσμού. Τα θηλυκά ξεχωρίζουν από τον πριονωτό ωοθέτη, ο οποίος όμως απαιτεί στερεοσκόπιο ή τουλάχιστον καλό φακό. Παγίδα με πολλές μύγες αλλά καμία με κηλίδα δεν σημαίνει απαραίτητα απουσία του εντόμου — σημαίνει ότι τα θηλυκά θέλουν προσεκτικότερη εξέταση.

2. Γιατί είναι διαφορετική από όλες τις άλλες δροσόφιλες

Ο πριονωτός ωοθέτης είναι όλη η ιστορία

Όλες οι υπόλοιπες δροσόφιλες που βλέπουμε στα φρούτα είναι δευτερογενείς: επισκέπτονται καρπούς που έχουν ήδη σπάσει, σαπίσει ή υπερωριμάσει. Δεν μπορούν να τρυπήσουν υγιή επιδερμίδα, οπότε δεν προκαλούν ζημιά — απλώς εκμεταλλεύονται ζημιά που έγινε από κάτι άλλο.

Η Drosophila suzukii διαθέτει έναν σκληρό, πριονωτό ωοθέτη με τον οποίο σχίζει την επιδερμίδα υγιών, ακέραιων καρπών που βρίσκονται στη φάση της ωρίμανσης, και εναποθέτει τα αυγά της στο εσωτερικό τους.

Αυτή η μία ανατομική λεπτομέρεια αλλάζει τα πάντα. Το έντομο δεν περιμένει τη ζημιά — τη δημιουργεί. Και προσβάλλει τον καρπό ακριβώς τη στιγμή που είναι πιο πολύτιμος, λίγο πριν τη συγκομιδή, όταν τα περιθώρια επέμβασης έχουν στενέψει εξαιτίας των χρόνων αναμονής.

3. Το αναπαραγωγικό δυναμικό

Το δίπτερο αυτό λειτουργεί σαν «πολυβόλο». Οι αριθμοί εξηγούν γιατί η αντιμετώπισή του είναι τόσο δύσκολη.

Παράμετρος	Τιμή
Γενιές ανά έτος	έως 12–13 σε θερμές περιοχές
Αυγά ανά θηλυκό, στη διάρκεια ζωής	έως 300
Αυγά ανά οπή ωοτοκίας	1 έως 3
Έξοδος ενηλίκων από έναν μόνο καρπό	έως 70, όταν έχουν ωοτοκήσει πολλά θηλυκά
Εκκόλαψη αυγών	το πολύ 60–70 ώρες
Διάρκεια προνυμφικού σταδίου	3–13 ημέρες
Διάρκεια νυμφικού σταδίου	3–10 ημέρες
Ολοκλήρωση γενιάς σε εργαστηριακές συνθήκες	7 ημέρες στους 28 °C (Dreves et al., 2009)

Τι σημαίνει «γενιά σε 7 ημέρες» στην πράξη Σημαίνει ότι ο πληθυσμός μπορεί να δεκαπλασιαστεί μέσα σε δύο εβδομάδες. Ένας ψεκασμός που καθυστέρησε πέντε μέρες δεν βρίσκει τον πληθυσμό που καταγράφηκε στην παγίδα — βρίσκει έναν πολλαπλάσιο. Γι' αυτό η παρακολούθηση πρέπει να είναι εβδομαδιαία και όχι περιστασιακή, και οι αποφάσεις να λαμβάνονται την ίδια μέρα που διαβάζεται η παγίδα.

Πότε εμφανίζεται

Η εμφάνιση των πρώτων τέλειων εντόμων στα κτήματά μας παρατηρείται από τα μέσα Μαΐου. Το έντομο διαχειμάζει ως ενήλικο, σε προφυλαγμένες θέσεις μέσα και γύρω από τον οπωρώνα, και ενεργοποιείται όταν η θερμοκρασία φτάσει περίπου τους 10 °C. Αυτό σημαίνει ότι σε μια ήπια χρονιά μπορεί να δραστηριοποιηθεί νωρίτερα από ό,τι περιμένουμε.

4. Το θερμοκρασιακό όριο του εντόμου

Γιατί τα πολύ ζεστά καλοκαίρια μας βοηθούν

Υπάρχει ένα σημείο όπου η βιολογία του εντόμου δουλεύει υπέρ μας: τα αρσενικά γίνονται στείρα στους 30 °C, και σε ακόμη υψηλότερες θερμοκρασίες η στειρότητα είναι πλήρης. Στις περιοχές που φτάνουν σταθερά αυτές τις θερμοκρασίες, ο πληθυσμός περιορίζεται από μόνος του μέσα στο κατακαλόκαιρο.

Η πρακτική συνέπεια για εμάς: ο μεγάλος κίνδυνος δεν είναι το κατακαλόκαιρο αλλά η άνοιξη και το πρώτο μέρος του καλοκαιριού, όταν οι θερμοκρασίες είναι ακόμη ευνοϊκές και συμπίπτουν με την ωρίμανση των κερασιών. Επίσης, το έντομο αναζητά σκιερές και δροσερές θέσεις μέσα στην κόμη· εκεί συγκεντρώνεται όταν έξω κάνει ζέστη, και εκεί πρέπει να στοχεύουν οι παγίδες και οι ψεκασμοί.

5. Η ζημιά και οι ξενιστές

Η ζημιά έγκειται στην κατάρρευση του καρπού μετά την ωοτοκία. Η προνύμφη τρέφεται με τη σάρκα, και οι δευτερογενείς μολύνσεις από μύκητες και βακτήρια ολοκληρώνουν την καταστροφή.

Καρπός κερασιάς μετά από προσβολή από δροσόφιλα — Εικόνα 2. Καρπός κερασιάς μετά από προσβολή δροσόφιλας.

Πώς αναγνωρίζεται η προσβολή στον καρπό

Μικροσκοπικές οπές ωοτοκίας στην επιδερμίδα, συχνά με δύο λεπτά νημάτια που προεξέχουν — είναι οι αναπνευστικοί σωλήνες του αυγού.
Τοπικό μαλάκωμα και βύθισμα γύρω από το σημείο, που εξελίσσεται μέσα σε λίγες ημέρες.
Εκροή χυμού και τελικά κατάρρευση της σάρκας.
Ο καρπός μπορεί να φαίνεται απόλυτα υγιής τη στιγμή της συγκομιδής και να καταρρεύσει στο ψυγείο ή στο ράφι. Αυτή είναι η χειρότερη εκδοχή, γιατί η ζημιά εμφανίζεται αφού το προϊόν έχει φύγει από το χωράφι.

Οι πιο ευαίσθητοι καρποί είναι τα κεράσια, η φράουλα και τα μούρα. Προσβάλλονται επίσης τα βατόμουρα, τα σμέουρα, τα μύρτιλλα, το σταφύλι, το σύκο, καθώς και δαμάσκηνα και ροδάκινα σε προχωρημένη ωρίμανση. Κοινό τους χαρακτηριστικό είναι η λεπτή, μαλακή επιδερμίδα.

Μην ξεχνάτε τους άγριους ξενιστές Το έντομο συντηρείται και σε άγρια είδη γύρω από το κτήμα — αγριοκερασιές, βάτα, σαμπούκο, αγριοτριανταφυλλιές και άλλα φυτά με μικρούς σαρκώδεις καρπούς. Αυτά λειτουργούν ως μόνιμη δεξαμενή από την οποία επανεισβάλλει συνεχώς ο πληθυσμός, ακόμη κι αν το ίδιο το κτήμα είναι καθαρό. Γι' αυτό η αντιμετώπιση δεν τελειώνει ποτέ οριστικά.

6. Παρακολούθηση με παγίδες

Σε περίπτωση που εντοπιστεί το έντομο, πρέπει άμεσα να ξεκινήσει παρακολούθηση με παγίδες που περιέχουν ελκυστικό υγρό — χυμός μήλου, μαγιά με ζάχαρη, ή ειδικό εμπορικό τροφοελκυστικό.

Οι παγίδες είναι εργαλείο ανίχνευσης, όχι καταπολέμησης

Είναι κρίσιμο να γίνει κατανοητό: οι παγίδες δεν μειώνουν τον πληθυσμό. Με 300 αυγά ανά θηλυκό, καμία ρεαλιστική πυκνότητα παγίδων δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τον ρυθμό αναπαραγωγής. Ο ρόλος τους είναι να δείξουν πότε έφτασε το έντομο, ώστε οι επεμβάσεις να ξεκινήσουν τη σωστή στιγμή.

Πού τοποθετούνται: σε σκιερά σημεία μέσα στην κόμη, στο ύψος των καρπών, και κατά προτεραιότητα στην περίμετρο του κτήματος και κοντά σε άγρια βλάστηση ή δασικά όρια — από εκεί έρχεται το έντομο. Ο έλεγχος γίνεται εβδομαδιαία, με ανανέωση του ελκυστικού.

7. Αντιμετώπιση

Η αντιμετώπιση του εντόμου είναι ιδιαίτερα δύσκολη και απαιτεί συνεχή παρακολούθηση του πληθυσμού. Κανένα μεμονωμένο μέτρο δεν αρκεί.

7.1 Καλλιεργητικά μέτρα — υποτιμημένα και κρίσιμα

Η καθαριότητα του κτήματος

Απομάκρυνση όλων των πεσμένων και υπερώριμων καρπών μετά τη συγκομιδή. Κάθε καρπός που μένει στο έδαφος είναι εργοστάσιο παραγωγής νέων ενηλίκων.
Προσοχή: η κομποστοποίηση και το θάψιμο δεν καταστρέφουν αξιόπιστα τα αυγά και τις προνύμφες. Οι προνύμφες ολοκληρώνουν την ανάπτυξή τους μέσα στον καρπό και τα ενήλικα βγαίνουν κανονικά.
Η μέθοδος που δουλεύει: τοποθέτηση των προσβεβλημένων καρπών σε κλειστές πλαστικές σακούλες, εκτεθειμένες στον ήλιο για μία εβδομάδα. Η θερμοκρασία που αναπτύσσεται σκοτώνει όλα τα αυγά και τις προνύμφες.

Συγκομιδή και μετασυλλεκτική διαχείριση

Πυκνά χέρια συγκομιδής. Όσο λιγότερο μένει ο ώριμος καρπός στο δένδρο, τόσο μικρότερο το παράθυρο ωοτοκίας.
Άμεση ψύξη του προϊόντος. Η γρήγορη πτώση της θερμοκρασίας σταματάει την ανάπτυξη των προνυμφών και περιορίζει τη ζημιά που εκδηλώνεται μετά τη συγκομιδή.

Δίχτυα αποκλεισμού — η μόνη μέθοδος με πλήρη αποτελεσματικότητα Τα δίχτυα αποκλεισμού μπορούν να δώσουν 100% προστασία, με τρεις όμως αυστηρές προϋποθέσεις: να τοποθετηθούν πριν φτάσει το έντομο, να μην υπάρχει καμία τρύπα, και να ελέγχονται τακτικά σε όλη τη διάρκεια της περιόδου. Έχει σημασία και το άνοιγμα του διχτυού: σε δοκιμές, δίχτυ 80 γραμμαρίων με άνοιγμα 1,0 × 0,6 χιλιοστά αποδείχθηκε αποτελεσματικό, ενώ το ελαφρύτερο των 60 γραμμαρίων όχι. Η λύση έχει κόστος, αλλά σε κτήματα με υψηλή αξία παραγωγής και σοβαρό ιστορικό αξίζει να υπολογιστεί.

7.2 Χημική αντιμετώπιση

Το πρόγραμμα

Δολωματικοί ψεκασμοί ανά εβδομάδα για τον περιορισμό του πληθυσμού, μόλις εντοπιστεί το έντομο στις παγίδες.
Σε περιόδους μεγάλης έξαρσης απαιτούνται ψεκασμοί καλύψεως.
Στα κεράσια η κάλυψη πρέπει να ξεκινάει από την αλλαγή του χρώματος, στο στάδιο λευκό προς κόκκινο. Αυτό είναι το σημείο όπου ο καρπός γίνεται ελκυστικός για ωοτοκία — όχι όταν κοκκινίσει πλήρως.
Οι εφαρμογές πρέπει να καλύπτουν και το εσωτερικό της κόμης, όπου καταφεύγει το έντομο τις ζεστές ώρες.

Προσοχή στην ανθεκτικότητα

Λόγω του τρομερού αναπαραγωγικού δυναμικού πρέπει να υπάρχει συνεχής επαγρύπνηση — αλλά η συνεχής χρήση των ίδιων ουσιών σε ένα έντομο με 12 γενιές τον χρόνο είναι ο ταχύτερος δρόμος προς την ανθεκτικότητα που μπορεί να φανταστεί κανείς.

Κανόνες: εναλλαγή δραστικών ουσιών από διαφορετικές ομάδες τρόπου δράσης (IRAC), όχι περισσότερες από δύο διαδοχικές εφαρμογές της ίδιας ομάδας, και ένταξη των καλλιεργητικών μέτρων ώστε να μειωθεί η πίεση επιλογής. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις ουσίες της ομάδας των σπινοσυνών, που είναι από τις αποτελεσματικότερες και γι' αυτό ακριβώς πρέπει να προστατευτούν.

Για την επιλογή σκευασμάτων Οι εγκρίσεις των δραστικών ουσιών, οι δόσεις και οι χρόνοι αναμονής μεταβάλλονται και διαφέρουν ανά καλλιέργεια. Επειδή οι επεμβάσεις για τη δροσόφιλα γίνονται πολύ κοντά στη συγκομιδή, ο χρόνος αναμονής είναι εδώ ο πιο κρίσιμος περιοριστικός παράγοντας. Ελέγχεται πάντα η τρέχουσα βάση εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων του ΥΠΑΑΤ για τη συγκεκριμένη καλλιέργεια, στο fyto.plantprotect.gr, και η επιλογή γίνεται σε συνεννόηση με γεωπόνο.

8. Πηγές

Dreves, A. J., Walton, V. and Fisher, G. 2009. A New Pest Attacking Healthy Ripening Fruit in Oregon. Spotted Wing Drosophila: Drosophila suzukii (Matsumura). Oregon State University Extension.
Spotted-Wing Drosophila — UC Statewide Integrated Pest Management Program, University of California.
Spotted Wing Drosophila — Management, Cornell Fruit Resources, Cornell University. Πηγή για τα δίχτυα αποκλεισμού και τη διαχείριση των παγίδων.
Spotted Wing Drosophila, Part 4: Management — Penn State Extension.
Spotted wing drosophila — University of Minnesota Extension. Πηγή για την ηλιακή απολύμανση των προσβεβλημένων καρπών.
Resource use by individual Drosophila suzukii reveals a flexible preference for oviposition into healthy fruits. Scientific Reports (2020).
Oviposition activity of Drosophila suzukii as mediated by ambient and fruit temperature. PLOS One. Πηγή για την επίδραση της θερμοκρασίας.

Αποποίηση ευθύνης Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί συνταγή εφαρμογής φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Οι εγκρίσεις των δραστικών ουσιών, οι δόσεις και οι χρόνοι αναμονής μεταβάλλονται και διαφέρουν ανά χώρα και καλλιέργεια· ισχύουν πάντοτε οι οδηγίες της ετικέτας και οι εθνικές εγκρίσεις. Κάθε επέμβαση γίνεται κατόπιν συνεννοήσεως με γεωπόνο. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για τη χρήση των παραπάνω πληροφοριών.