Τροφοπενία σιδήρου, αιτίες και αντιμετώπιση

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Η σιδηροχλώρωση είναι το πιο παρεξηγημένο πρόβλημα θρέψης στα χωράφια μας. Δεν οφείλεται σε έλλειψη σιδήρου από το έδαφος, ο σίδηρος είναι από τα πιο άφθονα στοιχεία του φλοιού της γης [1], και στα χλωρωτικά φύλλα ο ολικός σίδηρος βρίσκεται ίσος ή και μεγαλύτερος από ό,τι στα πράσινα [25]. Οφείλεται στο ότι το ασβεστούχο έδαφος και το νερό της άρδευσης δεν αφήνουν το δέντρο να τον αξιοποιήσει [1]. Αυτή η διάκριση δεν είναι θεωρητική: καθορίζει το αν τα χρήματα πάνε σε κάτι που δουλεύει ή σε κάτι που θα καθιζάνει μέσα σε δύο εβδομάδες.

Πηγές: 1 25

Η ζώνη 7,5 έως 8,5 είναι παρατήρηση πεδίου στα ασβεστούχα χωράφια της Πέλλας, από εδαφολογικές αναλύσεις του γραφείου, και δεν προέρχεται από ξένη πηγή. Δημοσιευμένη ελληνική κατανομή τιμών pH για την περιοχή δεν εντοπίστηκε κατά τον έλεγχο των πηγών. Τα άλλα τρία νούμερα τεκμηριώνονται στις αντίστοιχες ενότητες.

1. Το παράδοξο: το έδαφος έχει σίδηρο

Ας ξεκινήσουμε από το εύρημα που ανατρέπει τη λαϊκή αντίληψη. Σε ασβεστούχα εδάφη και σε φυτά που παρουσιάζουν χλώρωση, η συγκέντρωση σιδήρου στις ρίζες είναι αρκετές φορές υψηλότερη από ό,τι στα φύλλα. Δηλαδή το δέντρο έχει πάρει σίδηρο. Απλώς δεν τον στέλνει και δεν τον αξιοποιεί εκεί που τον χρειάζεται [1].

Το ίδιο φαίνεται και από την άλλη πλευρά, μέσα στο φύλλο. Σε καλλιέργειες που μεγαλώνουν σε εδάφη πλούσια σε ανθρακικά, τα χλωρωτικά φύλλα έχουν συγκέντρωση ολικού σιδήρου ίση ή και μεγαλύτερη από τα πράσινα υγιή φύλλα, και αυτό αποδίδεται στην αλκαλοποίηση που αδρανοποιεί φυσιολογικά τον σίδηρο στον αποπλάστη του φύλλου [25]. Σε ακτινιδιές σε ασβεστούχο έδαφος καταγράφηκε ρητά ότι τα συμπτώματα εμφανίζονται παρά τις μέτριες έως υψηλές συγκεντρώσεις σιδήρου στο φύλλο [32].

Το κρίσιμο βήμα που μπλοκάρει δεν είναι η διαθεσιμότητα του σιδήρου στο έδαφος, αλλά η πρόσληψή του από τον αποπλάστη της ρίζας μέσα στο κυτταρόπλασμα [1]. Γι' αυτό εμφανίζεται συχνά το φαινόμενο που περιέγραφε και το παλιό μας άρθρο: η εδαφολογική ανάλυση δείχνει επαρκή σίδηρο, και το δέντρο είναι κίτρινο.

Πηγές: 1 25 32

2. Ο πραγματικός ένοχος είναι τα διττανθρακικά

Το ασβεστούχο έδαφος περιέχει ανθρακικό ασβέστιο. Όταν αυτό βρεθεί με νερό και διοξείδιο του άνθρακα, παράγει διττανθρακικά ιόντα. Αυτά είναι ο πραγματικός μηχανισμός της ζημιάς, και δρουν σε δύο επίπεδα:

1. Στο έδαφος, κρατούν το pH ψηλά και σταθερό. Ο σίδηρος καθιζάνει ως αδιάλυτο υδροξείδιο και γίνεται απρόσιτος.
2. Μέσα στο δέντρο, και εδώ είναι το ουσιαστικό. Τα διττανθρακικά μεταφέρονται μέσα στο ξύλωμα και αλκαλοποιούν τον χυμό του ξύλου και τον αποπλάστη του φύλλου. Σε υψηλό pH αποπλάστη, καταστέλλεται η αναγωγή του τρισθενούς σιδήρου σε δισθενή, και η αναγωγή αυτή είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να μπει ο σίδηρος στα κύτταρα του μεσοφύλλου [2].

Η ερμηνεία αυτή δεν είναι παλιά και ξεπερασμένη. Η αδρανοποίηση του σιδήρου στον αποπλάστη του φύλλου λόγω αλκαλοποίησης εξακολουθεί να διατυπώνεται ως η επικρατούσα εξήγηση για το ότι τα χλωρωτικά φύλλα έχουν τόσο σίδηρο όσο και τα πράσινα [25], και οι υψηλές συγκεντρώσεις διττανθρακικών περιγράφονται ως ο κύριος λόγος της αδρανοποίησης του σιδήρου στον αποπλάστη [28]. Στην ακτινιδιά μάλιστα το pH του φυλλικού ιστού βρέθηκε να συσχετίζεται αρνητικά με τη συγκέντρωση χλωροφύλλης [32].

Το ότι ο ένοχος είναι το ίδιο το διττανθρακικό ιόν και όχι απλώς το υψηλό pH ελέγχθηκε πειραματικά. Σε θρεπτικό υπόστρωμα, το υψηλό pH χωρίς διττανθρακικά δεν προκάλεσε συμπτώματα σε κανένα από δύο υποκείμενα αχλαδιάς· η προσθήκη διττανθρακικών προκάλεσε χλώρωση στην κυδωνιά Α [29].

Ο σίδηρος βρίσκεται δηλαδή μέσα στο έδαφος και μέσα στο δέντρο, αλλά σε μορφή που το δέντρο δεν μπορεί να αξιοποιήσει, και υπεύθυνα για αυτό είναι τα διττανθρακικά.

Πηγές: 1 2 25 28 29 32

3. Πότε χτυπάει, οι έξι συνθήκες

Η χλώρωση δεν εμφανίζεται ομοιόμορφα. Υπάρχουν συγκεκριμένες συνθήκες που την πυροδοτούν, και σχεδόν όλες έχουν να κάνουν με το πόσο διοξείδιο του άνθρακα συσσωρεύεται στο έδαφος:

Πηγές: 3 4 14 25 26 27 28 30

4. Διάγνωση: οι συγχύσεις

Το διαγνωστικό κλειδί είναι ποια φύλλα κιτρινίζουν. Ο σίδηρος είναι ακίνητο στοιχείο μέσα στο φυτό: η νέα βλάστηση δεν μπορεί να τον τραβήξει από τα παλιά φύλλα. Ο κανόνας είναι γενικός και ισχύει για όλα τα στοιχεία: τα ακίνητα, ψευδάργυρος, σίδηρος, χαλκός, μαγγάνιο, βόριο, ασβέστιο, θείο, δείχνουν πρώτα στα νεαρά φύλλα, ενώ τα κινητά, άζωτο, φώσφορος, κάλιο, μαγνήσιο, πρώτα στα παλαιότερα [21].

5. Το νερό της άρδευσης, τι μετριέται

Αυτό είναι το σημείο που παραλείπεται σχεδόν πάντα, και είναι από τα πιο καθοριστικά. Το νερό της γεώτρησης στην περιοχή μας κουβαλά διττανθρακικά. Κάθε πότισμα είναι μια νέα δόση του παράγοντα που προκαλεί το πρόβλημα.

Στην ανάλυση νερού ζητούνται ρητά διττανθρακικά, ανθρακικά, pH και ηλεκτρική αγωγιμότητα. Το όριο δεν είναι ένα και μοναδικό, και αυτό αξίζει να ειπωθεί καθαρά αντί να δοθεί ένας αριθμός σαν να ήταν νόμος. Οδηγία για οπωροφόρα και ακρόδρυα της Καλιφόρνιας τοποθετεί το σημείο απόφασης στα 2 meq/L: πάνω από αυτό εξετάζεται η οξίνιση του νερού προς pH 6,5 [5]. Οδηγός ποιότητας νερού άρδευσης του Πανεπιστημίου του Αρκάνσας δίνει ως βέλτιστο εύρος τα 0,5 έως 0,8 meq/L και ανώτατο όριο τα 2,4 meq/L (150 ppm) [11], ενώ ο αντίστοιχος οδηγός του Κολοράντο θέτει το όριο των 200 mg/L, δηλαδή περίπου 3,3 meq/L, ως το σημείο όπου η ανάλυση χρειάζεται διόρθωση για την αλκαλικότητα [12], αυτό το τελευταίο όριο αφορά τον κίνδυνο νατρίου και όχι τη σιδηροχλώρωση, και δίνεται μόνο ως τάξη μεγέθους του πότε ένα νερό θεωρείται πλέον «φορτωμένο».

Όταν τα διττανθρακικά είναι ψηλά, η οξίνιση του νερού άρδευσης είναι από τα λίγα μέτρα που χτυπούν την αιτία και όχι το σύμπτωμα. Γίνεται με ελεγχόμενη προσθήκη οξέος στο δίκτυο, με μέτρηση, και έχει και δεύτερο όφελος: καθαρίζει τους σταλακτήρες από τις επικαθίσεις ανθρακικού ασβεστίου.

6. Οι χηλικές μορφές και το pH

Ο χηλικός παράγοντας είναι ένα μόριο που «αγκαλιάζει» τον σίδηρο και τον κρατά διαλυτό. Κάθε χηλικό όμως αντέχει μέχρι ένα ορισμένο pH, πάνω από αυτό, αφήνει τον σίδηρο και εκείνος καθιζάνει [6]. Το κρίσιμο δεν είναι ότι «σπάει» απότομα σε ένα σημείο, αλλά πόσος σίδηρος μένει χηλικοποιημένος στο pH του δικού μας χωραφιού.

Ο αριθμός που μετράει στην πράξη είναι η τρίτη στήλη. Σε pH 7,5, δηλαδή στα πιο ήπια από τα ασβεστούχα χωράφια μας, το Fe-EDTA κρατάει χηλικοποιημένο το 2,5% του σιδήρου του. Το υπόλοιπο 97,5% είναι σκόνη που καθιζάνει [7]. Πάνω από pH 7,2 τα EDTA και DTPA χάνουν γρήγορα την αποτελεσματικότητά τους [9].

7. Δοσολογία, και μια σοβαρή διόρθωση

Εδώ χρειάζεται μια ειλικρίνεια που λείπει από τα τεχνικά φυλλάδια: κλίμακα δόσεων ανά ηλικία δέντρου δεν υπάρχει σε δημοσιευμένη έρευνα. Ό,τι κυκλοφορεί ως τέτοιο προέρχεται από οδηγίες παρασκευαστών. Αυτό που υπάρχει είναι μετρημένες δόσεις σε συγκεκριμένες καλλιέργειες και χώρες, και αξίζει να δοθούν όπως ακριβώς μετρήθηκαν.

Από τα νούμερα της ιταλικής εργασίας προκύπτει και η μόνη τιμή ανά επιφάνεια που στηρίζεται σε πραγματική πυκνότητα: 1,65 g × 2.198 δένδρα = 3,63 kg Fe ανά εκτάριο, δηλαδή 363 g καθαρού σιδήρου ανά στρέμμα, ή περίπου 6 kg σκευάσματος 6% ανά στρέμμα [14]. Οι τιμές αυτές ισχύουν για τη συγκεκριμένη πυκνότητα και δεν μεταφέρονται αυτούσιες σε αραιή ή σε πυκνότερη φύτευση.

Οι δόσεις ανά ηλικία που ακολουθούν κρατούνται ως πρακτική κατεύθυνση και όχι ως τεκμηριωμένη σύσταση. Δεν προέρχονται από έρευνα, και αυτό δηλώνεται εδώ ρητά αντί να κρυφτεί πίσω από μια παραπομπή.

Χρονισμός

• Πρώτη εφαρμογή λίγο πριν τη διόγκωση των οφθαλμών. Ο σίδηρος πρέπει να βρίσκεται στη ριζόσφαιρα πριν ξεκινήσει η νέα βλάστηση, γιατί εκείνη είναι που θα κιτρινίσει. Τα φυλλάδια επέκτασης τοποθετούν την εφαρμογή «στις αρχές της άνοιξης, μόλις οι οφθαλμοί αρχίζουν να διογκώνονται» [17], και η ιταλική εργασία μοίρασε τη δόση σε δύο εαρινές εφαρμογές [14]. Εφαρμογές αργά μέσα στη σεζόν είναι λιγότερο πιθανό να αποδώσουν [9].
• Δεύτερη στην αρχή ανάπτυξης του καρπού.
• Τρίτη μόνο αν εμφανιστεί χλώρωση στα νέα φύλλα.

Η αναμονή μέχρι να φανεί το κίτρινο και η επέμβαση μετά σημαίνει ότι έχει ήδη χαθεί φωτοσυνθετική ικανότητα για εκείνη τη βλάστηση.

8. Πώς εφαρμόζεται στην υδρολίπανση

• Προδιαλυτοποίηση σε ξεχωριστή δεξαμενή, ποτέ απευθείας στο δίκτυο.
• Σειρά, σε τέταρτα του χρόνου άρδευσης. Η τεκμηριωμένη πρακτική δεν δίνεται σε λεπτά αλλά ως κλάσμα του κύκλου: άρδευση με καθαρό νερό στο πρώτο τέταρτο, έγχυση στα δύο μεσαία τέταρτα, έκπλυση με καθαρό νερό στο τελευταίο τέταρτο [22]. Έτσι η σύσταση προσαρμόζεται σε κάθε δίκτυο αντί να αντιγράφεται ένα νούμερο από ξένο χωράφι. Ο πραγματικός χρόνος διαδρομής του νερού στο δίκτυο προσδιορίζεται με δοκιμή χρωστικής [22].
• Έκπλυση τουλάχιστον 10 έως 20 λεπτών μετά από κάθε περίοδο έγχυσης, και πλήρης απομάκρυνση του λιπάσματος από τους πλευρικούς αγωγούς πριν σταματήσει το σύστημα [22] [23].
• Μακριά από το φως, και ο αριθμός είναι μεγάλος. Σε μετρήσεις σε θρεπτικά διαλύματα, το Fe-DTPA έχασε πάνω από το 90% του διαλυτού σιδήρου του μέσα σε 96 ώρες έκθεσης σε φως, και σε 72 ώρες όταν η θερμοκρασία ανέβηκε στους 40 °C· η ένταση του φωτισμού μετράει περισσότερο από τη θερμοκρασία, και το φιλτράρισμα των μηκών κύματος κάτω από 454 nm εξαφάνισε εντελώς τη φωτοαποδόμηση [24]. Σκεπασμένη δεξαμενή, και το διάλυμα δεν μένει από τη μια μέρα στην άλλη στον ήλιο.
• Όταν εγχέονται πολλά υλικά, το οξύ μπαίνει πρώτο, και τα μεταλλικά μικροθρεπτικά πρέπει να είναι χηλικοποιημένα ώστε να μην καθιζάνουν· οι εγχύσεις γίνονται χωριστά και ταυτόχρονα, όχι αναμειγμένες στην ίδια δεξαμενή [22].

9. Ο διαφυλλικός ψεκασμός, τι κάνει και τι δεν κάνει

Εδώ υπάρχει ένα εύρημα που πρέπει να το ξέρει κάθε παραγωγός πριν ψεκάσει, γιατί εξηγεί όλες τις απογοητεύσεις.

Σε έρευνα αγρού σε ροδακινιές σε ασβεστούχο έδαφος στην Ισπανία, ερευνητές εφάρμοσαν θειικό σίδηρο μόνο στο μισό φύλλο, βυθίζοντας για δύο δευτερόλεπτα το άκρο μισό των σημασμένων φύλλων στο διάλυμα. Το ψεκασμένο μισό πρασίνισε έντονα, με αύξηση του σιδήρου και όλων των φωτοσυνθετικών χρωστικών. Το άλλο μισό του ίδιου φύλλου παρέμεινε κίτρινο [18].

Η συγκέντρωση του διαλύματος σε εκείνη την έρευνα ήταν 2 mM θειικού σιδήρου με 0,1% μη ιοντικού οργανοπυριτικού διαβρεκτικού, σε δύο εφαρμογές με μεσοδιάστημα τεσσάρων εβδομάδων [18]. Η εφαρμογή έγινε με εμβάπτιση και όχι με ψεκασμό, ώστε να οριοθετηθεί ακριβώς η περιοχή που δέχτηκε τον σίδηρο. Σε φυλλάδια επέκτασης των ΗΠΑ οι συγκεντρώσεις που δίνονται για δενδρώδεις είναι διάλυμα 0,1% με προσκολλητικό [30] και διάλυμα 0,5% θειικού σιδήρου [31]. Ελληνική δημοσιευμένη συγκέντρωση για διαφυλλική εφαρμογή σιδήρου σε οπωροφόρα δεν εντοπίστηκε, και η συγκέντρωση της κάθε εφαρμογής καθορίζεται από την ετικέτα του σκευάσματος.

Αν παρά ταύτα χρειαστεί διαφυλλικός, για παράδειγμα ως άμεση ανάσα σε έντονη χλώρωση μέχρι να δράσει το εδαφικό, η επιλογή μεταξύ χηλικής μορφής και θειικού σιδήρου δεν κρίνεται από την αποτελεσματικότητα. Σε έρευνα διαφυλλικής εφαρμογής σε αχλαδιές με χλώρωση, καμία επέμβαση δεν έδωσε πλήρη αποκατάσταση, και ο θειικός σίδηρος είχε παρόμοιο αποτέλεσμα επαναπρασινίσματος με το Fe(III)-DTPA [34]. Το χηλικό κοστίζει περισσότερο: τα φυλλάδια επέκτασης δίνουν το χηλικό ως μερικό έλεγχο της χλώρωσης στο φύλλωμα και τον θειικό σίδηρο ως φθηνότερη επιλογή με κάποιο αποτέλεσμα [31].

Αυτό που τεκμηριώνεται εις βάρος του θειικού σιδήρου δεν είναι η ηπιότητα του χηλικού αλλά δύο συγκεκριμένα μειονεκτήματα του άλατος: το λέκιασμα των καρπών [30] και οι νεκρώσεις που καταγράφηκαν στο όριο του ψεκασμένου τμήματος [18]. Δημοσιευμένη σύγκριση που να δείχνει ότι η χηλική μορφή είναι ηπιότερη στο φύλλωμα από τον θειικό σίδηρο δεν εντοπίστηκε, και η προτίμηση στο χηλικό σε δέντρα με καρπό κρατιέται εδώ ως πρακτική πεδίου λόγω του κινδύνου λεκιάσματος, όχι ως βιβλιογραφικό δεδομένο.

Ανεξάρτητα από το σκεύασμα, ο ψεκασμός γίνεται το απόγευμα ή σε δροσερή συννεφιασμένη ημέρα, ώστε να αποφευχθεί το κάψιμο του φυλλώματος [31].

Πηγές: 18 30 31 34

10. Τι δεν δουλεύει, και γιατί

• Θειικός σίδηρος στο έδαφος. «Οι εδαφικές εφαρμογές σκέτου σιδήρου είναι αναποτελεσματικές, γιατί ο σίδηρος που προστίθεται μετατρέπεται γρήγορα σε αυτές τις μη διαθέσιμες στερεές μορφές» [9]. Είναι η πιο συχνή σπατάλη χρημάτων στο θέμα.
• Fe-EDTA σε αλκαλικό έδαφος. Το ίδιο αποτέλεσμα, με μεγαλύτερο κόστος: σε pH 7,5 μένει χηλικοποιημένο μόλις το 2,5% του σιδήρου του [7].
• Θείο για μείωση του pH σε ασβεστούχο έδαφος. Θεωρητικά σωστό, πρακτικά ανέφικτο. Η οδηγία του Κολοράντο είναι κατηγορηματική: η προσέγγιση «αξίζει να εξεταστεί μόνο σε εδάφη χωρίς ελεύθερο ανθρακικό ασβέστιο», και όπου το νερό άρδευσης είναι σκληρό «το ανθρακικό ασβέστιο του νερού εξουδετερώνει κάθε οξινιστική δράση» [9]. Δηλαδή το χωράφι ξαναγεμίζει ανθρακικό με κάθε πότισμα.
• Περισσότερο πότισμα. Επιδεινώνει το πρόβλημα: η εδαφική υγρασία ανεβάζει τα διττανθρακικά στη ριζόσφαιρα [3].
• Η προσδοκία μόνιμης λύσης από τα χηλικά. Είναι ετήσια συντήρηση, όχι θεραπεία: η εδαφική εφαρμογή χηλικού «μπορεί να δώσει γρήγορη ανταπόκριση», αλλά το αποτέλεσμα «διαρκεί από λιγότερο από μία σεζόν έως δύο χρόνια» [9]. Την επόμενη χρονιά το έδαφος είναι το ίδιο.

11. Η μόνιμη λύση είναι το υποκείμενο

Το μόνο μέτρο που λύνει το πρόβλημα οριστικά λαμβάνεται πριν τη φύτευση. Η αντοχή στη χλώρωση των ασβεστούχων καθορίζεται κυρίως από το υποκείμενο, αυτό είναι που βρίσκεται μέσα στο ασβεστούχο έδαφος και αυτό ρυθμίζει την αξιοποίηση του σιδήρου από το εμβόλιο [2]. Δεν είναι όμως αποκλειστικά δικό του: στη μόνη έρευνα υποκειμένου επί ποικιλίας που ελέγχθηκε, η ποικιλία είχε επίσης σαφή επίδραση [20]. Ο συνδυασμός κρίνει, και η ερώτηση στο φυτώριο γίνεται για το ζεύγος, όχι μόνο για το υποκείμενο.

Οι τρεις γραμμές δεν έχουν το ίδιο βάρος τεκμηρίωσης, και αυτό αξίζει να ειπωθεί. Για τα πυρηνόκαρπα υπάρχει υποκείμενο με αξιολογημένη αντοχή, το GF-677 [19]. Για την αχλαδιά υπάρχουν συγκρίσεις υποκειμένων [20] [29]. Για την ακτινιδιά υπάρχει τεκμηριωμένη ευαισθησία του είδους [32], διαφορές μεταξύ γονοτύπων [33] και συγκριτική αξιολόγηση έντεκα γονοτύπων για την αντοχή στα διττανθρακικά [35], αλλά όχι εμπορικό υποκείμενο αντοχής στην ελληνική αγορά.

Πηγές: 19 20 25 28 29 32 33

12. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο. Όπου χρησιμοποιήθηκε μόνο η περίληψη και όχι το πλήρες κείμενο, αναφέρεται ρητά.

• [1] Mengel, K. (1994). Iron availability in plant tissues, iron chlorosis on calcareous soils. Plant and Soil 165:275-283. Η κλασική αναφορά. Πηγή για το ότι ο σίδηρος στις ρίζες των χλωρωτικών φυτών είναι πολλαπλάσιος από ό,τι στα φύλλα, και ότι το κρίσιμο βήμα είναι η πρόσληψη από τον αποπλάστη, όχι η διαθεσιμότητα στο έδαφος.
• [2] Zhao, Y., Liu, S., Li, F., Sun, M., Liang, Z., Sun, Z., Yu, F. and Li, H. (2023). The low ferric chelate reductase activity and high apoplastic pH in leaves cause iron deficiency chlorosis in «Huangguan» pears grafted onto quince A grown in calcareous soil. Scientia Horticulturae 310:111754, DOI 10.1016/j.scienta.2022.111754. Πηγή για τον μηχανισμό μέσα στο φύλλο: η μειωμένη διαθεσιμότητα σιδήρου στα φύλλα, που προκαλείται από τη χαμηλότερη δραστικότητα της αναγωγάσης των χηλικών του τρισθενούς σιδήρου και το υψηλότερο pH του αποπλάστη, οδηγεί στη χλώρωση. Πηγή επίσης για το ότι το ίδιο εμβόλιο, η αχλαδιά «Huangguan», εμφάνισε χλώρωση σε ασβεστούχα εδάφη της βόρειας Κίνας πάνω σε κυδωνιά Α αλλά όχι πάνω σε Pyrus betulifolia, δηλαδή ότι το υποκείμενο ρυθμίζει την αξιοποίηση του σιδήρου από το εμβόλιο. Περίληψη.
• [3] Zuo, Y. και συνεργάτες (2007). Bicarbonate concentration as affected by soil water content controls iron nutrition of peanut plants in a calcareous soil. Plant Physiology and Biochemistry. Πηγή για την άμεση σχέση εδαφικής υγρασίας και διττανθρακικών, και για την υποχώρηση των συμπτωμάτων όταν στραγγίσει το έδαφος. Έρευνα σε γλάστρες σε αραχίδα, όχι σε δενδρώδη καλλιέργεια· ο μηχανισμός είναι εδαφικός και μεταφέρεται, το μέγεθος της απόκρισης όχι.
• [4] The effect of sprinkler and drip irrigation on lime-induced chlorosis of citrus. Πηγή για το ότι η πύκνωση των αρδεύσεων με καταιονισμό αύξησε τη χλώρωση, ενώ η στάγδην τη μείωσε.
• [5] Iron Deficiency in Fruit and Nut Crops in California. Progressive Crop Consultant, 1 Ιουλίου 2019. Πηγή για το σημείο απόφασης των 2 meq/L διττανθρακικών στο νερό άρδευσης, πάνω από το οποίο εξετάζεται η οξίνιση προς pH 6,5, και για τον μηχανισμό ότι τα διττανθρακικά αντιδρούν με τα ιόντα υδρογόνου που εκκρίνει η ρίζα και εμποδίζουν την αύξηση της διαθεσιμότητας του σιδήρου. Έκδοση του κλάδου, χωρίς ονομαζόμενο συγγραφέα και χωρίς κρίση από ομοτίμους· γι' αυτό το όριο δίνεται μαζί με τα δύο πανεπιστημιακά όρια των [11] και [12] και όχι μόνο του.
• [6] Hershkowitz, J.A., Dey, M.G., Heins, R. and Bugbee, B. (2025). Fertigation with Fe-EDTA, Fe-DTPA, and Fe-EDDHA Chelates to Prevent Iron Chlorosis of Sensitive Species in High-pH Soilless Media. HortScience 60(3). Πηγή για τα όρια δέσμευσης του σιδήρου ανά χηλικό: Fe-EDDHA έως pH 9, Fe-DTPA έως pH 7,5, Fe-EDTA έως pH 6,5· επίσης για το εύρημα ότι σε pH έως 6,5 και τα τρία απέτρεψαν τη χλώρωση ενώ πάνω από pH 7,2 μόνο το Fe-EDDHA ήταν αποτελεσματικό. Έρευνα σε υπόστρωμα χωρίς έδαφος, ΗΠΑ. Πλήρες κείμενο. Αντικαθιστά την αναφορά «Lucena, J.J.
• [7] Liu, G., Hanlon, E. and Li, Y. Understanding and Applying Chelated Fertilizers Effectively Based on Soil pH. UF/IFAS Extension, EDIS HS1208, University of Florida. Πηγή για το ποσοστό του σιδήρου που παραμένει χηλικοποιημένο ανά pH: στο pH 6,0 ο λόγος είναι 1,0 και για τα τρία χηλικά, ενώ στο pH 7,5 είναι 1,0 για το EDDHA, 0,5 για το DTPA και μόλις 0,025 για το EDTA. Πλήρες κείμενο.
• [8] Lozano-González, J.M., Lucena, J.J. and López-Rayo, S. (2025). A pyoverdine-based iron biochelate from bacterial secretions as an effective fertilizer under alkaline conditions. Frontiers in Plant Science 16:1675837. Πηγή για τα εύρη σταθερότητας pH του Πίνακα 1: EDTA 4 έως 6,3· ορθο-ορθο EDDHA 4 έως 10· HBED 4 έως 12. Πλήρες κείμενο.
• [9] Iron Chlorosis of Woody Plants. CMG GardenNotes #223, Colorado Master Gardener Program, Colorado State University Extension. Πηγή για το ότι τα EDTA και DTPA χάνουν γρήγορα την αποτελεσματικότητά τους πάνω από pH 7,2 έως 7,5, και για το ότι εφαρμογές αργά μέσα στη σεζόν είναι λιγότερο πιθανό να αποδώσουν. Πλήρες κείμενο. Δεδομένα από το Κολοράντο των ΗΠΑ.
• [10] Schenkeveld, W.D.C., Reichwein, A.M., Temminghoff, E.J.M. and van Riemsdijk, W.H. (2007). The behaviour of EDDHA isomers in soils as influenced by soil properties. Plant and Soil 290(1):85-102. Πηγή για το ορθο-ορθο ισομερές: η σειρά του κλάσματος που παραμένει στο διάλυμα είναι ρακεμικό ορθο-ορθο, μεσο ορθο-ορθο, υπόλοιπο, ορθο-παρα, ανεξάρτητα από τις ιδιότητες του εδάφους· τα ορθο-παρα και τα υπόλοιπα κλάσματα απομακρύνονται και αποδίδουν λιγότερο στην εδαφική εφαρμογή, ιδίως σε αργιλώδη εδάφη. Περίληψη.
• [11] Irrigation Water for Greenhouses and Nurseries. University of Arkansas System, Division of Agriculture, FSA6061. Πηγή για το βέλτιστο εύρος διττανθρακικών στο νερό άρδευσης, 0,5 έως 0,8 meq/L, και για το ανώτατο όριο των 2,4 meq/L, δηλαδή 150 ppm. Πλήρες κείμενο.
• [12] Irrigation Water Quality Criteria. Colorado State University Extension. Πηγή για το ότι πάνω από 200 mg/L διττανθρακικών, δηλαδή περίπου 3,3 meq/L, ή pH πάνω από 8,5, η ανάλυση του νερού απαιτεί διόρθωση για την αλκαλικότητα (προσαρμοσμένος δείκτης SAR). Το όριο αυτό τέθηκε για τον κίνδυνο νατρίου, όχι για τη σιδηροχλώρωση, και χρησιμοποιείται εδώ μόνο ως τάξη μεγέθους. Πλήρες κείμενο.
• [13] Κανονισμός (ΕΕ) 2019/1009 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Ιουνίου 2019, για τη θέσπιση κανόνων σχετικά με τη διάθεση προϊόντων λίπανσης της ΕΕ στην αγορά. EUR-Lex. Πηγή για την υποχρέωση της ετικέτας (Παράρτημα III, Μέρος II) να δηλώνει «χηλικοποιημένο με…», με το όνομα ή τη συντομογραφία του χηλικού παράγοντα και την ποσότητα του χηλικοποιημένου μικροθρεπτικού ως ποσοστό κατά μάζα· και για το αρνητικό εύρημα ότι οι όροι «isomer», «o,o-EDDHA» και «ortho-ortho» δεν εμφανίζονται πουθενά στο κείμενο του κανονισμού. Πλήρες κείμενο.
• [14] Sorrenti, G., Toselli, M. and Marangoni, B. (2012). Use of compost to manage Fe nutrition of pear trees grown in calcareous soil. Scientia Horticulturae 136:87-94. Πηγή που δίνει ταυτόχρονα δόση ανά δένδρο και πυκνότητα φύτευσης: 1,65 g Fe ανά δένδρο ανά έτος ως Fe-EDDHA, σε δύο εαρινές εφαρμογές, σε αχλαδιά Abbé Fétel σε υποκείμενο κυδωνιάς BA 29, στην Ιταλία, σε έδαφος pH 7,66 με ενεργό ασβέστιο 73,8 g/kg και πυκνότητα 2.198 δένδρα ανά εκτάριο. Από αυτά προκύπτουν τα 3,63 kg Fe ανά εκτάριο και τα 363 g Fe ανά στρέμμα. Πλήρες κείμενο.
• [15] Gil-Ortiz, R. and Bautista-Carrascosa, I. (2005). Response of leaf parameters to soil applications of iron-EDDHA chelates in a peach orchard affected by iron chlorosis. Communications in Soil Science and Plant Analysis 36(13):1839-1849. Πηγή για τις δόσεις εδαφικής έγχυσης σε ροδακινεώνα με σιδηροχλώρωση στην Ισπανία: 10, 20 και 40 g σκευάσματος Fe-EDDHA 6% ανά δένδρο, δηλαδή 0,6 έως 2,4 g καθαρού σιδήρου· και για το εύρημα ότι η χαμηλότερη δόση έδωσε τη μεγαλύτερη αύξηση χλωροφύλλης, 21% πάνω από τον μάρτυρα, με αύξηση της φυλλικής επιφάνειας τουλάχιστον κατά 25%. Περίληψη.
• [16] Huang, H., Hu, C.X., Tan, Q., Hu, X., Sun, X. and Bi, L. (2012). Effects of Fe-EDDHA application on iron chlorosis of citrus trees and comparison of evaluations on nutrient balance with three approaches. Scientia Horticulturae 146:137-142. Πηγή για τη δόση των 4,8 g Fe ανά δένδρο ως Fe-ορθο-ορθο-EDDHA 6%, σε μία εφαρμογή τον Απρίλιο, σε μανταρινιά Satsuma στην Κίνα· για το pH 7,74 των χλωρωτικών οπωρώνων έναντι 6,99 των υγιών· και για τη διατύπωση ότι η υψηλή συγκέντρωση διττανθρακικών και το pH στα ασβεστούχα εδάφη είναι οι δύο κύριοι παράγοντες της χαμηλής διαθεσιμότητας σιδήρου. Πλήρες κείμενο μεθόδων μέσω της σελίδας του εκδότη.
• [17] Iron Chlorosis on Trees. Kansas State University, Horticulture Resource Center. Πηγή για τη σύσταση χηλικού με EDDHA σε κάθε έδαφος με pH πάνω από 7,2 και για τον χρονισμό «στις αρχές της άνοιξης, μόλις οι οφθαλμοί αρχίζουν να διογκώνονται». Πλήρες κείμενο.
• [18] El-Jendoubi, H., Abadía, J. and Abadía, A. (2014). The effects of foliar fertilization with iron sulfate in chlorotic leaves are limited to the treated area. A study with peach trees grown in the field. Frontiers in Plant Science 5:2. Το κρίσιμη έρευνα: σε ροδακινιές αγρού, ο σίδηρος εφαρμόστηκε μόνο στο μισό φύλλο και πρασίνισε μόνο το μισό που τον δέχτηκε. Πηγή επίσης για τη συγκέντρωση του διαλύματος (2 mM FeSO₄ με 0,1% οργανοπυριτικού διαβρεκτικού, εμβάπτιση του άκρου μισού για δύο δευτερόλεπτα, δεύτερη εφαρμογή τέσσερις εβδομάδες αργότερα), για τις νεκρώσεις κοντά στο όριο και για το συμπέρασμα σε αχλαδιές ότι η διαφυλλική είναι μόνο συμπληρωματική τεχνική. Η διόρθωση της λέξης «ψεκάστηκε» σε «εφαρμόστηκε» έγινε αφού το κείμενο των μεθόδων περιγράφει εμβάπτιση και όχι ψεκασμό· το συμπέρασμα της έρευνας δεν αλλάζει.
• [19] Comparative transcriptome and physiological analyses reveal key factors in the tolerance of peach rootstocks to iron deficiency chlorosis. 3 Biotech (2021). Πηγή για την αντοχή του GF-677 και για τη μεγαλύτερη ικανότητα μεταφοράς και συσσώρευσης σιδήρου σε σχέση με ευαίσθητα υποκείμενα.
• [20] Effect of lime concentration on pear's rootstock/scion combinations. Horticultural Science (Prague), 2019. Πηγή για τις διαφορές αντοχής μεταξύ υποκειμένων αχλαδιάς σε υψηλές συγκεντρώσεις ανθρακικού ασβεστίου.
• [21] Diagnosing Nutrient Deficiencies. Integrated Pest Management, University of Missouri, Missouri Environment and Garden. Πηγή για τον κανόνα κινητών και ακίνητων στοιχείων, «για τα ακίνητα στο φυτό στοιχεία όπως ο ψευδάργυρος, ο σίδηρος, ο χαλκός, το μαγγάνιο, το βόριο, το χλώριο, το νικέλιο, το ασβέστιο και το θείο, τα συμπτώματα εμφανίζονται πρώτα στα νεότερα φύλλα, ενώ για τα κινητά όπως το άζωτο, ο φώσφορος, το κάλιο και το μαγνήσιο εκφράζονται πρώτα στα παλαιότερα φύλλα», και για τις τέσσερις περιγραφές συμπτωμάτων του πίνακα: σίδηρος (μεσονεύρια χλώρωση των νέων φύλλων και στη συνέχεια πλήρης χλώρωση ή λεύκανση, με καθυστέρηση ανάπτυξης), μαγνήσιο (μεσονεύρια χλώρωση στα παλαιότερα φύλλα που προχωρεί προς τα νεότερα), μαγγάνιο (μεσονεύρια χλώρωση των νέων φύλλων με πράσινο δίπλα στις νευρώσεις και αργότερα γκρίζες ή καστανές νεκρωτικές κηλίδες) και ψευδάργυρος (μεσονεύρια χλώρωση με πράσινο δίπλα στις νευρώσεις, κοντά μεσογονάτια, μικρά φύλλα, ροζέτα). Πλήρες κείμενο.
• [22] Wang, Z., Culumber, C.M. and Bali, K.M. (2024). Application of chemical materials (Κεφάλαιο 12). Στο: Microirrigation for Crop Production, Elsevier, σελ. 359-387. Πηγή για τη σειρά της υδρολίπανσης: έναρξη της έγχυσης μετά το πρώτο τέταρτο του χρόνου άρδευσης, έγχυση στα δύο μεσαία τέταρτα, έκπλυση με καθαρό νερό στο τελευταίο τέταρτο· έκπλυση τουλάχιστον 10 έως 20 λεπτών μετά από κάθε περίοδο έγχυσης· προσδιορισμός του πραγματικού χρόνου διαδρομής με δοκιμή χρωστικής· έγχυση του οξέος πρώτου όταν εγχέονται πολλά υλικά· και για το ότι τα μεταλλικά μικροθρεπτικά πρέπει να είναι χηλικοποιημένα με EDTA, DTPA ή EDDHA ώστε να μην καθιζάνουν, με χωριστές ταυτόχρονες εγχύσεις. Πλήρες κείμενο.
• [23] Haman, D.Z. Causes and Prevention of Emitter Plugging in Microirrigation Systems. UF/IFAS Extension, EDIS AE032/BUL258, University of Florida. Πηγή για τη συντήρηση του δικτύου: το ανθρακικό ασβέστιο είναι το συνηθέστερο συστατικό των επικαθίσεων· η αύξηση του pH ή της θερμοκρασίας μειώνει τη διαλυτότητα του ασβεστίου και οδηγεί σε καθίζηση· νερό με pH πάνω από 7 και σημαντικές ποσότητες αυτών των ορυκτών μπορεί να φράξει τους σταλακτήρες· η προληπτική έγχυση οξέος στοχεύει σε pH λίγο κάτω από 7,0· και η σύσταση να εκπλένεται όλο το λίπασμα από τους πλευρικούς αγωγούς πριν σταματήσει το σύστημα. Πλήρες κείμενο.
• [24] Albano, J.P. and Miller, W.B. (2001). Photodegradation of FeDTPA in Nutrient Solutions. I. Effects of Irradiance, Wavelength, and Temperature. HortScience 36(2):313-316. Πηγή για τη φωτοαποδόμηση του χηλικού σιδήρου σε διάλυμα: απώλεια πάνω από το 90% του διαλυτού σιδήρου μέσα σε 96 ώρες έκθεσης σε φως έντασης 250 ή 500 µmol ανά τετραγωνικό μέτρο ανά δευτερόλεπτο στους 20 °C, και μέσα σε 72 ώρες στους 40 °C· η ένταση της ακτινοβολίας επηρεάζει πολύ περισσότερο από τη θερμοκρασία, και ο διπλασιασμός της έντασης διπλασιάζει τον ρυθμό· η αφαίρεση των μηκών κύματος κάτω από 454 nm με φίλτρο εξάλειψε τη φωτοαποδόμηση. Πλήρες κείμενο. Η μέτρηση έγινε σε θρεπτικό διάλυμα υδροπονίας με Fe-DTPA· μεταφέρεται εδώ ως τάξη μεγέθους του κινδύνου για δεξαμενή έγχυσης εκτεθειμένη στο φως, όχι ως μέτρηση σε Fe-EDDHA.
• [25] Mehrotra, R., Verma, R.K. and Pal, A. (2022). Iron deficiency chlorosis in aromatic grasses, A review. Environmental Challenges 9:100646. Πηγή για τους παράγοντες που επιδεινώνουν τη σιδηροχλώρωση: αύξηση του pH κατά μία μονάδα μειώνει τη διαλυτότητα των ενώσεων σιδήρου έως και χίλιες φορές· κρίσιμο επίπεδο 10% ενεργού ανθρακικού ασβεστίου για τα ευαίσθητα είδη κατά τον FAO (1973)· η υψηλή εδαφική υγρασία και η περίσσεια διοξειδίου του άνθρακα παράγουν διττανθρακικά· η χαμηλή θερμοκρασία αυξάνει τη διαλυτότητα του διοξειδίου του άνθρακα και άρα τα διττανθρακικά και την ένταση της χλώρωσης· οι υψηλές συγκεντρώσεις φωσφόρου σχηματίζουν αδιάλυτα φωσφορικά του σιδήρου. Πηγή επίσης για το ότι τα χλωρωτικά φύλλα σε εδάφη πλούσια σε ανθρακικά έχουν ολικό σίδηρο ίσο ή μεγαλύτερο από τα υγιή, λόγω φυσιολογικής αδρανοποίησης στον αποπλάστη· και για το αρνητικό εύρημα ότι η κοπριά στάβλου, η κοπριά πουλερικών, η τύρφη και η ιλύς αναφέρονται ως μέσα διόρθωσης της χλώρωσης. Πλήρες κείμενο. Ανασκόπηση με επίκεντρο τα αρωματικά αγρωστώδη· τα σημεία που χρησιμοποιούνται εδώ αφορούν τη χημεία του εδάφους και τη φυσιολογία του σιδήρου γενικά, όχι τη συγκεκριμένη ομάδα καλλιεργειών.
• [26] Panter, K. and Hilgert, C. (2017). Iron Deficiency Chlorosis in Wyoming. University of Wyoming Extension, B-1097R. Πηγή για το ότι η διαθεσιμότητα του σιδήρου είναι χαμηλότερη μεταξύ pH 7,5 και 8,5 και αυξάνεται καθώς το pH πέφτει· ότι η τροφοπενία επιδεινώνεται από ψυχρά και υγρά εδάφη της άνοιξης· ότι το υπερβολικό πότισμα κρατά το έδαφος κορεσμένο και μειώνει την ανταλλαγή αέρα με τη ριζόστρωση· ότι τα ασβεστούχα εδάφη είναι αλκαλικά λόγω ελεύθερου ανθρακικού ασβεστίου· και για το ότι τα βαριά εδάφη με χαμηλή οργανική ουσία είναι πιο ευπαθή από όσα έχουν περισσότερη οργανική ουσία. Πλήρες κείμενο. Δεδομένα από το Ουαϊόμινγκ των ΗΠΑ.
• [27] Sánchez-Rodríguez, A.R., del Campillo, M.C. and Torrent, J. (2013). Phosphate aggravates iron chlorosis in sensitive plants grown on model calcium carbonate-iron oxide systems. Plant and Soil 373:31-42. Πηγή για το ότι η αύξηση της δόσης φωσφόρου μείωσε τις τιμές SPAD σε λούπινο και σόργο σε πρότυπα υποστρώματα ανθρακικού ασβεστίου και οξειδίων σιδήρου, και για τον μηχανισμό: η πρόσληψη σιδήρου επηρεάζεται αρνητικά από τον φώσφορο επειδή η διαλυτότητα των οξειδίων του σιδήρου μειώνεται καθώς η επιφάνειά τους καλύπτεται από προσροφημένο φωσφορικό. Περίληψη και περιγραφή μεθόδων. Τα είδη είναι ποώδη (λούπινο, σόργο) σε πρότυπα υποστρώματα, όχι οπωροφόρα σε αγρό· γι' αυτό αναφέρονται μέσα στην πρόταση.
• [28] Zhao, Y., Li, H., Sun, M., Liang, Z., Yu, F., Li, F. and Liu, S. (2021). Effects of Soil Aeration and Fertilization Practices on Alleviating Iron Deficiency Chlorosis in «Huangguan» Pears Grafted onto Quince A in Calcareous Soils. Horticulturae 7(7):172. Πηγή για το ότι οι υψηλές συγκεντρώσεις διττανθρακικών θεωρούνται ο κύριος λόγος της αδρανοποίησης του σιδήρου στον αποπλάστη του φύλλου· ότι η διατήρηση της εδαφικής υγρασίας σε βέλτιστο επίπεδο μειώνει τα διττανθρακικά του εδάφους αυξάνοντας την ανταλλαγή αερίων στη ριζόσφαιρα· και για το ότι η εφαρμογή κοπριάς ανέβασε τον ενεργό σίδηρο του εδάφους από 8,00 σε 11,31 mg/kg και προτάθηκε ως πρώτη επιλογή για την ανακούφιση της χλώρωσης σε αχλαδιά «Huangguan» σε κυδωνιά Α σε ασβεστούχο έδαφος στην Κίνα. Πλήρες κείμενο, ανοιχτή πρόσβαση.
• [29] Zhao, Y., Chen, Y., Liu, S., Li, F., Sun, M., Liang, Z., Sun, Z., Yu, F., Rengel, Z. and Li, H. (2023). Bicarbonate rather than high pH in growth medium induced Fe-deficiency chlorosis in dwarfing rootstock quince A (Cydonia oblonga Mill.) but did not impair Fe nutrition of vigorous rootstock Pyrus betulifolia. Frontiers in Plant Science 14:1237327. Πηγή για το ότι τα διττανθρακικά και όχι το υψηλό pH εξηγούν την τροφοπενία σιδήρου: το υψηλό pH χωρίς διττανθρακικά δεν έδωσε συμπτώματα σε κανένα από τα δύο υποκείμενα, ενώ τα διττανθρακικά προκάλεσαν χλώρωση στην κυδωνιά Α, μειώνοντας τον εκχυλίσιμο δισθενή σίδηρο του φύλλου, και τον αύξησαν στο ζωηρό υποκείμενο Pyrus betulifolia. Πλήρες κείμενο, ανοιχτή πρόσβαση. Οι ίδιοι οι συγγραφείς θεωρούν απίθανο η καθίζηση του τρισθενούς σιδήρου στον αποπλάστη λόγω υψηλού pH να είναι η κύρια αιτία στην κυδωνιά Α· γι' αυτό η εργασία δεν χρησιμοποιείται εδώ ως πηγή για τον μηχανισμό του αποπλάστη.
• [30] Iron Chlorosis (Deficiency). Utah State University Extension, IPM Fact Sheets, οπωροφόρα. Πηγή για τη διαφυλλική εφαρμογή σε οπωροφόρα: διάλυμα 0,1% με προσκολλητικό, με επανάληψη σε μεσοδιάστημα περίπου 10 έως 21 ημερών, και για το ότι το μειονέκτημα του διαφυλλικού ψεκασμού είναι ότι μπορεί να προκληθεί λέκιασμα των καρπών. Πηγή επίσης για το ότι η τροφοπενία σιδήρου επιδεινώνεται από συχνές εαρινές βροχές ή παρατεταμένη υγρασία του εδάφους. Πλήρες κείμενο. Δεδομένα από τη Γιούτα των ΗΠΑ.
• [31] Koenig, R. and Kuhns, M. Control of Iron Chlorosis in Ornamental and Crop Plants. Utah State University Extension, AG-SO-01 (αναθεώρηση 2010). Πηγή για το ότι τα χηλικά δίνουν μερικό μόνο έλεγχο της χλώρωσης όταν εφαρμόζονται διαφυλλικά, ενώ διάλυμα 0,5% θειικού σιδήρου δίνει κάποιο αποτέλεσμα και είναι φθηνότερο· για το ότι οι επαναλήψεις των διαφυλλικών ψεκασμών μπορεί να χρειαστούν όσο επιμένουν τα συμπτώματα ή όσο βγαίνει νέα βλάστηση· και για τη σύσταση ο ψεκασμός να γίνεται το απόγευμα ή σε δροσερή συννεφιασμένη ημέρα ώστε να αποφευχθεί το κάψιμο του φυλλώματος. Πλήρες κείμενο.
• [32] Tagliavini, M., Scudellari, D., Marangoni, B. and Toselli, M. (1995). Acid-spray regreening of kiwifruit leaves affected by lime-induced iron chlorosis. Στο: Iron Nutrition in Soils and Plants, Springer, Dordrecht. Πηγή για το ότι η ακτινιδιά (Actinidia deliciosa) υποφέρει από σιδηροχλώρωση όταν καλλιεργείται σε ασβεστούχο έδαφος και ότι τα συμπτώματα εμφανίζονται παρά τις μέτριες έως υψηλές συγκεντρώσεις σιδήρου στο φύλλο· και για την αρνητική συσχέτιση του pH του φυλλικού ιστού με τη συγκέντρωση χλωροφύλλης. Περίληψη.
• [33] Primo-Capella, A., Catalá-Senent, L., Forner-Giner, M.Á. and Martínez-Cuenca, M.R. Phenomenon responses of two kiwifruit genotypes to calcareous and iron treatment in pot experiments. Horticulture, Environment, and Biotechnology 67(2):395-410. Πηγή για το ότι η προσθήκη 10 mM διττανθρακικών σε καλλιέργεια γλάστρας προκάλεσε συμπτώματα χλώρωσης και στους δύο γονότυπους ακτινιδιάς που δοκιμάστηκαν, με τη βλάβη στο φωτοσύστημα εντονότερη στη «Hayward», ενώ η «Tomuri» διατήρησε καλύτερα την κινητοποίηση σιδήρου στη ρίζα και τη φωτοσυνθετική δραστηριότητα. Περίληψη και συμπεράσματα. Έρευνα σε γλάστρες, Ισπανία· αφορά γονότυπους ακτινιδιάς και όχι υποκείμενα.
• [34] Álvarez-Fernández, A. και συνεργάτες (2004). Foliar fertilization to control iron chlorosis in pear (Pyrus communis L.) trees. Plant and Soil 263:5-15. Πηγή για το ότι καμία διαφυλλική επέμβαση δεν έδωσε πλήρη αποκατάσταση από τη σιδηροχλώρωση σε αχλαδιές, ότι ο θειικός σίδηρος είχε παρόμοιο αποτέλεσμα επαναπρασινίσματος με το Fe(III)-DTPA, και ότι η διαφυλλική λίπανση δεν μπορεί να θεωρηθεί καλή εναλλακτική για πλήρη έλεγχο της χλώρωσης παρά μόνο συμπληρωματική τεχνική δίπλα στην εδαφική εφαρμογή χηλικού. Περίληψη.
• [35] Chen, X. και συνεργάτες (2023). Comparative evaluation of bicarbonate tolerance in Actinidia genotypes. Plant Physiology and Biochemistry 194. Πηγή αποκλειστικά για το ότι υπάρχει δημοσιευμένη συγκριτική αξιολόγηση έντεκα γονοτύπων Actinidia ως προς την αντοχή στα διττανθρακικά, δηλαδή ότι το πεδίο των υποκειμένων ακτινιδιάς έχει ερευνητικά δεδομένα ακόμη και αν δεν έχει εμπορικό προϊόν. Περίληψη.