Τροφοπενία σιδήρου, αιτίες και αντιμετώπιση

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Η σιδηροχλώρωση είναι το πιο παρεξηγημένο πρόβλημα θρέψης στα χωράφια μας. Δεν οφείλεται σε έλλειψη σιδήρου από το έδαφος — ο σίδηρος είναι από τα πιο άφθονα στοιχεία του φλοιού της γης και υπάρχει με το παραπάνω στα εδάφη της Πέλλας. Οφείλεται στο ότι το ασβεστούχο έδαφος και το νερό της άρδευσης δεν αφήνουν το δέντρο να τον αξιοποιήσει. Αυτή η διάκριση δεν είναι θεωρητική: καθορίζει το αν θα ξοδέψετε χρήματα σε κάτι που δουλεύει ή σε κάτι που θα καθιζάνει μέσα σε δύο εβδομάδες.

Πηγές: 1

1. Το παράδοξο: το έδαφος έχει σίδηρο

Ας ξεκινήσουμε από το εύρημα που ανατρέπει τη λαϊκή αντίληψη. Σε ασβεστούχα εδάφη και σε φυτά που παρουσιάζουν χλώρωση, η συγκέντρωση σιδήρου στις ρίζες είναι αρκετές φορές υψηλότερη από ό,τι στα φύλλα. Δηλαδή το δέντρο έχει πάρει σίδηρο. Απλώς δεν τον στέλνει και δεν τον αξιοποιεί εκεί που τον χρειάζεται [1].

Το κρίσιμο βήμα που μπλοκάρει δεν είναι η διαθεσιμότητα του σιδήρου στο έδαφος, αλλά η πρόσληψή του από τον αποπλάστη της ρίζας μέσα στο κυτταρόπλασμα [1]. Γι' αυτό βλέπετε συχνά το φαινόμενο που περιέγραφε και το παλιό μας άρθρο: η εδαφολογική ανάλυση δείχνει επαρκή σίδηρο, και το δέντρο είναι κίτρινο.

2. Ο πραγματικός ένοχος είναι τα διττανθρακικά

Το ασβεστούχο έδαφος περιέχει ανθρακικό ασβέστιο. Όταν αυτό βρεθεί με νερό και διοξείδιο του άνθρακα, παράγει διττανθρακικά ιόντα. Αυτά είναι ο πραγματικός μηχανισμός της ζημιάς, και δρουν σε δύο επίπεδα:

1. Στο έδαφος, κρατούν το pH ψηλά και σταθερό. Ο σίδηρος καθιζάνει ως αδιάλυτο υδροξείδιο και γίνεται απρόσιτος.
2. Μέσα στο δέντρο — και εδώ είναι το ουσιαστικό. Τα διττανθρακικά μεταφέρονται μέσα στο αγγειακό σύστημα και αλκαλοποιούν τον χυμό του ξύλου και τον αποπλάστη του φύλλου. Σε υψηλό pH αποπλάστη, καταστέλλεται η αναγωγή του τρισθενούς σιδήρου σε δισθενή — και η αναγωγή αυτή είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να μπει ο σίδηρος στα κύτταρα του μεσοφύλλου [2].

Με απλά λόγια: το δέντρο έχει τον σίδηρο στο χέρι του αλλά δεν έχει το κλειδί για να τον ανοίξει. Και το κλειδί το κλειδώνουν τα διττανθρακικά.

Πηγές: 1 2

3. Πότε χτυπάει — οι έξι συνθήκες

Η χλώρωση δεν εμφανίζεται ομοιόμορφα. Υπάρχουν συγκεκριμένες συνθήκες που την πυροδοτούν, και σχεδόν όλες έχουν να κάνουν με το πόσο διοξείδιο του άνθρακα συσσωρεύεται στο έδαφος:

4. Διάγνωση: μην την μπερδέψετε

Το διαγνωστικό κλειδί είναι ποια φύλλα κιτρινίζουν. Ο σίδηρος είναι ακίνητο στοιχείο μέσα στο φυτό: η νέα βλάστηση δεν μπορεί να τον τραβήξει από τα παλιά φύλλα.

5. Το νερό της άρδευσης — τι να μετρήσετε

Αυτό είναι το σημείο που παραλείπεται σχεδόν πάντα, και είναι από τα πιο καθοριστικά. Το νερό της γεώτρησης στην περιοχή μας κουβαλά διττανθρακικά. Κάθε πότισμα είναι μια νέα δόση του παράγοντα που προκαλεί το πρόβλημα.

Στην ανάλυση νερού ζητήστε ρητά διττανθρακικά, ανθρακικά, pH και ηλεκτρική αγωγιμότητα. Το κατώφλι που αναφέρεται στη βιβλιογραφία: συγκέντρωση διττανθρακικών και ανθρακικών πάνω από 3 meq/L θεωρείται επιβλαβής [5].

Όταν τα διττανθρακικά είναι ψηλά, η οξίνιση του νερού άρδευσης είναι από τα λίγα μέτρα που χτυπούν την αιτία και όχι το σύμπτωμα. Γίνεται με ελεγχόμενη προσθήκη οξέος στο δίκτυο, με μέτρηση, και έχει και δεύτερο όφελος: καθαρίζει τους σταλακτήρες από τις επικαθίσεις ανθρακικού ασβεστίου.

6. Οι χηλικές μορφές και το pH

Ο χηλικός παράγοντας είναι ένα μόριο που «αγκαλιάζει» τον σίδηρο και τον κρατά διαλυτό. Κάθε χηλικό όμως αντέχει μέχρι ένα ορισμένο pH — πάνω από αυτό, αφήνει τον σίδηρο και εκείνος καθιζάνει [6].

7. Δοσολογία — και μια σοβαρή διόρθωση

Οι δόσεις που αναφέρονται στη βιβλιογραφία για δενδρώδεις καλλιέργειες με στάγδην κυμαίνονται ευρύτατα — από 5 έως 150 g προϊόντος ανά δέντρο, και σε πολύ βαριές περιπτώσεις έως 300 g [7]. Το εύρος είναι τεράστιο επειδή εξαρτάται από την ηλικία, την ένταση της χλώρωσης και το πόσο ασβεστούχο είναι το χωράφι.

Χρονισμός

• Πρώτη εφαρμογή λίγο πριν τη διόγκωση των οφθαλμών. Ο σίδηρος πρέπει να βρίσκεται στη ριζόσφαιρα πριν ξεκινήσει η νέα βλάστηση, γιατί εκείνη είναι που θα κιτρινίσει.
• Δεύτερη στην αρχή ανάπτυξης του καρπού.
• Τρίτη μόνο αν εμφανιστεί χλώρωση στα νέα φύλλα.

Το να περιμένετε να δείτε το κίτρινο και μετά να επέμβετε σημαίνει ότι έχετε ήδη χάσει φωτοσυνθετική ικανότητα για εκείνη τη βλάστηση.

8. Πώς εφαρμόζεται στην υδρολίπανση

• Προδιαλυτοποίηση σε ξεχωριστή δεξαμενή, ποτέ απευθείας στο δίκτυο.
• Σειρά: άρδευση με καθαρό νερό 10–15 λεπτά, έγχυση του διαλύματος στο μέσο του κύκλου, και μετά καθαρό νερό άλλα 15–20 λεπτά ώστε ο σίδηρος να «θαφτεί» στη ζώνη της ρίζας και να καθαρίσει το δίκτυο.
• Μακριά από το φως. Η έκθεση του διαλύματος στον ήλιο αποδομεί τον χηλικό παράγοντα και ακυρώνει την εφαρμογή. Σκεπασμένη δεξαμενή, εφαρμογή νωρίς ή αργά.
• Έκπλυση δικτύου μετά από κάθε εφαρμογή.

9. Ο διαφυλλικός ψεκασμός — τι κάνει και τι δεν κάνει

Εδώ υπάρχει ένα εύρημα που πρέπει να το ξέρει κάθε παραγωγός πριν ψεκάσει, γιατί εξηγεί όλες τις απογοητεύσεις.

Σε πείραμα αγρού σε ροδακινιές, ερευνητές ψέκασαν με θειικό σίδηρο μόνο το μισό φύλλο. Το αποτέλεσμα: το ψεκασμένο μισό πρασίνισε έντονα, με αύξηση του σιδήρου και όλων των φωτοσυνθετικών χρωστικών. Το άλλο μισό του ίδιου φύλλου παρέμεινε κίτρινο [8].

Αν παρά ταύτα χρειαστεί διαφυλλικός — για παράδειγμα ως άμεση ανάσα σε έντονη χλώρωση μέχρι να δράσει το εδαφικό — προτιμήστε χηλική μορφή έναντι θειικού σιδήρου: κοστίζει περισσότερο αλλά είναι σαφώς πιο ήπια στο φύλλωμα.

Πηγές: 8

10. Τι δεν δουλεύει, και γιατί

• Θειικός σίδηρος στο έδαφος. Σε ασβεστούχο έδαφος καθιζάνει σχεδόν αμέσως. Είναι η πιο συχνή σπατάλη χρημάτων στο θέμα.
• Fe-EDTA σε αλκαλικό έδαφος. Το ίδιο αποτέλεσμα, με μεγαλύτερο κόστος.
• Θείο για μείωση του pH σε ασβεστούχο έδαφος. Θεωρητικά σωστό, πρακτικά ανέφικτο: το ανθρακικό ασβέστιο λειτουργεί ως τεράστιο ρυθμιστικό απόθεμα και εξουδετερώνει ό,τι ρίξετε. Σε χωράφι με υψηλό ενεργό ανθρακικό, οι ποσότητες που θα χρειάζονταν είναι απαγορευτικές.
• Περισσότερο πότισμα. Επιδεινώνει το πρόβλημα, όπως είδαμε.
• Το να περιμένετε μόνιμη λύση από τα χηλικά. Είναι ετήσια συντήρηση, όχι θεραπεία. Την επόμενη χρονιά το έδαφος είναι το ίδιο.

11. Η μόνιμη λύση είναι το υποκείμενο

Το μόνο μέτρο που λύνει το πρόβλημα οριστικά λαμβάνεται πριν τη φύτευση. Η αντοχή στη χλώρωση των ασβεστούχων είναι χαρακτηριστικό του υποκειμένου, όχι της ποικιλίας.

12. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

• [1] Mengel, K. (1994). Iron availability in plant tissues — iron chlorosis on calcareous soils. Plant and Soil 165:275–283. Η κλασική αναφορά. Πηγή για το ότι ο σίδηρος στις ρίζες των χλωρωτικών φυτών είναι πολλαπλάσιος από ό,τι στα φύλλα, και ότι το κρίσιμο βήμα είναι η πρόσληψη από τον αποπλάστη, όχι η διαθεσιμότητα στο έδαφος.
• [2] Μηχανισμός αλκαλοποίησης του αποπλάστη από τα διττανθρακικά: μεταφορά διττανθρακικών στον κεντρικό κύλινδρο, αλκαλοποίηση του χυμού του ξύλου και του αποπλάστη του φύλλου, και καταστολή της αναγωγής του τρισθενούς σιδήρου. Πηγή για το γιατί το δέντρο δεν αξιοποιεί τον σίδηρο που έχει ήδη προσλάβει.
• [3] Bicarbonate concentration as affected by soil water content controls iron nutrition in a calcareous soil. Plant Physiology and Biochemistry. Πηγή για την άμεση σχέση εδαφικής υγρασίας και διττανθρακικών, και για την υποχώρηση των συμπτωμάτων όταν στραγγίσει το έδαφος.
• [4] The effect of sprinkler and drip irrigation on lime-induced chlorosis of citrus. Πηγή για το ότι η πύκνωση των αρδεύσεων με καταιονισμό αύξησε τη χλώρωση, ενώ η στάγδην τη μείωσε.
• [5] Κατώφλια διττανθρακικών και ανθρακικών στο νερό άρδευσης. Πηγή για το όριο των 3 meq/L πάνω από το οποίο το νερό θεωρείται επιβλαβές.
• [6] Lucena, J.J. (2003). Fe chelates for remediation of Fe chlorosis in Strategy I plants. Journal of Plant Nutrition 26:1969–1984. Πηγή για τη σταθερότητα των χηλικών μορφών σε σχέση με το pH.
• [7] Εύρη δόσεων Fe-EDDHA σε δενδρώδεις καλλιέργειες με στάγδην, από πειραματικές εργασίες και τεχνικές οδηγίες παρασκευαστών. Πηγή για το εύρος 5–150 g προϊόντος ανά δέντρο και για τις υψηλότερες δόσεις σε βαριές περιπτώσεις.
• [8] Morales, F. και συνεργάτες (2014). The effects of foliar fertilization with iron sulfate in chlorotic leaves are limited to the treated area. A study with peach trees grown in the field. Frontiers in Plant Science 5:2. Το κρίσιμο πείραμα: σε ροδακινιές αγρού, ψεκάστηκε το μισό φύλλο και πρασίνισε μόνο το ψεκασμένο μισό. Πηγή επίσης για τις νεκρώσεις κοντά στο όριο και για το συμπέρασμα σε αχλαδιές ότι η διαφυλλική είναι μόνο συμπληρωματική τεχνική.
• [9] Comparative transcriptome and physiological analyses reveal key factors in the tolerance of peach rootstocks to iron deficiency chlorosis. 3 Biotech (2021). Πηγή για την αντοχή του GF-677 και για τη μεγαλύτερη ικανότητα μεταφοράς και συσσώρευσης σιδήρου σε σχέση με ευαίσθητα υποκείμενα.
• [10] Effect of lime concentration on pear's rootstock/scion combinations. Horticultural Science (Prague), 2019. Πηγή για τις διαφορές αντοχής μεταξύ υποκειμένων αχλαδιάς σε υψηλές συγκεντρώσεις ανθρακικού ασβεστίου.